భావనోపనిషత్ ( తెలుగు అనువాద వివరణము)

  

                                               

శ్రీశివాయ గురవేనమః

(1953 లో University of Mysore  Oriental Research Institute Publications SANSKRIT SERIES No. 11/85/91 లో దేవ నాగరి లిపిలో  ప్రచురించిన భావనోపనిషత్  మూల, సంస్కృత వ్యాఖ్యలకు తెలుగు లిప్యంతరీకరణము, అనువాద వివరణము)

భావనోపనిషత్తు అనేది శ్రీవిద్యారణ్య సంప్రదాయంలో అత్యంత రహస్యమైన మరియు ముఖ్యమైన ఉపనిషత్తు. దీని సారాంశాన్ని, సౌందర్యలహరితో దీనికి ఉన్న సంబంధాన్ని ఈ క్రింది విధంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు:

1. భావనోపనిషత్తు సారాంశం: "దేహమే శ్రీచక్రం"

ఈ ఉపనిషత్తు యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశ్యం బాహ్య పూజను అంతర పూజగా మార్చడం. మనం బయట పూజించే శ్రీచక్రం మరేదో కాదు, మన దేహమేనని ఇది నిరూపిస్తుంది.

• నవద్వారాలు: మన శరీరంలోని తొమ్మిది రంధ్రాలే శ్రీచక్రంలోని తొమ్మిది ఆవరణలు.
• ధాతువులు: మన రక్త, మాంస, అస్థి, మేధస్సులే శ్రీచక్రంలోని నవరత్న ద్వీపాలు.
• ఇంద్రియాలు: మన ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు మరియు ఐదు కర్మేంద్రియాలే శ్రీచక్రంలోని దేవతా శక్తులు.
• మనస్సు: మన సంకల్పాలే కల్పవృక్షాలు, మన మనస్సే చెరకు విల్లు.
• ఆత్మ: మన లోపల వెలిగే శుద్ధ చైతన్యమే (బిందువు) సాక్షాత్తు లలితా మహా త్రిపురసుందరి.

---

2. సౌందర్యలహరి చదివేవారు దీనిని ఎందుకు చదవాలి?

శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యుల సౌందర్యలహరి భక్తి మరియు మంత్ర శాస్త్రాల కలయిక అయితే, భావనోపనిషత్తు ఆ మంత్రాల వెనుక ఉన్న తత్త్వ శాస్త్రం (Philosophy). వీటి సంబంధం ఇలా ఉంటుంది:

• శ్లోకముల అంతరార్థం: సౌందర్యలహరిలోని 9వ శ్లోకం (మహీం మూలాధారే...) కుండలినీ శక్తి షట్చక్రాలను దాటి సహస్రారానికి వెళ్లడం గురించి చెబుతుంది. భావనోపనిషత్తు ఆ చక్రాలలోని శక్తులు మన శరీరంలో ఏయే భాగాలుగా ఉన్నాయో వివరిస్తుంది.
• సాధన నుండి అనుభూతికి: సౌందర్యలహరి దేవి రూపాన్ని వర్ణిస్తూ ఆమెపై భక్తిని కలిగిస్తుంది. భావనోపనిషత్తు ఆ దేవి మనకంటే వేరు కాదు, మన ఆత్మయే అని అనుభూతిని (Self-realization) కలిగిస్తుంది.
• అంతర్యాగము: సౌందర్యలహరిలో చెప్పబడిన పూజా విధులకు (ఉదాహరణకు త్రిపురసుందరి ఆరాధన) భావనోపనిషత్తు ఒక "మాన్యువల్" లాంటిది. బాహ్యంగా చేసే పూజను మనసులో ఎలా భావించాలో ఇది నేర్పుతుంది.
• అద్వైత సిద్ధి: సౌందర్యలహరి చివరలో "సపర్యా పర్యాయస్తవ భవతు యన్మే విలసితమ్" (నేను చేసే ప్రతి పని నీ పూజయే) అని శంకర భగవత్పాదులు అంటారు. ఆ స్థితిని ఎలా పొందాలో భావనోపనిషత్తులోని "భావనాయాః క్రియా ఉపచారాః" అనే సూత్రం వివరిస్తుంది.

---

ముగింపు

సౌందర్యలహరి ఒక అందమైన కావ్యం అయితే, భావనోపనిషత్తు ఆ కావ్యం వెనుక ఉన్న గణితం మరియు విజ్ఞానం. సౌందర్యలహరి పారాయణం చేసేవారు భావనోపనిషత్తును చదివినప్పుడు, వారు కేవలం శ్లోకాలను చదవడం కాకుండా, తమ శరీరంలోనే శ్రీచక్రాన్ని దర్శించగలుగుతారని పెద్దలు చెబుతారు.

 

ఈ భావనోపని షత్తు మూలాన్ని,   భాస్కర రాయలవారి భాష్యాన్ని ,  తెలుగు అనువాదాన్ని వరుసగా అమ్మ దయతో అందిస్తున్నాను.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                    శ్రీ మాత్రే నమః

శ్రీనాథాద్విపరాగైకోపరాగాదపరాగధీః । భావనోపనిషద్భాష్యం భాషతే భాస్కరస్సుధీః ॥

ఇహ ఖలు శ్రీత్రిపురసుందర్యాః స్థూల సూక్ష్మ పరరూపభేదేన త్రివిధాయాః ఉపాస్తిరూపాః క్రియా అపి త్రివిధాః కాయికీ వాచికీ మానసీ చేతి । తాసాం బహిర్యాగ జప అంతర్యాగ రూపాణాం ఏకైకస్యామితరయోస్సంవలితత్వే౽పి ప్రాధాన్య ప్రాచుర్యాభ్యాం కాయికత్వాది వ్యపదేశః ।

ఏతాస్వాదిమం ద్వయం త్రిపురాతాపిన్యాద్యుపనిషత్సు ఉపదిశ్య తతో౽పి రహస్యభూతాం కాలచక్రాంతర్గత శ్రీచక్రస్య భావనానామ్నీం తృతీయాముపాస్తిమథర్వనామా వేదపురుషో యోగిజనానుజిఘృక్షయా ప్రకాశయన్నాదౌ సద్గురోః పరరూపత్వమభిధత్తే ‘శ్రీగురుస్సర్వకారణభూతా శక్తిః’ ఇత్యాదివాక్యేన ।

అత్ర చోపనిషదంతే శ్రూయమాణం ‘భావనాపరో జీవన్ముక్తో భవతి’ ఇతి వాక్యం యదాగ్నేయాదివాక్యవత్ భావనయా జీవన్ముక్తిం భావయేదితి విపరిణతం సత్ ఇదం అపూర్వ విధిః । అర్థభావనాకరణీభూతాయాశ్చ భావార్థరూపాయాః పరరూపభావనాయాః స్వర్గవద లౌకికత్వేన తత్స్వరూప నిరూపణార్థః ‘శ్రీగురుః’ ఇత్యాదిస్సర్వో౽పి తద్విధిశేషః । తేన ‘యన్న దుఃఖేన’ ఇత్యాదివాక్యవత్ విధ్యేకవాక్యతయా ప్రామాణ్యమస్యావసేయమ్ । తాశ్చ భావనాః యద్యపి కాదిమత కౌలమత భేదేన...

---

 

పరిచయ శ్లోకం: శ్రీనాథుడైన (గురువు) పాదపద్మాల పరాగము (ధూళి) సోకడం వల్ల అన్య విషయాల పట్ల వైరాగ్యాన్ని పొందిన భాస్కరరాయలనే పండితుడు, ఈ భావనోపనిషత్తుకు భాష్యాన్ని (వ్యాఖ్యానాన్ని) రచిస్తున్నాడు.

ఉపాసన రకాలు: ఈ లోకంలో శ్రీ త్రిపురసుందరీ దేవి ఉపాసన మూడు రూపాలలో ఉంటుంది: స్థూల (బాహ్య రూపం), సూక్ష్మ (మంత్ర రూపం), మరియు పర (జ్ఞాన లేదా భావన రూపం). ఈ ఉపాసనలకు సంబంధించిన క్రియలు కూడా మూడు రకాలు:

1. కాయిక (శరీరంతో చేసేది - బాహ్య పూజ/బహిర్యాగం).
2. వాచిక (వాక్కుతో చేసేది - జపం).
3. మానసిక (మనస్సుతో చేసేది - అంతర్యాగం). ఒక ఉపాసనలో ఇతర అంశాలు కలిసి ఉన్నప్పటికీ, ఏది ఎక్కువగా ఉంటే దాని పేరుతోనే (ఉదాహరణకు కాయిక ఉపాసన అని) పిలుస్తారు.

ఉపనిషత్తు ఉద్దేశ్యం: మొదటి రెండు రకాల ఉపాసనలను (బాహ్య పూజ, జపం) త్రిపురాతాపిని వంటి ఉపనిషత్తులు వివరించాయి. కానీ వాటన్నింటికంటే అత్యంత రహస్యమైనది, కాలచక్ర అంతర్గతమైన శ్రీచక్రానికి సంబంధించిన 'భావన' అనే మూడవ రకపు ఉపాసన. దీనిని యోగులపై అనుగ్రహంతో అధర్వణ వేద పురుషుడు ప్రకాశింపజేశాడు. ఇందులో భాగంగా మొదటగా సద్గురువు యొక్క పరమాత్మ స్వరూపాన్ని "శ్రీగురుస్సర్వకారణభూతా శక్తిః" (శ్రీగురువు అన్నింటికీ కారణమైన పరాశక్తి స్వరూపం) అనే వాక్యంతో తెలియజేశాడు.

విధి మరియు ఫలం: ఈ ఉపనిషత్తు చివరలో "భావనలో నిమగ్నమైనవాడు జీవన్ముక్తుడు అవుతాడు" అని ఉంది. దీనిని ఒక విధిగా (నియమంగా) భావించాలి. యజ్ఞయాగాదుల ద్వారా స్వర్గం ఎలా లభిస్తుందో, అలాగే ఈ పరరూప భావన ద్వారా లౌకికాతీతమైన మోక్షం సిద్ధిస్తుంది. ఇందులోని "శ్రీగురుః" మొదలైన వాక్యాలన్నీ ఆ భావనా క్రమాన్ని వివరించే భాగాలుగా (విధిశేషాలుగా) గుర్తించాలి. ఈ భావనలు కాది మతము, కౌల మతము వంటి సంప్రదాయ భేదాలను బట్టి వేర్వేరుగా ఉన్నప్పటికీ... (తర్వాతి భాగంలో వివరింపబడతాయి).

 

ద్విలక్షణాస్తంత్రేషూపలభ్యంతే, తథాపి ప్రకృతోపనిషది కాదిమతానుసారేణైవ వర్ణ్యంతే । కాదిమతేనాంతశ్చక్రభావనాః ప్రతిపాదితాః, 'యే ఏవం వేద' ఇత్యుపసంహారాత్ । తేనాస్యామేవోపనిషది శాఖాభేదేన పాఠభేదదర్శనే౽పి కాదిమతీయ తంత్రసూత్రాద్యుపబృంహణానుగుణం పాఠమనుసృత్యేహాస్మాభిర్వ్యాఖ్యాయతే । అత ఏవ ప్రయోగవిధిలేఖనావసరే ప్రకృతశాఖాయామశ్రూయమాణో౽ప్యంశో౽పేక్షితత్వాత్ నిత్యాహృదయ తంత్రరాజ బిందుసూత్రాదిభ్య ఉపసంహృత్య వర్ణయిష్యతే ॥

శ్రీగురుస్సర్వకారణభూతా శక్తిః ॥ 1 ॥ తేన నవరంధ్రరూపో దేహః ॥ 2 ॥

ఇదం చ వాక్యద్వయముపబృంహితం తంత్రరాజే — గురురాద్యా భవేచ్ఛక్తిస్సా విమర్శమయీ మతా । నవత్వం తస్య దేహస్య రంధ్రత్వేనావభాసతే ॥ ఇతి ।

అత్ర 'ఆద్యా' ఇతి 'సర్వकारणభూతా' ఇత్యస్య వివరణం, కారణస్య కార్యపూర్వభావిత్వేనాద్యత్వాత్ । ఈశ్వరానుగ్రహవశేన జాయమానో వివేక ఏవ సర్వసంశయభేదేన మంత్రవీర్యప్రకాశనేన తాత్త్వికపదార్థానామవకాశప్రదానాద్ విమర్శపదాభిధేయో గురుః । గురవభిన్నరంధ్రవాన్ ।

తదుక్తం — 'గురురుపాయః' ఇతి శివసూత్రే వార్తికకృతా — గురురేవ పరా శక్తిరీశ్వరానుగ్రహాత్మికా । అవకాశప్రదానేన సైవ యాయాదుపాయతామ్ । అకృత్రిమాహమామర్శ స్వరూపాద్యంతవేదనాత్ । పరమేష్ఠిసమత్వేన పరమోపాయతా గురోః ॥ ఇతి ।

---

 

సంప్రదాయం మరియు పాఠ్య నిర్ణయం: తంత్ర శాస్త్రాలలో రకరకాల పద్ధతులు (లక్షణాలు) కనిపిస్తాయి. అయినప్పటికీ, ఈ భావనోపనిషత్తులో విషయాలను 'కాది మతం' (శ్రీవిద్యలోని ఒక ప్రధాన సంప్రదాయం) అనుసరించి వివరించడం జరుగుతోంది. ఈ ఉపనిషత్తులో 'అంతశ్చక్ర భావనలు' (శరీరం లోపల శ్రీచక్రాన్ని ధ్యానించడం) కాది మత రీతిలోనే చెప్పబడ్డాయి. ఈ ఉపనిషత్తు పాఠాల్లో కొన్ని తేడాలు ఉన్నప్పటికీ, మేము కాది మతానికి చెందిన తంత్ర సూత్రాలకు అనుగుణంగా ఉన్న పాఠాన్నే స్వీకరించి వ్యాఖ్యానిస్తున్నాము. పూజా విధానం వివరించేటప్పుడు ఇక్కడ లేని కొన్ని ముఖ్యమైన అంశాలను తంత్రరాజం, నిత్యాహృదయం వంటి ఇతర ప్రమాణ గ్రంథాల నుండి గ్రహించి వివరిస్తాము.

మొదటి సూత్రం: శ్రీగురుస్సర్వకారణభూతా శక్తిః (సూత్రం 1) శ్రీగురువు అంటే సాక్షాత్తు అన్నింటికీ మూలకారణమైన 'పరాశక్తి'.

• వివరణ: తంత్రరాజం ప్రకారం గురువు 'ఆద్య శక్తి' (మొదటి శక్తి). కార్యానికి (సృష్టికి) ముందే కారణం ఉంటుంది కాబట్టి, గురువును 'ఆద్య' లేదా 'సర్వకారణభూతా శక్తి' అన్నారు. ఈశ్వరానుగ్రహం వల్ల మనలో కలిగే వివేకమే గురువు. ఈ వివేకమే మనలోని సంశయాలను తొలగించి, మంత్ర శక్తిని వెలిగించి, పరమార్థ తత్వాన్ని తెలుసుకోవడానికి దారి చూపుతుంది. దీనినే 'విమర్శ' శక్తి అని కూడా అంటారు.

రెండవ సూత్రం: తేన నవరంధ్రరూపో దేహః (సూత్రం 2) ఆ గురుశక్తి చేతనే ఈ దేహం తొమ్మిది రంధ్రాలతో కూడిన రూపంగా ఏర్పడింది.

• వివరణ: గురువు మరియు శిష్యుని దేహం వేరు కాదు. గురువు యొక్క శక్తియే దేహంలోని తొమ్మిది ద్వారాలుగా (నవరంధ్రాలు) వ్యక్తమవుతోంది. ఈ దేహమే శ్రీచక్రంలోని తొమ్మిది ఆవరణలకు ప్రతీక.

గురువు యొక్క గొప్పతనం (శివసూత్రాల ఆధారంగా): శివసూత్రాలలో 'గురురుపాయః' (గురువే మార్గం) అని చెప్పబడింది. అంటే ఈశ్వరానుగ్రహ స్వరూపమైన పరాశక్తియే గురువుగా అవతరించి మనకు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. సహజమైన 'అహమ్' (నేను అనే జ్ఞానం) యొక్క నిజస్వరూపాన్ని, ఆది అంతాలను తెలియజేయడం వల్ల గురువు పరమేష్ఠి (బ్రహ్మ/పరమాత్మ) తో సమానమైనవాడు. అందుకే మోక్షానికి గురువే పరమ ఉపాయం.

 

మాలినీతంత్రే౽పి — స గురుర్మత్సమః ప్రోక్తో మంత్రవీర్యప్రకాశకః । ఆదిమాంత్యవిహీనాస్తు మంత్రాస్స్యుశ్శరదభ్రవత్ । గురోర్లక్షణమేతావదాదిమాంత్యం నివేదయేత్ ॥ ఇతి ।

తాదృశవివేకాఖ్యవృత్త్యవచ్ఛిన్నచిచ్ఛక్తిస్తు ప్రాణశక్తివిహారావసానా సుషుమ్నాఖ్యా నాడ్యేవ విమర్శమయీత్యుచ్యతే । శ్రీగురోస్తావద్దివ్యసిద్ధమానవభేదేన రూపత్రయమ్ । తత్రైకైకం పునస్త్రివిధమితి ప్రకాశానందనాథాది సుభగానందనాథాంతభేదేన నవరూపతా తంత్రే ప్రసిద్ధా । తద్వాసనామాహ — తేనేతి । షష్ఠ్యర్థే తృతీయా । తస్యాః విమర్శశక్తేః దేహః స్వరూపం నవరంధ్రమయమ్ ।

శ్రోత్రచక్షుర్నాసానాం ద్వయం ద్వయమ్ । జిహ్వా గుహ్య పాయవః ఏకైకమితి నవభి రంధ్రైః స్వస్వవిషయవిమర్శః ఉపాదేయోపదేశగ్రహణమనుపాదేయమోచనాదికం చ భవతీత్యాదిసాధర్మ్యాత్తాని విమర్శరూపాణ్యేవ । వస్తుతః 'ధాన్యేన ధనీ' ఇతివదభేదే తృతీయా । తదభిన్నరంధ్రనవకవాన్ స్వదేహ ఇత్యర్థః । తంత్రరాజే౽పి తస్యేత్యస్య నవత్వ ఏవాన్వయః న దేహపదేనాన్వయః । దేహరంధ్రనవత్వేన గురోర్నవత్వమ్ భాసత ఇత్యర్థః । స్వదేహగతనవరంధ్రాణి నవ నాథా ఇతి యావత్ ।

తేషు శ్రోత్రద్వయం వాక్ చ దివ్యౌఘః । దృగ్వ్వయముపస్థశ్చ సిద్ధౌఘః । ఇతరే మానవౌఘ ఇతి సంప్రదాయః । ఏతద్విమర్శనవకస్య మూలభూతా సుషుమ్నానాడ్యేవ, సరంధ్రసుషుమ్నామూలభాగే శ్రోత్రాదినాడీనాం మిలితత్వేన సుషుమ్నావచ్ఛిన్నచిచ్ఛక్తేరేవ తత్తన్నాడీద్వారా తత్తద్విషయావభాసకత్వాత్ । నాడీనామవస్థానప్రకారో యథా —

ప్రాగుక్తమూలాధారస్య మధ్యస్థత్ర్యశ్రమధ్యతః । సుషుమ్నా పృష్ఠవంశాఖ్య వీణాదండస్య మధ్యగా ॥ మూర్ధని బ్రహ్మరంధ్రాంతా నాసాగ్రాద్వాదశాంగులా । తన్మూలాత్పాయుగా ప్రోక్తా౽లమ్బుసాఖ్యా తు నాడికా ॥

---

 

గురువు యొక్క శక్తి: మాలినీ తంత్రం ప్రకారం—మంత్రం యొక్క అసలు శక్తిని (మంత్రవీర్యం) ప్రకాశింపజేసే గురువు, సాక్షాత్తు పరమశివుడితో సమానం. గురువు లేని మంత్రాలు శరదృతువులోని మేఘాల వలె (నీరు లేని మేఘాల లాగా) నిష్ప్రయోజనం. మంత్రం యొక్క ఆది, అంత్య రహస్యాలను ఉపదేశించేవాడే నిజమైన గురువు.

నవరంధ్రాల అంతరార్థం: మన శరీరంలో ప్రాణశక్తి ప్రవహించే సుషుమ్నా నాడియే విమర్శ శక్తికి (జ్ఞాన శక్తికి) రూపం. శ్రీవిద్యలో గురువులు మూడు సమూహాలుగా (ఓఘములు) ఉంటారు:

1. దివ్యౌఘం (దైవిక గురువులు)
2. సిద్ధౌఘం (సిద్ధ గురువులు)
3. మానవౌఘం (మానవ గురువులు) వీరు ఒక్కొక్కరు ముగ్గురు చొప్పున మొత్తం తొమ్మిది మంది గురువులు (నవనాథులు). ఈ తొమ్మిది మంది గురువుల శక్తియే మన శరీరంలోని తొమ్మిది రంధ్రాలుగా వ్యక్తమవుతోంది.

శరీరంలోని నవరంధ్రాలు - గురు సమన్వయం: మన దేహంలోని తొమ్మిది రంధ్రాలు (రెండు చెవులు, రెండు కళ్లు, రెండు నాసికా రంధ్రాలు, నోరు, పాయువు, ఉపస్థ) కేవలం రంధ్రాలు కావు, అవి గురు స్వరూపాలు. వీటి ద్వారానే మనం విషయాలను గ్రహించడం (జ్ఞానం) లేదా విసర్జించడం చేస్తాము.

• దివ్యౌఘం: రెండు చెవులు మరియు వాక్కు (నోరు).
• సిద్ధౌఘం: రెండు కళ్లు మరియు ఉపస్థ (జననేంద్రియం).
• మానవౌఘం: రెండు నాసికా రంధ్రాలు మరియు పాయువు (మలద్వారం).

నాడీ వ్యవస్థ నిర్మాణం: ఈ తొమ్మిదింటికీ మూలం సుషుమ్నా నాడి. ఇది వెన్నెముక (వీణాదండం) మధ్యలో ఉండి, మూలాధార చక్రం నుండి బ్రహ్మరంధ్రం వరకు వ్యాపించి ఉంటుంది. మిగిలిన నాడీ వ్యవస్థ అంతా దీనితోనే ముడిపడి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, మూలాధారం నుండి మలద్వారం వరకు వ్యాపించి ఉండే నాడిని 'అలమ్బుస' అంటారు. ఇలా ప్రతి నాడి మన శరీరంలోని ఒక్కో రంధ్రాన్ని, దాని వెనుక ఉన్న గురు శక్తిని నియంత్రిస్తుంది.

త్ర్యశ్రాశ్రాదుత్థితా నాడీ కుహూర్నామ ధ్వజాంతగా ।

తద్వామదక్షపార్శ్వాభ్యాం సవిశ్వోదవారణే ॥

జఠరాంతా సర్వగా చ ప్రోక్తే తద్వదనంతరే ।

హస్తిజిహ్వాయశస్విన్యౌ పాదాంగుష్ఠాంతవిస్తృతే ॥

తథైవేడాపింగలే ద్వే నాసారంధ్రద్వయాంతగే ।

గాంధారీ చ తథా పూషా నేత్రద్వయగతే క్రమాత్ ॥

తథైవ కర్ణగామిన్యౌ శంఖినీ చ పయస్వినీ ।

జిహ్వాగ్రగా సరస్వత్యాఖ్యైవం నాడ్యశ్చతుర్దశ ॥

మ్యూలాధారే నాడీనాం స్థితిక్రమో యథా —

మ్యూలాధారే త్ర్యశ్రమధ్యే సుషుమ్నాలమ్బుసే ఉభే ।

ప్రాక్ప్రత్యగాస్థితే అన్యాస్త్రికోణాగ్రాత్ప్రదక్షిణాః ॥

లేఖాసు సంస్థితా నాడ్యః కుహూశ్చైవ తు వారణా ।

యశస్వినీ పింగలా చ పూషానామ్నీ పయస్వినీ ॥

సరస్వతీ శంఖినీ చ గాంధారీ తదనంతరమ్ ।

ఇడా చ హస్తిజిహ్వా చ తతో విశ్వోదాభిధా ॥

రంధ్రపాయుధ్వజాశేషపన్నాసానేత్రకర్ణగాః ।

జిహ్వాకర్ణాక్షినాసాహిజఠరాంతాశ్చతుర్దశ ॥ ఇతి ।

తేనైతద్రంధ్రనవక కార్యభూత స్వస్వవిషయ విమర్శనవక సమష్టిం గురవభేదేన భావయేదితి సిద్ధ్యతి । కేచిత్తు శ్రోత్రాద్యవయవానాం తత్తన్నాడీనాం చ తత్తన్నాథాభేదభావనమిచ్ఛంతి ॥

నవచక్రరూపం శ్రీచక్రమ్ ॥ 3 ॥

---

శరీరంలోని 14 ప్రధాన నాడుల వివరణ:

మన శరీరంలో శక్తి ప్రవహించే 14 ముఖ్యమైన నాడుల స్థానాలను ఈ శ్లోకాలు వివరిస్తున్నాయి:

1. కుహూ: మూలాధారం నుండి జననేంద్రియం (ధ్వజం) వరకు.
2. వారణ & విశ్వోద: కుహూ నాడికి ఇరుపక్కలా ఉండి శరీరమంతా వ్యాపిస్తాయి.
3. యశస్విని & హస్తిజిహ్వ: కాళ్ల బొటనవేళ్ల వరకు వ్యాపించి ఉంటాయి.
4. ఇడ & పింగళ: వెన్నెముకకు ఇరువైపులా ఉండి నాసికా రంధ్రాల (ముక్కు) వరకు వెళ్తాయి.
5. గాంధారి & పూష: రెండు కళ్ళకు వెళ్తాయి.
6. శంఖిని & పయస్విని: రెండు చెవులకు వెళ్తాయి.
7. సరస్వతి: నాలుక చివర వరకు వ్యాపిస్తుంది.
8. అలమ్బుస: మూలాధారం నుండి మలద్వారం వరకు.
9. సుషుమ్న: వెన్నెముక మధ్యలో బ్రహ్మరంధ్రం వరకు.

మూలాధారంలో నాడుల అమరిక:

మూలాధార చక్రంలోని త్రికోణంలో ఇవన్నీ ఎలా అమరి ఉన్నాయో ఇక్కడ వివరించబడింది. సుషుమ్న మరియు అలమ్బుస మధ్యలో ఉండగా, మిగిలిన నాడులన్నీ త్రికోణం చుట్టూ ప్రదక్షిణంగా అమరి ఉంటాయి. ఇవి మన శరీరంలోని నవ ద్వారాల ద్వారా విషయాలను గ్రహించడానికి (విమర్శకు) తోడ్పడుతున్నాయి.

భావన (ముఖ్య ఉద్దేశ్యం):

శరీరంలోని ఈ తొమ్మిది రంధ్రాలు, వాటి ద్వారా కలిగే జ్ఞాన సమష్టిని (విమర్శను), శ్రీగురువు కంటే వేరుగా చూడకూడదు. అంటే, మన శరీరమే గురు స్వరూపం అని భావించాలి. కొంతమంది పండితులు ఒక్కో రంధ్రానికి, ఒక్కో నాడికి మరియు పైన చెప్పబడిన తొమ్మిది మంది నాథులకు (గురువులకు) అభేద భావన (అంతా ఒక్కటే అని ధ్యానించడం) చేయాలని చెప్తారు.

మూడవ సూత్రం: నవచక్రరూపం శ్రీచక్రమ్ (సూత్రం 3)

తొమ్మిది చక్రాల సమూహమే శ్రీచక్రం.

• వివరణ: శ్రీచక్రంలో ఐదు శక్తి చక్రాలు, నాలుగు శివ చక్రాలు కలిసి మొత్తం తొమ్మిది ఆవరణలు ఉంటాయి. మన శరీరంలోని తొమ్మిది చక్రాలు (ఆధార, స్వాధిష్ఠానాది) మరియు శ్రీచక్రంలోని తొమ్మిది ఆవరణలు ఒకటే అని భావించడమే ఈ ఉపనిషత్తు యొక్క ప్రధాన లక్ష్యం.

 

దేహ ఇత్యనువర్తతే । స్వకీయ దేహ ఏవ త్రైలోక్యమోహనాది నవచక్ర సమష్టిరూప శ్రీచక్రాభిన్నః । అవాంతరచక్ర విభాగస్తు ఆవరణదేవతాస్థానైర్వ్యక్తీభవిష్యతి । తాని చ స్థానాని శాఖాభేదేనైవ వివృతాని, రహస్యత్వాత్ । అత ఏవ తంత్రరాజే౽ప్యనుక్తాని, నిత్యాషోడశికార్ణవే వివృతత్వాత్ । తదిదముక్తం బిందుసూత్రే ‘అపరశివోదిత వ్యాకులస్థాన నిర్ణీతిచణ దే శికప్రసాదాధిగత విభావనారహస్యముపహ్వరమ్’ ఇతి ।

ఏకశ్శివస్తంత్రకర్తా ప్రసిద్ధః । అపరశ్శివో వేదపురుషః తేనాపి వ్యాకులతయా శాఖాభేదేనోక్తానాం స్థానానాం, నిర్ణయనసమర్థస్య గురోః ప్రసాదాదధిగతం యదీయవిభావనారహస్యం తాదృశదేహరూపం శ్రీచక్రం అపరోక్షానుభవ ఉపాయేషు రహస్యం ఇత్యుహ్వరమితి తదర్థః పద్మపాదాచార్యైర్వర్ణితః ।

వారాహీ పితృరూపా కురుకుల్లా బలిదేవతా మాతా ॥ 4 ॥ పురుషార్థాస్సాగరాః ॥ 5 ॥

స్వదేహే జ్ఞానేంద్రియ కర్మేంద్రియ బుద్ధ్యాదిషు సంక్రాంతా యే జనకజనన్యోరంశ విశేషాః అస్థ్యాది మాంసాదిరూపాస్తే వారాహీత్వేన కురుకుల్లాత్వేన క్రమాద్భావనీయాః । వారాహ్యాః స్త్రీత్వేపి తన్ముఖస్య పుంరూపత్వాత్పితృరూపతోపపత్తిః । పశ్చిమాద్యుత్తరాంత దిక్షు విద్యమానా ఇక్షుక్షీరఘృతసాగరాః స్వీయధర్మాది పురుషార్థచతుష్టయరూపాః । తంత్రరాజే౽ప్యుక్తమ్ —

బలిదేవ్యః స్వమాయాస్స్యుః పంచమీ జనకాత్మికా । కురుకుల్లా భవేన్మాతా పురుషార్థాస్తు సాగరాః ॥ ఇతి ।

---

 

దేహమే శ్రీచక్రం: ముందు సూత్రం నుండి 'దేహము' అనే పదం ఇక్కడ కూడా వర్తిస్తుంది. మన ఈ భౌతిక దేహమే 'త్రైలోక్య మోహన చక్రం' మొదలైన తొమ్మిది ఆవరణలతో కూడిన శ్రీచక్రం కంటే భిన్నమైనది కాదు (అంటే దేహమే శ్రీచక్రం). శ్రీచక్రంలోని ఏ ఆవరణ మన శరీరంలో ఏ స్థానంలో ఉందో అనేది రహస్యమైన విషయం కాబట్టి, ఇది గురువుల ద్వారానే తెలుసుకోవాలి.

వేదము - శివుడు: శివుడు తంత్ర శాస్త్రకర్తగా ప్రసిద్ధుడు. అయితే ఇక్కడ 'అపర శివుడు' అంటే వేద పురుషుడు అని అర్థం. వేదాలలో వివిధ శాఖల వల్ల కలిగే గందరగోళాన్ని తొలగించి, శరీరంలోని శ్రీచక్ర రహస్యాలను స్పష్టంగా వివరించగల సమర్థుడైన గురువు అనుగ్రహం వల్లనే ఈ 'విభావన' (భావన) సాధ్యమవుతుంది.

తల్లిదండ్రులు మరియు శక్తుల భావన (సూత్రం 4): మన శరీర నిర్మాణంలో తల్లిదండ్రుల నుండి పొందిన అంశాలను దేవతా స్వరూపాలుగా భావించాలి:

• వారాహీ దేవి (తండ్రి రూపం): తండ్రి నుండి సంక్రమించిన అస్థి (ఎముకలు) మొదలైన కఠిన భాగాలను వారాహీ దేవిగా భావించాలి. వారాహీ దేవి స్త్రీ మూర్తి అయినప్పటికీ, ఆమె ముఖం (వరాహ ముఖం) పురుష శక్తికి ప్రతీక కాబట్టి ఆమెను పితృరూపంగా చెప్పారు.
• కురుకుల్లా దేవి (తల్లి రూపం): తల్లి నుండి సంక్రమించిన మాంసం, రక్తము మొదలైన ద్రవ/మెత్తని భాగాలను కురుకుల్లా దేవిగా (మాతృరూపంగా) భావించాలి. ఈమెయే బలిదేవత.

నాలుగు సముద్రాలు - పురుషార్థాలు (సూత్రం 5): శ్రీచక్రం చుట్టూ ఉండే ఇక్షు (చెరకు రసం), క్షీర (పాలు), ఘృత (నెయ్యి), జల సముద్రాలను మన జీవితంలోని నాలుగు పురుషార్థాలుగా భావించాలి:

1. ధర్మం
2. అర్థం
3. కామం
మోక్షం ఈ నాలుగు పురుషార్థాలే మన అంతరంగంలో ఉన్న అనంతమైన సముద్రాలు.

... తద్బుద్ధిం జనయిత్వా ఉన్మార్గ ప్రవర్తికా శక్తయః స్వమాయాపదేనోచ్యంతే ఇతి మనోరమాకారః ॥

దేహో నవరత్నద్వీపః ॥ 6 ॥

త్వగాది సప్తధాతు రోమసంయుక్తః ॥ 7 ॥

సంకల్పాః కల్పతరవః తేజః కల్పకోద్యానమ్ ॥ 8 ॥

త్వగాదిరిత్యతద్‌గుణ సంవిజ్ఞానో బహువ్రీహిః, తేన త్వగేకా రుధిరాద్యస్థ్యంతాస్సప్త లోమాని చేతి నవకం నవరత్నాత్మకం ఖండనవకమితి సిద్ధ్యతి । అత్రాయం సంప్రదాయలభ్యో౽ర్థః — రస మాంస రోమ త్వక్ రుధిర శుక్ర మజ్జా అస్థి మేదాంసి రాగ నీల వైడూర్య విద్రుమ మౌక్తిక మరకత వజ్ర గోమేధ పద్మరాగాత్మక నవరత్నమయ ఖండరూపాణి ప్రతీచ్యాది నిర్ఋత్యంత దిక్షు మధ్యే౽వస్థితానీతి విభావయేదితి । ‘సర్వశాఖా ప్రత్యయమేకం కర్మ’ ‘సర్వవేదాంత ప్రత్యయమేకముపాసనమ్’ ఇతి పూర్వోత్తర మీమాంసా న్యాయాభ్యాం గుణోపసంహారస్యావశ్యకతయా కాలచక్రేశ్వర్యాది దేవతానవకా భేదో౽ప్యేతేష్వేవ ధాతుషు శాఖాంతరోక్తో విభావనీయః । తత్ప్రకారః ప్రయోగవిధౌ స్పష్టీకరిష్యతే ।

మానసాస్సంకల్పవిశేషా ఏవ సంతానాది కల్పవృక్షాః, సంకల్పపురస్సరం కర్మసు ప్రవృత్యా౽భిమతఫలసిద్ధేః । తేషామాధారభూతం తేజో మన ఏవ కల్పకోద్యానమ్ । ‘మనో జ్యోతిః’ ఇతి శ్రుతివ్యవహారాదిహ సంకల్ప వికల్పాత్మకం మన ఏవ తేజః పదేనోచ్యతే ॥

రసనయా భావ్యమానా మధురామ్ల తిక్త కటు కషాయ లవణరసాః షడృతవః ॥ 9 ॥

---

నవరత్న ద్వీపం - శరీర ధాతువులు (సూత్రం 6, 7):

శ్రీచక్రం మధ్యలో ఉండే 'నవరత్న ద్వీపం' మరేదో కాదు, మన దేహమే. మన శరీరంలోని ఏడు ధాతువులు (రస, రక్త, మాంస, మేధస్సు, అస్థి, మజ్జ, శుక్రము), చర్మం (త్వక్) మరియు రోమాలు కలిసి మొత్తం తొమ్మిది అంశాలుగా ఏర్పడ్డాయి. వీటిని నవరత్నాలతో అభేదంగా (ఒక్కటే అని) భావించాలి.

సంప్రదాయం ప్రకారం ఈ క్రింది విధంగా ధ్యానం చేయాలి:

• రసము, మాంసము, రోమములు, చర్మము, రక్తము, శుక్రము, మజ్జ, ఎముకలు(అస్థి), మేధస్సు — ఇవి వరుసగా రాగమణి, నీలము, వైడూర్యము, పగడము (విద్రుమ), ముత్యము, మరకతము, వజ్రము, గోమేధికము, పద్మరాగము అనే నవరత్నాలతో నిండిన ఖండాలుగా (దీవులుగా) భావించాలి.

కల్పవృక్షాలు మరియు ఉద్యానవనం (సూత్రం 8):

• సంకల్పాలు: మన మనస్సులో కలిగే శుభ సంకల్పాలే శ్రీచక్రంలోని 'సంతాన' మొదలైన ఐదు కల్పవృక్షాలు. ఏదైనా పని చేసే ముందు కలిగే బలమైన సంకల్పమే కోరిన ఫలితాన్ని ఇస్తుంది కాబట్టి, సంకల్పాలే కల్పతరువులు.
• తేజస్సు (మనస్సు): ఈ సంకల్పాలకు ఆధారమైన మనస్సే 'తేజస్సు'. శ్రుతులు కూడా 'మనో జ్యోతిః' (మనస్సు ఒక కాంతి) అని పేర్కొన్నాయి. సంకల్ప వికల్పాలతో కూడిన ఈ మనస్సే దేవతలు విహరించే 'కల్పకోద్యానం' (నందనవనం వంటి తోట).

ఆరు రుచులు - ఆరు ఋతువులు (సూత్రం 9):

మనం నాలుకతో ఆస్వాదించే ఆరు రుచులు (తీపి, పులుపు, చేదు, కారం, వగరు, ఉప్పు) కాలచక్రంలోని ఆరు ఋతువులకు (వసంత, గ్రీష్మ, వర్ష, శరత్, హేమంత, శిశిర) ప్రతీకలు. అంటే మన దేహంలో నిరంతరం కాలచక్రం తిరుగుతోందని దీని అర్థం.

మధురాదయో యదా రసనయానుభూయంతే తదా తాదృశానుభూయమానత్వ విశిష్టేషు తేషు వసంతాది ఋతు అభేదభావనం, కేవలానాం తు తేషాం స్వభిన్న పదార్థాంతర నిష్ఠత్వేన మనసః పరాగ్వృత్త్యాపత్తేః, అస్యా భావనాయాః ప్రత్యగ్వృత్త్యభ్యాసరూపత్వేన తదితర నిరోధాయోగాత్ । అత ఏవ రసనాభావ్యత్వ విశేషణం । తేన త్వగాదినిష్ఠానాం వ్యావృత్తిరపి ఫలతి ॥

తంత్రరాజే తు — రత్నద్వీపో భవేద్దేహో నవత్వం తు త్వగాదిభిః । సంకల్పాః కల్పతరవః స్వాధారా ఋతవస్స్మృతాః ॥ ఇత్యుక్తమ్ ।

అత్ర స్వాధారపదేన డాకిన్యాది యోగినీ షట్కాధారభూతాని సుషుమ్నాంతర్గతాని షట్చక్రాణ్యుచ్యంతే । సుషుమ్నాయా ఇడాపింగళాత్మక చంద్రార్క సంయోగేనానుమిత కాలాత్మకతయా తద్భతానాం చక్రాణామృత్యాత్మకత్వం యుక్తమితి వ్యాచక్షతే । వస్తుతః ప్రత్యక్ష శ్రుత్యనురోధాత్త్వనుభూయమానరసపరత్వమేవ స్వాధారపదస్య యుక్తమ్ । ... వైద్యకే ఋతుభేదేన రసవ్యవస్థాయాః కథనేన ఋతురస సంస్కారయోరభేదస్య యుక్తత్వాచ్చ ।

జ్ఞానమర్ఘ్యం జ్ఞేయం హవిః జ్ఞాతా హోతా జ్ఞాతృ జ్ఞాన జ్ఞేయానామభేదభావనం శ్రీచక్రపూజనమ్ ॥ 10 ॥

ఏతచ్చోపబృంహితం తంత్రరాజే — జ్ఞాతా స్వాత్మా భవేద్జ్ఞానమర్ఘ్యం జ్ఞేయం హవిః స్థితమ్ । శ్రీచక్రపూజనం తేషామేకీకరణమీరితమ్ ॥ ఇతి ।

---

 

ఋతువులు మరియు రసాలు (వివరణ): మనం మధుర (తీపి) మొదలైన రుచులను నాలుకతో ఆస్వాదించినప్పుడు, ఆ అనుభూతిని వసంతం మొదలైన ఆరు ఋతువులతో అభేదంగా భావించాలి. మనస్సు బాహ్య విషయాల వైపు మళ్లకుండా, అంతర్ముఖం కావడమే ఈ భావన ఉద్దేశ్యం.

తంత్రరాజం ప్రకారం—మన శరీరమే రత్నద్వీపం, త్వగాది ధాతువులే నవరత్నాలు, సంకల్పాలే కల్పవృక్షాలు. 'స్వాధారములు' అంటే శరీరంలోని ఆరు చక్రాలు (మూలాధార, స్వాధిష్ఠానాది షట్చక్రాలు) అని కొందరు వ్యాఖ్యానిస్తారు. సుషుమ్నా నాడిలో ఇడ (చంద్రుడు), పింగళ (సూర్యుడు) కలవడం వల్ల కాలం ఏర్పడుతుంది కాబట్టి, ఆ చక్రాలను ఋతువులుగా భావించడం సమంజసమే. ఆయుర్వేదంలో కూడా ఏ ఋతువులో ఏ రుచి పెరుగుతుందో (ఉదాహరణకు వసంతంలో కషాయం) వివరించారు, కాబట్టి ఋతువులకు, రుచులకు అభేదం చెప్పబడింది.

పరమ రహస్యం - త్రిపుటి అభేదం (సూత్రం 10): శ్రీవిద్యలో అత్యంత ముఖ్యమైన అంతర్యాగ పూజను ఈ సూత్రం వివరిస్తోంది:

1. జ్ఞాత (తెలుసుకునేవాడు): హోత (యజ్ఞం చేసే వ్యక్తి). మన ఆత్మయే జ్ఞాత.
2. జ్ఞానం (తెలివి/సాధనం): అర్ఘ్యం (పూజలో సమర్పించే పవిత్ర జలం).
3. జ్ఞేయం (తెలుసుకోదగిన వస్తువు/దేవత): హవిస్సు (అగ్నిలో వేసే ద్రవ్యం).

శ్రీచక్ర పూజ అంటే ఏమిటి? సాధారణంగా పూజ అంటే పువ్వులు పెట్టడం అనుకుంటాం. కానీ భావనోపనిషత్తు ప్రకారం—తెలుసుకునేవాడు (నేను), తెలివి (జ్ఞానం), తెలియబడేది (శ్రీచక్రం/దేవత) — ఈ మూడూ వేరు వేరు కాదు, అంతా ఒక్కటే అని భావించడమే అసలైన శ్రీచక్ర పూజ. దీనినే 'త్రిపుటి అభేద భావన' అంటారు.

తంత్రరాజం కూడా ఇదే విషయాన్ని ధ్రువీకరిస్తోంది: మన ఆత్మయే జ్ఞాత, వెలుపల ఉన్న జ్ఞేయమే హవిస్సు, ఈ రెండింటినీ కలిపి ఏకం చేయడమే శ్రీచక్ర అర్చనం.

భాస్కరరాయల భాష్యంలోని సిద్ధులు మరియు మాతృకా శక్తుల అంతరార్థాన్ని వివరించే తర్వాతి భాగం

---

 

జ్ఞానశబ్దో ఘటాదిజ్ఞానపరః, అర్ఘ్యశబ్దః పూజాసామగ్రీపరః, జ్ఞేయ బాహ్యవిషయమాత్రపరః । యావానిదంతానివిషయస్స సర్వో౽పి హవిష్యేన శ్రుతౌ నిర్దిష్టః నైవేద్యమితి యావత్ । అత ఏవార్థ్యశబ్దస్తదితర విశేషార్ఘ్యపరతయా సంకోచ్యః పూజ్యా దేవతా తు చిద్రూపా ప్రసిద్ధత్వాన్నోక్తా । అహంతావిషయో జ్ఞాతా పూజకః ప్రకృతత్వాద్విశిష్య శ్రుతావనుక్తో౽పి తంత్రే నిర్దిష్టః ।

స్వాత్మచైతన్యాద్భేదేన ప్రతీయమానానాం జ్ఞాతృజ్ఞానజ్ఞేయానాం భేదకనామరూపాననుసంధాన పూర్వకం చిన్మాత్రరూపతయా విభావనమిహ విధీయతే । తంత్రే భావే ల్యుడంతపూజన పదార్థస్తు త్రితయాభేదమాత్రం, న త్వభేదవిభావనమ్ । ... తేన కరణే ల్యుడంతః శ్రౌతః పూజనశబ్దః పూజానకూలకృతిపర ఇతి ద్యోతనాయైకీకరణమిత్యుపబృంహితమ్ ॥

నియతిః శృంగారాదయో రసా అణిమాదయః । కామక్రోధలోభమోహమదమాత్సర్యపుణ్యపాపమయ్యో బ్రాహ్మ్యాద్యష్టశక్తయః ॥ 11 ॥

నియతిః ప్రారబ్ధమేకమ్ । శృంగారాదయో నవ । ఆదిపదాద్భయానక రౌద్ర బీభత్స హాస్య వీర కరుణాద్భుత శాంత పరిగ్రహః । ఏతేషాం దశానాం క్రమేణాణిమాదిసిద్ధి దశకాభేదః । అత్ర క్రమే మూలం బిందుసూత్రతో జ్ఞేయం... కామ క్రోధ లోభ మోహ మద మాత్సర్య పుణ్య పాపమయ్యాః బ్రాహ్మ్యాద్యష్టశక్తయః ॥

---

 

జ్ఞాన యజ్ఞం - మరిన్ని వివరాలు: ముందు చెప్పినట్లు జ్ఞానం (తెలివి) అనేది అర్ఘ్యం లాంటిది, తెలియబడే బాహ్య విషయాలన్నీ హవిస్సు (నైవేద్యం) లాంటివి. పూజించబడే దేవత సాక్షాత్తు మనలోని 'చిత్' (చైతన్యం). పూజించేవాడు (జ్ఞాత) మనలోని 'నేను' (అహం) అనే భావం. లోకంలో పూజ అంటే దేవుడికి నైవేద్యం సమర్పించడం. కానీ ఇక్కడ పూజ అంటే—జ్ఞాత, జ్ఞానము, జ్ఞేయము అనే ఈ మూడింటినీ వేరువేరుగా చూడకుండా, అంతా ఆ ఒక్క పరమాత్మ చైతన్యమే అని ఏకం చేయడమే అసలైన శ్రీచక్ర పూజ.

మొదటి ఆవరణ (త్రైలోక్య మోహన చక్రం) - సిద్ధులు (సూత్రం 11): శ్రీచక్రం యొక్క మొదటి ఆవరణలో (చతురశ్రం) ఉండే అణిమాది పది సిద్ధులు మనలోని ఈ క్రింది భావాలకు ప్రతీకలు:

1. నియతి: మన ప్రారబ్ధ కర్మ (విధి).
2. నవరసాలు: శృంగార, కరుణ, శాంత, రౌద్ర, వీర, భయానక, బీభత్స, అద్భుత, హాస్య రసాలు. ఈ పది (1 నియతి + 9 రసాలు) అంశాలే అణిమ, లఘిమ మొదలైన పది సిద్ధులుగా శ్రీచక్రంలో వెలుపలి గీతపై ఉంటాయి.

మాతృకా శక్తులు: అదే మొదటి ఆవరణలో రెండో గీతపై ఉండే బ్రాహ్మ్యాది అష్ట శక్తులు (ఎనిమిది మంది దేవతలు) మనలోని ఎనిమిది మనోభావాలకు ప్రతీకలు:

1. కామము (కోరిక) - బ్రాహ్మి
2. క్రోధము (కోపం) - మాహేశ్వరి
3. లోభము (పిసినారితనం) - కౌమారి
4. మోహము (అజ్ఞానం/భ్రమ) - వైష్ణవి
5. మదము (అహంకారం) - వారాహి
6. మాత్సర్యము (ఈర్ష్య) - మాహేంద్రి (ఐంద్రి)
7. పుణ్యము - చాముండ
పాపము - మహాలక్ష్మి మనలోని ఈ ఎనిమిది వృత్తులే శ్రీచక్రంలోని అష్ట మాతృకలు. వీటిని జయించడమే ఆ దేవతల అనుగ్రహం పొందడం.

భాస్కరరాయల భాష్యంలోని సిద్ధులు, ముద్రలు మరియు పదహారు దళాల చక్రానికి సంబంధించిన తదుపరి భాగం

---

 

శ్రీచక్రే సిద్ధయః ప్రోక్తా రసా నియతిసంయుతాః । ఊర్మయః పుణ్యపాపే చ బ్రాహ్మ్యాద్యా మాతరస్స్మృతాః ॥

ఇత్యుక్తమ్, తత్రాప్యూర్మిశబ్దః కామాద్యరిషడ్వర్గపర ఏవ; పురాణేషు కామాదేరప్యూర్మిపదేన కచిద్వ్యవహారదర్శనాత్ । తేన క్షుధాపిపాసా శోకమోహ జరామరణపరత్వేన పరైషాం వ్యాఖ్యానం ప్రత్యక్షశ్రుతివిరోధాదనాదేయమ్ ॥

ఆధారనవకం ముద్రాశక్తయః ॥ 12 ॥

పృథివ్యప్తేజోవాయ్వాకాశ శ్రోత్రత్వక్చక్షుర్జిహ్వా ఘ్రాణవాక్పాదపాణి పాయూపస్థాని మనోవికారః కామాకర్షిణ్యాది షోడశశక్తయః ॥ 13 ॥

మూలాధారాదిషట్కమూర్ధ్వాధస్సహస్రదళకమలే ద్వే లమ్బికాగ్రమేకమితి నవాధారాః । తేషామేవ సమష్టిరేకేతి దశ । ఏతైస్సంక్షోభిణ్యాది త్రిఖండాంత ముద్రాభిమాని శక్తిదశకస్యాభేదః । తంత్రాంతరేషు తృతీయరేఖా దేవతాభావాత్తదనుయాయి బిందుసూత్రోక్తానాం ఆవరణదేవతాస్థానానామిహ గ్రహణమ్ । ... పంచభూతాని ఏకాదశేంద్రియాణి చ సర్వాశా పరిపూరక చక్రస్థ దేవతాభిన్నాః । అత్ర వికారశబ్దః షోడశ సంఖ్యాపరః । మనోవికార ఇత్యేకం పదం వా వికృతం మన ఇత్యర్థః ॥

---

 

ముందు భాగపు వివరణ (అరిషడ్వర్గాలు): తంత్ర శాస్త్రాలలో 'ఊర్మి' అనే పదాన్ని ఆకలి, దప్పిక వంటి వాటికి బదులుగా కామ, క్రోధాది అరిషడ్వర్గాలకు ప్రతీకగా వాడారు. కాబట్టి బ్రాహ్మ్యాది అష్టశక్తులను మనలోని కామ క్రోధాది మనోవికారాలు మరియు పుణ్యపాపాలుగా భావించడమే వేద సమ్మతం.

ముద్రా శక్తులు - తొమ్మిది ఆధారాలు (సూత్రం 12): శ్రీచక్రం మొదటి ఆవరణలోని మూడవ వరుసలో ఉండే పది ముద్రా శక్తులు (సంక్షోభిణి, విద్రావిణి మొదలైనవి) మన శరీరంలోని తొమ్మిది ఆధారాలకు మరియు వాటి సమష్టి రూపానికి ప్రతీకలు:

• షట్చక్రాలు: మూలాధార, స్వాధిష్ఠాన, మణిపూర, అనాహత, విశుద్ధి, ఆజ్ఞా చక్రాలు (6).
• సహస్రారాలు: ఎగువన ఉన్న సహస్రారం, దిగువన ఉన్న సహస్రారం (2).
• లంబికాగ్రం: అంగిటి భాగం (1). ఈ తొమ్మిది స్థానాలు, వాటి సమష్టి (మొత్తం) కలిసి పది ముద్రా శక్తులుగా శ్రీచక్రంలో వెలుపలి ఆవరణలో ఉంటాయి.

రెండవ ఆవరణ (సర్వాశా పరిపూరక చక్రం) - 16 శక్తులు (సూత్రం 13): శ్రీచక్రంలోని పదహారు దళాల పద్మంలో ఉండే కామాకర్షిణి మొదలైన 16 మంది దేవతలు మన శరీరంలోని ఈ క్రింది పదహారు అంశాలకు ప్రతీకలు:

1. పంచభూతాలు: పృథివి (నేల), అప్పు (నీరు), తేజస్సు (అగ్ని), వాయువు, ఆకాశం (5).
2. జ్ఞానేంద్రియాలు: చెవి, చర్మం, కన్ను, నాలుక, ముక్కు (5).
3. కర్మేంద్రియాలు: వాక్కు (నోరు), పాదాలు, చేతులు, పాయువు, ఉపస్థ (5).
4. మనోవికారం: మనస్సు యొక్క మార్పు లేదా వికారం (1).

ఈ పదహారు అంశాలే శ్రీచక్రంలోని 16 దళాలపై ఉండే శక్తులు. మనలోని ఇంద్రియ శక్తులు మరియు భూత శక్తులు అన్నీ ఆ పరాశక్తి యొక్క స్వరూపాలే అని భావించడం ద్వారా "ఆశలు పరిపూర్ణమయ్యే" (సర్వాశా పరిపూరక) స్థితి లభిస్తుంది.

ముఖ్య గమనిక: ఇక్కడ 'మనోవికార' అంటే మనస్సులో కలిగే గందరగోళం అని కాదు, మనస్సు పదహారవ శక్తిగా పరిగణించబడింది. శ్రీవిద్యోపాసనలో ఈ ఇంద్రియాలను దేవతలుగా భావించి చేసే 'న్యాసం' (శరీర భాగాలను తాకుతూ చేసే ప్రక్రియ) అత్యంత శక్తివంతమైనది.

భాస్కరరాయల భాష్యంలోని ఎనిమిది దళాల చక్రం, చతుర్దశార చక్రం మరియు బహిర్దశార చక్రానికి సంబంధించిన వివరణ

---

 

వచనాదాన గమన విసర్గానంద హానోపాదానోపేక్షాఖ్య బుద్ధయో౽నంగకుసుమాద్యష్టౌ ॥ 14 ॥

కర్మేంద్రియాణాం వచనాదయో విషయాః పంచ । హానం త్యాగః । ఉపాదానం గ్రహణమ్ । ఉపేక్షా ఔదాసీన్యమ్ । ఈదృశ బుద్ధిత్రయం చేత్యష్టౌ । ఇదమేవ బుద్ధిత్రయం దోషపదేనోక్తం తంత్రరాజే — భూతేంద్రియమనాంస్యేవ క్రమాన్నిత్యాః కలాః పునః । కర్మేంద్రియార్థదోషాశ్చ జ్ఞేయాః స్యుః శక్తయో౽ష్టధా ॥ ఇతి । వాత పిత్త కఫా దోషా ఇత్యన్యే ।

అలమ్బుసా కుహూర్విశ్వోదరా వారణా హస్తిజిహ్వా యశోవతీ పయస్వినీ గాంధారీ పూషా శంఖినీ సరస్వతీ ఇడా పింగళా సుషుమ్నా చేతి చతుర్దశ నాడ్యస్సర్వసంక్షోభిణ్యాది చతుర్దశ శక్త్తయః ॥ 15 ॥

నాథనవక వ్యాఖ్యానావసరే నాడీనాం స్వరూపం ప్రాగ్వివృతం, తదభిన్నా మన్వశ్రదేవతాః । ...

ప్రాణాపానవ్యానోదాన సమాన నాగ కూర్మ కృకర దేవదత్త ధనంజయా దశ వాయవస్సర్వసిద్ధిప్రదాది బహిర్దశారదేవతాః ॥ 16 ॥

---

 

మూడవ ఆవరణ (సర్వ సంక్షోభణ చక్రం) - 8 శక్తులు (సూత్రం 14): శ్రీచక్రంలోని ఎనిమిది దళాల పద్మంలో ఉండే అనంగ కుసుమ మొదలైన ఎనిమిది మంది దేవతలు మనలోని ఎనిమిది మానసిక/శారీరక క్రియలకు ప్రతీకలు. అవి:

1. వచన (మాట్లాడటం)
2. ఆదాన (గ్రహించడం/తీసుకోవడం)
3. గమన (నడక/కదలిక)
4. విసర్గ (త్యాగం/విసర్జన)
5. ఆనంద (సంతోషం/జననేంద్రియ సుఖం)
6. హాన (వదిలివేయడం/త్యాగ బుద్ధి)
7. ఉపాదాన (స్వీకరించడం/పట్టుకోవడం)
8. ఉపేక్ష (తటస్థంగా ఉండటం/ఉదాసీనత) ఈ ఎనిమిది వృత్తులనే ఎనిమిది అనంగ శక్తులుగా భావించాలి. తంత్రరాజం ప్రకారం వీటిని 'దోషాలు' అని కూడా అంటారు. కొందరు వాత, పిత్త, కఫాలను కూడా ఇందులో చేరుస్తారు.

నాలుగవ ఆవరణ (సర్వ సౌభాగ్యదాయక చక్రం) - 14 శక్తులు (సూత్రం 15): శ్రీచక్రంలోని పద్నాలుగు కోణాల చక్రం (చతుర్దశారం) లో ఉండే సర్వ సంక్షోభిణి మొదలైన 14 మంది దేవతలు మన శరీరంలోని పద్నాలుగు ప్రధాన నాడులకు ప్రతీకలు.

• ఆ నాడులు: అలమ్బుస, కుహూ, విశ్వోదర, వారణ, హస్తిజిహ్వ, యశోవతి, పయస్విని, గాంధారి, పూష, శంఖిని, సరస్వతి, ఇడ, పింగళ మరియు సుషుమ్న. మన శరీరంలోని ఈ నాడీ వ్యవస్థా ప్రవాహమే శ్రీచక్రంలోని 14 కోణాల శక్తి.

ఐదవ ఆవరణ (సర్వార్థ సాధక చక్రం) - 10 శక్తులు (సూత్రం 16): శ్రీచక్రంలోని వెలుపలి పది కోణాల చక్రం (బహిర్దశారం) లో ఉండే సర్వసిద్ధిప్రద మొదలైన 10 మంది దేవతలు మన శరీరంలోని పది రకాల వాయువులకు (దశ ప్రాణాలు) ప్రతీకలు.

1. ప్రాణ, అపాన, వ్యాన, ఉదాన, సమాన (ముఖ్య ప్రాణాలు)
నాగ, కూర్మ, కృకర, దేవదత్త, ధనంజయ (ఉప ప్రాణాలు) ఈ పది వాయువుల సమతుల్యతే మనకు అన్ని సిద్ధులను (సర్వార్థాలను) ప్రసాదిస్తుంది.

భాస్కరరాయల భాష్యంలోని అంతర్దశార చక్రం మరియు జఠరాగ్ని కళలకు సంబంధించిన వివరణ

---

 

ఏతద్వాయు సంసర్గకోపాధి భేదేన రేచకః పాచకశ్శోషకో దాహకః ప్లావక ఇతి ప్రాణముఖ్యత్వేన పంచధా జఠరాగ్నిర్భవతి ॥ 17 ॥

క్షారక ఉద్గారకః క్షోభకో జృంభకో మోహక ఇతి నాగప్రాధాన్యేన పంచవిధాస్తే మనుష్యాణాం దేహగాః భక్ష్య భోజ్య చోష్య లేహ్య పేయాత్మకం పంచవిధం అన్నం పాచయంతి ॥ 18 ॥

ఏతా దశ వహ్నికలాస్సర్వజ్ఞాద్యా అంతర్దశారగా దేవతాః ॥ 19 ॥

ప్రాణాద్యాః పంచ మహావాయవః నాగాద్యాః ఉపవాయవః పంచేత్యేవ దశాపిత సర్వార్థ సాధక చక్రస్థ దేవతాభిరభిన్నాః । తంత్రరాజే౽పి — నాడ్యశ్చతుర్దశ ప్రోక్తాః క్షోభిణ్యాద్యాస్తు శక్తయః । వాయవో దశ సంప్రోక్తాః సర్వసిద్ధ్యాది శక్తయః ॥ ఇతి ॥

---

 

ఆరవ ఆవరణ (సర్వ రక్షాకర చక్రం) - 10 శక్తులు (సూత్రం 17, 18, 19): శ్రీచక్రంలోని లోపలి పది కోణాల చక్రం (అంతర్దశారం) లో ఉండే సర్వజ్ఞ మొదలైన 10 మంది దేవతలు మన శరీరంలోని జఠరాగ్ని (జీర్ణశక్తి) యొక్క పది కళలకు ప్రతీకలు. మన కడుపులోని అగ్ని పది రకాల వాయువులతో కలిసి పది రకాలుగా పనిచేస్తుంది:

1. ప్రాణవాయువుల సంబంధంతో కలిగే 5 అగ్ని కళలు (సూత్రం 17):

• రేచక: మలమూత్రాదులను బయటకు పంపే శక్తి.
• పాచక: ఆహారాన్ని అరిగించే శక్తి.
• శోషక: ఆహారంలోని సారాన్ని (పోషకాలను) పీల్చుకునే శక్తి.
• దాహక: ఆహారాన్ని దహించే (కాల్చే) శక్తి.
• ప్లావక: అరిగిన సారాన్ని రక్తంలో కలిపి శరీరమంతా ప్రవహింపజేసే శక్తి.

2. ఉపవాయువుల (నాగాదుల) సంబంధంతో కలిగే 5 అగ్ని కళలు (సూత్రం 18):

• క్షారక: ఆహారాన్ని ముక్కలు చేసే శక్తి.
• ఉద్గారక: తేన్పులు కలిగించే శక్తి.
• క్షోభక: ఆహారం అరిగేటప్పుడు కలిగే కదలిక.
• జృంభక: ఆవలింతలు కలిగించే శక్తి.
• మోహక: తిన్న తర్వాత కలిగే నిద్ర లేదా మత్తు.

ఈ పది రకాల అగ్ని కళలు కలిసి మనం తినే ఐదు రకాల ఆహారాలను (భక్ష్య - నమిలేవి, భోజ్య - మింగేవి, చోష్య - పీల్చేవి, లేహ్య - నాకేవి, పేయ - తాగేవి) జీర్ణం చేస్తాయి.

భావన (సూత్రం 19): ఈ పది రకాల జఠరాగ్ని కళలే శ్రీచక్రంలోని అంతర్దశార చక్ర దేవతలు. మన శరీరంలో జరిగే జీర్ణక్రియ కేవలం ఒక భౌతిక ప్రక్రియ మాత్రమే కాదు, అది శ్రీచక్రంలోని దేవతా శక్తుల విహారం అని భావించాలి.

తంత్రరాజం ప్రకారం—14 నాడులు చతుర్దశార చక్ర దేవతలని, 10 ప్రాణ వాయువులు బహిర్దశార చక్ర దేవతలని, ఈ 10 అగ్ని కళలు అంతర్దశార చక్ర దేవతలని స్పష్టమవుతోంది.

 

వహ్నయో దశ సంప్రోక్తాస్సర్వజ్ఞాద్యాశ్చ శక్తయః ॥

ఇత్యత్ర సంప్రోక్తా ఇత్యస్య శ్రుతౌ కథితా రేచకాదయ ఇత్యేవార్థః । కేచిత్ప్రోక్తపదం వక్ష్యమాణార్థకం మన్యంతే । తస్మిన్నేవ పటలే — అగ్నిర్వహ్నిశ్శుచిస్తేజః ప్రభా దావః శిఖీ ద్యుతిః । దాహో గ్రాసః ...... ॥ ఇతి నామదశకస్యోత్తరత్ర కథనాత్ । పరన్తు ప్రయోగే మంత్రఘటకతా శ్రౌతనామ్నామేవోచితా ॥

శీతోష్ణ సుఖదుఃఖేచ్ఛాస్సత్త్వ రజస్తమోగుణాః వశిన్యాది శక్తయో౽ష్టౌ ॥ 20 ॥

శీతోష్ణే సుఖదుఃఖే చేతి ద్వంద్వద్వయమ్, ఇచ్ఛైకా, సత్త్వాదిత్రయమిత్యష్టౌ వాగ్దేవతాష్టకరూపాః । తంత్రరాజే౽పి — శీతోష్ణ సుఖదుఃఖేచ్ఛాగుణాః ప్రోక్తాః క్రమేణ వై । వశిన్యాద్యాశ్శక్తయస్స్యుః ॥ ఇతి ॥

శబ్దాదితన్మాత్రాః పంచ పుష్పబాణాః ॥ 21 ॥ మన ఇక్షుధనుః ॥ 22 ॥ రాగః పాశః ॥ 23 ॥ ద్వేషో౽ంకుశః ॥ 24 ॥

శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాస్తన్మాత్రపదేనోచ్యంతే । ... అవికృతం తు మనః పుండ్రేక్షుచాపరూపమ్ । ... రాగః ప్రీతిః ... ॥

---

 

ఏడవ ఆవరణ (సర్వ రోగహర చక్రం) - 8 శక్తులు (సూత్రం 20): శ్రీచక్రంలోని ఎనిమిది కోణాల చక్రంలో ఉండే వశిన్యాది అష్ట వాగ్దేవతలు మనలోని ఎనిమిది ద్వంద్వాలకు మరియు గుణాలకు ప్రతీకలు:

1. శీత (చలి)
2. ఉష్ణ (వేడి)
3. సుఖం
4. దుఃఖం
5. ఇచ్ఛ (కోరిక)
6. సత్త్వ గుణం
7. రజో గుణం
8. తమో గుణం

మన శరీరానికి కలిగే శారీరక అనుభూతులు (శీతోష్ణ), మానసిక అనుభూతులు (సుఖదుఃఖేచ్ఛలు) మరియు ప్రకృతి సిద్ధమైన మూడు గుణాలే ఈ ఎనిమిది మంది దేవతలు. వీటిని సమస్థితిలో ఉంచుకోవడమే 'రోగహర' (రోగాలు లేని) స్థితి.

ఎనిమిదవ ఆవరణ (సర్వసిద్ధిప్రద చక్రం) - ఆయుధాల భావన (సూత్రం 21-24): శ్రీచక్రం మధ్యలో ఉండే త్రికోణానికి బయట నాలుగు ఆయుధ దేవతలు ఉంటారు. అవి మనలోని ఇంద్రియ శక్తులకు సంకేతాలు:

• పంచ పుష్పబాణాలు (సూత్రం 21): శబ్ద, స్పర్శ, రూప, రస, గంధాలనే ఐదు 'తన్మాత్రలు' (జ్ఞానేంద్రియ విషయాలు) పరాశక్తి చేతిలోని ఐదు పుష్ప బాణాలు. ఇవి మనల్ని బాహ్య ప్రపంచం వైపు ఆకర్షిస్తాయి.
• చెరకు విల్లు (మనస్సు - సూత్రం 22): మనస్సు అనేది 'చెరకు విల్లు' (ఇక్షు ధనుస్సు). విల్లు బాణాలను ఎలా ప్రయోగిస్తుందో, మనస్సు ఇంద్రియాల ద్వారా విషయాలను అలా ప్రయోగిస్తుంది.
• పాశము (రాగము - సూత్రం 23): దేనిపైనైనా కలిగే అతిశయమైన ఇష్టం లేదా అనురాగమే (రాగము) బంధించే 'పాశము'.
• అంకుశము (ద్వేషము - సూత్రం 24): దేనినైనా అసహ్యించుకోవడం లేదా ద్వేషించడం అనేది నియంత్రించే 'అంకుశము'.

ఈ నాలుగు ఆయుధాలు మనలోని రాగద్వేషాలను, మనస్సును, ఇంద్రియాలను సూచిస్తాయి. వీటిని దేవికి అంకితం చేయడమే ఉపాసనలోని అంతరార్థం.

భాస్కరరాయల భాష్యంలోని అంతర్త్రికోణ దేవతలు మరియు శ్రీవిద్యలోని పరమ రహస్యమైన సామీప్య భావనకు సంబంధించిన భాగం

---

 

తత్త్వవిశేషః; న త్విచ్ఛాసామాన్యమ్ । తేనారుణ వాగ్దేవతా కాసనయా న పౌనరుక్త్యమ్ । బంధకత్వేన సామ్యాత్తస్య పాశాభేదః । ద్వేషః క్రోధః; తస్య ద్వేష్యాన్నివారకత్వాదంకుశతా । ఉక్తం చ రహస్యనామసాహస్రే —

రాగస్వరూపపాశాఢ్యా క్రోధాకారాంకుశోజ్జ్వలా । మనోరూపేక్షుకోదండా పంచతన్మాత్రసాయకా ॥ ఇతి ॥

తంత్రరాజే౽పి — .... తన్మాత్రాః పుష్పసాయకాః ॥ మనో భవేదిక్షుధనుః పాశో రాగ ఉదీరితః । ద్వేషస్స్యాదంకుశః ప్రోక్తః క్రమేణ వరవర్ణిని ॥ ఇతి ॥

అవ్యక్తమహదహంకారాః కామేశ్వరీ వజ్రేశ్వరీ భగమాలిన్యో౽ంతస్త్రికోణగా దేవతాః ॥ 25 ॥

అత్ర మహదవ్యక్తశబ్దౌ బుద్ధిప్రకృతి తత్త్వపరౌ । అవ్యక్తాదిపదత్రయే సమాహారద్వంద్వః । పరన్తు న యథాసంఖ్యం త్రితయయోరభేదః; అపి తు ‘అవ్యక్తాహంకృతిమహదాకారాః ప్రతిలోమతః కామేశ్వర్యాది దేవ్యః స్యుః’ ఇతి తంత్రోపబృంహణానురోధేన వ్యుత్క్రమేణ వాసనాః ॥

అత్ర ముఖ్యవిశేష్యా లలితా । విశేష్యతావచ్ఛేదకః కామేశ్వరః । అనయోశ్చ రక్తచరణ శుక్లచరణ రూపతే రక్తశుక్లవర్ణౌ, అనయోరేవ సంబంధవిశేషః । ... త్రైవిధ్యం రూపమ్ ॥

---

 

ఆయుధాల అంతరార్థం (ముందు భాగపు కొనసాగింపు): లలితా సహస్రనామాలలో చెప్పినట్లుగా—దేవి ధరించిన పాశము 'రాగము' (అనురాగం), అంకుశము 'క్రోధము' (ద్వేషము), చెరకు విల్లు 'మనస్సు', ఐదు బాణాలు 'పంచ తన్మాత్రలు'. దేనినైనా బంధించేది కాబట్టి రాగాన్ని పాశంతోను, ద్వేషించే వస్తువు నుండి మనల్ని మరల్చేది (నియంత్రించేది) కాబట్టి క్రోధాన్ని అంకుశంతోను పోల్చారు.

తొమ్మిదవ ఆవరణ (సర్వసిద్ధిప్రద చక్రం - అంతర్త్రికోణం) (సూత్రం 25): శ్రీచక్రం మధ్యలో ఉండే త్రికోణంలోని మూడు మూలల్లో ఉండే కామేశ్వరి, వజ్రేశ్వరి, భగమాలిని అనే ముగ్గురు దేవతలు మనలోని మూడు మూల తత్వాలకు ప్రతీకలు. తంత్ర శాస్త్రం ప్రకారం వీటిని వ్యతిరేక క్రమంలో (ప్రతిలోమంగా) భావించాలి:

1. అవ్యక్తము (మూల ప్రకృతి): ఇది 'కామేశ్వరి'. సృష్టికి పూర్వం ఏమీ వ్యక్తమవని స్థితి మనలోని అవ్యక్త శక్తి.
2. అహంకారము: ఇది 'వజ్రేశ్వరి'. 'నేను' అనే భావనే వజ్రేశ్వరి శక్తి.
3. మహత్తత్త్వము (బుద్ధి): ఇది 'భగమాలిని'. మనలోని నిశ్చయాత్మకమైన తెలివితేటలే (బుద్ధి) భగమాలిని.

శ్రీచక్ర బిందువుకు అత్యంత సమీపంలో ఉండే ఈ త్రికోణ దేవతలు మన ఉనికికి ఆధారమైన అతి సూక్ష్మమైన మానసిక తత్వాలు.

బిందు తత్త్వము - లలితా పరమేశ్వరి: శ్రీచక్రం మధ్యలో ఉండే 'బిందువు' సాక్షాత్తు శ్రీ లలితా మహా త్రిపురసుందరి. ఆమె పరమశివుడితో (కామేశ్వరుడితో) కలిసి ఉంటుంది.

• శుక్ల చరణం (తెలుపు): శివ తత్త్వానికి ప్రతీక.
• రక్త చరణం (ఎరుపు): శక్తి తత్త్వానికి ప్రతీక. వీరిద్దరి కలయికే సృష్టికి మూలం. మనలోని శుద్ధ చైతన్యమే (బిందువు) శ్రీదేవి. ఈ బిందువులో జ్ఞాత, జ్ఞానము, జ్ఞేయము అనే విభేదాలు నశించి అంతా ఒక్కటే అవుతుంది.

---

ఇప్పటివరకు మనం శ్రీచక్రంలోని బాహ్య ఆవరణ నుండి కేంద్ర బిందువు వరకు గల 25 సూత్రాల సమన్వయాన్ని చూశాం. భావనోపనిషత్తులో మిగిలిన చివరి భాగంలో నిరుపాధికమైన పరమేశ్వరిని ఎలా ధ్యానించాలి, ఆ ధ్యానం వల్ల కలిగే 'జీవన్ముక్తి' ఫలితం ఏమిటి అనేది వివరించబడింది.

భాస్కరరాయల భాష్యంలోని అత్యంత ప్రధానమైన సిద్ధాంత భాగం మరియు ముగింపు సూత్రాల వివరణ .ఇది ఉపాసకుడు తన ఆత్మను పరమాత్మగా గుర్తించే 'అద్వైత' స్థితిని వివరిస్తుంది:

---

 

నిరుపాధికీ సంవిదేవ కామేశ్వరః ॥ 26 ॥

ఉపాధిరహితం శుద్ధం చైతన్యమేవ బిందురూపః కామేశ్వరః ‘సంవిత్కామేశ్వరస్స్మృతః’ ఇత్యుపబృంహణాత్ ॥

సదానందపూర్ణా స్వాత్మైవ పరదేవతా లలితా ॥ 27 ॥

సంవిదో నిరుపాధికత్వ విశేషణబలాత్ తదంకనిలయాయాః పరదేవతాయాః కించి దుపాధి విశిష్టత్వమాత్రేణ తతో భిన్నతయోపాస్యత్వమ్ । తాదృశశ్చ స్వాత్మైవ । స్వాభిన్న ఏవ పరదేవతా ఉపాస్తిరూపజ్ఞాన విశేష నిరూపిత ముఖ్య విశేష్యతాశాలినీ । తామేవాసాధారణ నామ్నా నిర్దిశతి లలితేతి । అత్ర సదానందపూర్ణేత్యుపాధి కథనమ్ । తేనాంతఃకరణావచ్ఛిన్నస్య న లలితాత్యం, తస్య ఉపాసకకోటౌ ప్రవేశాత్ ।

అత ఏవ స్వాత్మేత్యుక్తం స్వస్య ఉపాసకస్యాత్మాంతర్యామీతి తదర్థత్వాత్ । ఇత్థం చ ఏక ఏవాత్మాంతఃకరణోపాధికస్సన్నుపాసకో భవతి । సత్త్వచిత్త్వానందత్వరూప ధర్మత్రయ విశిష్ట వేషేణ లలితా భవత్యుపాస్యా । ధర్మత్రయ వినిర్ముక్తం ధర్మిమాత్రముపాస్య దేవతాధారభూతః కామేశ్వరో భవతీతి వివేకః ॥

లౌహిత్యమేతస్య సర్వస్య విమర్శః ॥ 28 ॥

---

 

బిందు తత్త్వము - కామేశ్వరుడు (సూత్రం 26): శ్రీచక్రం మధ్యలో ఉండే బిందువులో 'కామేశ్వరుడు' ఉంటాడు. ఆయన ఎవరో కాదు — ఎటువంటి ఉపాధులు (గుణాలు లేదా పరిమితులు) లేని 'శుద్ధ చైతన్యము'. ఏ మార్పు చెందని ఆ కేవల జ్ఞానమే కామేశ్వర తత్త్వము.

పరదేవత - లలితా త్రిపురసుందరీ (సూత్రం 27): ఎల్లప్పుడూ ఆనందంతో నిండి ఉండే మన **'స్వీయ ఆత్మ'**యే పరదేవత అయిన లలిత.

• వివరణ: ఉపాసకుడు తన మనస్సుతో కూడిన జీవుడిని 'ఉపాసకుడు' అని పిలుచుకుంటాడు. కానీ ఆ మనస్సుకు లోపల అంతర్యామిగా ఉన్న 'సత్-చిత్-ఆనంద' స్వరూపమే లలితా దేవి.
• మన లోపల ఉండే మూడు శక్తులు (ఉనికి, తెలివి, ఆనందం) కలిసిన రూపమే శ్రీదేవి. ఈ దేవి కామేశ్వరుని అంకంలో (ఒడిలో) ఉంటుంది. అంటే గుణాతీతమైన చైతన్యం (శివుడు) ఆధారంగా, ఆనందమయమైన శక్తి (లలిత) వ్యక్తమవుతోంది.

రత్నత్రయ పరీక్ష అనే గ్రంథం చెప్పినట్లు: మాయ వల్ల ఒకే బ్రహ్మము 'ధర్మము' (శక్తి) మరియు 'ధర్మి' (శివుడు) అని రెండుగా కనిపిస్తుంది. జగత్తును సృష్టించేటప్పుడు అది పురుష రూపం (విష్ణువు/శివుడు) ధరిస్తుంది, అదే సమయంలో సృష్టికి ఆధారమైన స్త్రీ రూపం (మహా రాణి/లలిత) గానూ మారుతుంది. వాస్తవానికి ఈ రెండూ ఒకటే.

సృష్టిలోని ఎరుపు రంగు - విమర్శ శక్తి (సూత్రం 28): శ్రీదేవిని మనం 'అరుణా' (ఎరుపు రంగు) అని ధ్యానిస్తాం. ఈ ఎరుపు రంగు దేనికి సంకేతం అంటే — అది 'విమర్శ శక్తి'.

• విమర్శ అంటే ఏమిటి?: అద్దంలో ప్రతిబింబం ఎలా కనిపిస్తుందో, పరమాత్మ తనను తాను జగత్తుగా చూసుకోవడమే 'విమర్శ'. ఈ సృష్టి అంతా ఆ పరాశక్తి యొక్క ఎరుపు రంగు (చైతన్య ప్రకాశం) తో నిండి ఉంది. అంటే మనం చూసే ప్రతి వస్తువులోనూ ఆ దేవి ప్రకాశం ఉందని భావించాలి.

---

సారాంశం: ఈ భావనోపనిషత్తు ద్వారా మనం నేర్చుకున్నది ఏమిటంటే: మన దేహమే శ్రీచక్రం, మన ప్రాణమే దేవతలు, మన ఆత్మయే లలితా పరమేశ్వరి. ఇలా భావించడమే నిజమైన పూజ.

 

సర్వపదేన కామేశ్వరో లలితా స్వయం చేతి త్రితయమ్ । ఏతస్య విమర్శో౽నుసంధానమేవ దేవీనిష్ఠం లౌహిత్యం, సర్వస్య స్వాత్మన్యనురాగాత్ రాగలౌహిత్యయోరభేదాత్ । ఉక్తం చ తంత్రరాజే —

స్వాత్మైవ దేవతా ప్రోక్తా లలితా విశ్వవిగ్రహా । లౌహిత్యం తద్విమర్శః స్యాదుపాస్తిరితి భావనా ॥ ఇతి ॥

అత్రేదం గురుముఖైకవేద్యం రహస్యమ్ — నిరుపాధికపదేన కేవలత్వస్య సదానందపూర్ణపదేన ధర్మవిశిష్టత్వస్య చ కథనేన విశిష్టకేవలయోరవయవావయవినోరివాయుతసిద్ధయోస్తాదాత్మ్యరూప ఏవ సంబంధః న సంయోగాదిరూపో భేదఘటితః । ... ఏవముపాధి వినిర్ముక్తస్యైవ శుద్ధత్వేన స్ఫటికే వర్ణాంతరోపరాగాభావదశాయమేవ అభివ్యజ్యమానత్వస్య శుక్లత్వస్య శుద్ధస్ఫటికాభేద ఏవ పర్యవసితత్వేన కామేశ్వరే శుక్లచరణత్వవాసనా । అనుసంధానస్యాహమాత్మక మానసవృత్తి విశేషమాత్ర రూపత్వేన ... తద్విశిష్టాయాం రక్తచరణత్వవాసనా ।

అనన్యచిత్తత్వేన చ సిద్ధిః ॥ 29 ॥

ప్రత్యావరణమేకైకా సిద్ధిరేకైకా ముద్రా చ బహిర్యాగే పూజ్యతే । తద్వాసనావిధానార్థమియం శ్రుతిః ॥

---

 

విమర్శ మరియు లౌహిత్యం (ఎరుపు రంగు రహస్యం): 'సర్వము' అంటే ఇక్కడ కామేశ్వరుడు, లలితా దేవి మరియు ఉపాసకుడైన 'నేను' — ఈ ముగ్గురి కలయిక. ఈ ముగ్గురూ ఒక్కటే అని అనుసంధానం చేయడమే దేవి యొక్క 'లౌహిత్యం' (ఎరుపు రంగు). లోకంలో అనురాగానికి (ప్రేమకు) గుర్తు ఎరుపు రంగు. తన ఆత్మపై తనకు ఉండే అనంతమైన ప్రేమే దేవి యొక్క అరుణ వర్ణం. తంత్రరాజం చెప్పినట్లుగా—విశ్వమంతా తన స్వరూపంగా గల లలితా దేవి మన ఆత్మయే. ఆ ఆత్మను విమర్శించడం (తెలుసుకోవడం) అనే ఎరుపు రంగు భావనే నిజమైన ఉపాసన.

గురుముఖతః తెలుసుకోవలసిన రహస్యం: నిరుపాధికమైన (గుణాలు లేని) శుద్ధ చైతన్యాన్ని 'కామేశ్వరుడు' అని, సదానందపూర్ణమైన శక్తిని 'లలిత' అని అంటాము. స్ఫటికం నిర్మలంగా ఉన్నప్పుడు తెల్లగా ఉన్నట్లు, ఎటువంటి ఉపాధి లేని శివుడు 'శుక్ల చరణం' (తెల్లని కాంతి) గా ఉంటాడు. ఆ చైతన్యం తనను తాను తెలుసుకోవాలనే వృత్తి కలిగినప్పుడు అది 'రక్త చరణం' (ఎర్రని కాంతి) కలిగిన శక్తిగా మారుతుంది. ఈ శివ-శక్తుల సామరస్యమే (కలయికే) శ్రీచక్ర బిందువులోని పరమ రహస్యం.

ఉపాసన రకాలు: ఉపాసన మూడు విధాలుగా ఉంటుంది:

1. స్థూల ఉపాసన: విగ్రహం లేదా చక్రానికి బాహ్య పూజ చేయడం.
2. సూక్ష ఉపాసన: మంత్ర జపం చేయడం.
3. పర ఉపాసన: ఈ 'భావన' (అంతర్యాగం). ఇదే అన్నింటికంటే శ్రేష్ఠమైనది.

ముగింపు సూత్రం (సూత్రం 29): అనన్యచిత్తత్వేన చ సిద్ధిః ॥ మరే ఇతర ఆలోచన లేకుండా, ఏకాగ్ర చిత్తంతో (అనన్య చిత్తంతో) ఈ భావనను ఎవరైతే అభ్యసిస్తారో, వారికి మాత్రమే 'సిద్ధి' (మోక్షం లేదా ఆత్మ సాక్షాత్కారం) లభిస్తుంది.

బాహ్య పూజలో మనం ప్రతి ఆవరణలోనూ సిద్ధులను, ముద్రలను పూజిస్తాము. కానీ ఈ ఉపనిషత్తు చెప్పినట్లు ఆ శక్తులన్నీ మన శరీరంలోని నాడులు, వాయువులు మరియు మనోవృత్తులే అని ఎవరైతే గుర్తిస్తారో, వారికి సంపూర్ణమైన ఫలం దక్కుతుంది.

---

 

అనన్యచిత్తత్వేనేత్యభేదే తృతీయా । చకారో ముద్రాసంగ్రహార్థః । తథా చోపబృంహితం తంత్రరాజే — సిద్ధిస్త్వనన్యచిత్తత్వం ముద్రా వైభవభావనమ్ । ఇతి ॥

తత్తదావరణ దేవానాం స్వశరీరావయవ విశేషాభేదేన భావితానామపి స్వాత్మనానన్యత్వేన చిత్తే భావనమేవ తత్తదావరణస్థా సిద్ధిః । ‘ఏతా మత్తో న భిద్యంతే’ ఇతి బుద్ధిరేవ సిద్ధిరితి యావత్ । సిద్ధిపదముపాస్తిఫలసిద్ధిపరమితి కేచిత్ ... తాసామేవ వైభవం విభుత్వమపరిచ్ఛిన్నతా । తద్భావనమేవ తత్తదావరణస్థ ముద్రాభావనమిత్యర్థః ॥

భావనాయాః క్రియా ఉపచారాః ॥ 30 ॥

ఉక్తాయాః స్వాత్మాభేదేన లలితాభావనాయాః క్రియాః పునఃపునః కరణాని ధారావాహిన్యో భావనా ఇతి యావత్ । ఉపచార సమర్పణస్య భేదఘటితత్వేన యథాస్థిత గంధాది భావనాపక్షే పూర్వవిభావితస్య భేదస్య ప్రమోషాపత్తేస్తదవిరోధినీరేవోపచారభావనాః స్వేచ్ఛయా కల్పయేదితి భావః । తదుక్తం తంత్రరాజే — ఉపచారాశ్చలత్వే౽పి తన్మయత్వాప్రమత్తతా ॥ ఇతి ॥

చలత్వం చాంచల్యం అభేదభావనాస్థైర్యాభావః, తాదృశ స్వభావశీలత్వే౽పి బ్రహ్మమయత్వాంశే తదర్థః ... ఆత్మనో విషయ ఉపభోగజనితానందస్య సర్వస్య స్వాత్మాభేదేనానుసంధానమ్...

---

 

సిద్ధి మరియు ముద్రల రహస్యం (ముందు సూత్ర వివరణ): శ్రీచక్రంలోని వివిధ ఆవరణ దేవతలు మన శరీరంలోని అవయవాలకంటే వేరు కాదు అని భావించడమే 'సిద్ధి'. "ఈ దేవతలందరూ నాకంటే భిన్నమైన వారు కాదు" అనే నిశ్చయ బుద్ధే సిద్ధి. అలాగే, ఆ దేవతల యొక్క వైభవాన్ని (అనంతత్వాన్ని) గుర్తించడమే 'ముద్రా' భావన. అంటే మనలోని శక్తులు పరిమితమైనవి కావు, అవి విశ్వవ్యాప్తమైన పరాశక్తి స్వరూపాలని భావించాలి.

సూత్రం 30: భావనాయాః క్రియా ఉపచారాః నిరంతరాయంగా సాగే ఆత్మానుసంధానమే (భావనయే) దేవికి చేసే 'ఉపచారాలు'.

• వివరణ: సాధారణ పూజలో గంధం, పుష్పం, ధూపం వంటి 16 లేదా 64 ఉపచారాలు చేస్తాము. కానీ అంతర్యాగంలో (భావనలో) — మనస్సులో దేవిని తనకంటే వేరుగా చూడకుండా, నిరంతరం ధ్యానం చేయడమే నిజమైన ఉపచారం.
• తంత్రరాజం ప్రకారం—మనస్సు చంచలమైనది (చలత్వం). అది రకరకాల విషయాల వైపు వెళ్తున్నా, ప్రతి విషయంలోనూ 'బ్రహ్మమయత్వాన్ని' (అంతా దేవీ స్వరూపమే అని) చూడగలిగే అప్రమత్తత (జాగరూకత) కలిగి ఉండటమే పూజా క్రియ.

విషయ ఉపభోగమే శివపూజ: యోగవాశిష్ఠంలో చెప్పబడిన శివపూజ వంటిదే ఈ భావన. మనం లోకంలో పొందే ప్రతి ఆనందం (మంచి ఆహారం తిన్నా, అందమైన దృశ్యం చూసినా) ఆ ఆత్మారాముని ఆనందమే అని గుర్తించాలి. ఇంద్రియాల ద్వారా మనం పొందే విషయ సుఖాలన్నీ దేవికి సమర్పించే నైవేద్యాలుగా, ఉపచారాలుగా భావించాలి.

భాస్కరరాయల ఈ వివరణతో భావనోపనిషత్ లోని ప్రధాన సూత్రాల విశ్లేషణ పూర్తయింది. ఈ ఉపనిషత్తును అర్థం చేసుకుని ధ్యానించే సాధకుడు:

1. బాహ్య పూజలోని ఆడంబరాలకంటే అంతర్గత శుద్ధికి ప్రాధాన్యత ఇస్తాడు.
2. తన దేహమే దేవాలయమని, తన ఆత్మయే దేవి అని గుర్తిస్తాడు.
నిరంతర అభ్యాసం ద్వారా 'జీవన్ముక్తుడు' (జీవించి ఉండగానే మోక్షం పొందినవాడు) అవుతాడు.

భాస్కరరాయల భాష్యంలోని పూజా ఉపచారాల (షోడశోపచారాల) అంతరార్థాన్ని వివరించే అత్యంత గూఢమైన భాగం

ప్రారబ్ధలబ్ధ సుఖదుఃఖస్యాపి కర్మక్షయకారకత్వేన పరిణామ సుఖావహత్వాత్ కటుకషాయ వస్తుకృత స్వాంగోద్వర్తనాదేరివ భావనయా సపర్యా రూపతైవేతి తత్రత్యో నిష్కర్షః । ‘సపర్యా పర్యాయస్తవ భవతు యన్మే విలసితమ్’ ఇత్యాదయో భగవత్పదాదీనాముక్తయో౽ప్యముమేవార్థం వదంతి ।

పరన్త్వీదృశ పూజాయా అహోరాత్ర కాలసాధ్యత్వేన ప్రకృతే విధిత్సితాయాశ్చ భావనాయా ఉత్తరత్ర ముహూర్తాది కాల నియమ విధినా విరోధాదన్యథైవోపచారాః కల్పనీయాః । తత్ప్రకారో యథా —

• స్వే మహిమ్ని ప్రతిష్ఠితి విభావనమాసనమ్ ।
• ‘పాదో౽స్య విశ్వా భూతాని’ ఇతి శ్రుత్యా పాదరూపే వియదాది ప్రపంచే అస్తి భాతి ప్రియాంశ మాత్ర భావనారూపాభిరద్భిః నామరూపమలక్షాలనం పాద్యమ్ ।
• తస్యైవ సూక్ష్మప్రపంచస్య ఏకదేశత్వా విశేషాధ్యస్తత్వేనాపి పరికల్పనయా ఉక్తరీత్యా మలనిరాసో౽ర్ఘ్యమ్ ।
• భావనారూప జలస్యాపి కబలీకార ఆచమనమ్ ।
• సత్త్వ చిత్త్వ ఆనందత్వాద్యఖిలావయవాభేదేన భావనా జలసంపర్కః స్నానమ్ ।
• నిర్విషయత్వ నిరంజనత్వాద్యనేక బ్రహ్మలింగభూత తదభిన్నధర్మ విభావనమాభరణమ్ ।
• పఞ్చభూతమయం విశ్వం తన్మయీ సా సనాతనీ ॥ ఇతి చ ।
• నిఖిలశబ్దానాం స్వీయానాం నాదద్వారా బ్రహ్మణ్యుపసంహార విభావనా స్తోత్రమ్ ।
• చిత్తవృత్తీనాం విషయేష్వితస్తతో ధావమానానాం విషయగత జడతానిరాసపూర్వకం బ్రహ్మణి విలాపనం ప్రదక్షిణమ్ ।
• విషయేభ్యః పరావర్తనేన వృత్తీనాం బ్రహ్మైకప్రవణతా నమస్కారః ఇతి ॥

---

 

సుఖదుఃఖాలే సపర్యలు: జీవితంలో మనకు కలిగే ప్రారబ్ధ సుఖదుఃఖాలు కూడా ఒక రకమైన పూజయే. చేదు మందు శరీరాన్ని శుద్ధి చేసినట్లు, అనుభవించే కష్టసుఖాలు కర్మలను క్షయింపజేస్తాయి. అందుకే ఆదిశంకరాచార్యుల వంటి మహాత్ములు "నేను చేసే ప్రతి పని నీ పూజయే అవుగాక" (సపర్యా పర్యాయస్తవ భవతు) అని పేర్కొన్నారు. అయితే, ఈ అంతరార్థం నిరంతరం సాగేది. ఒక నిర్ణీత సమయంలో (ముహూర్త కాలంలో) చేసే భావనా పూజ కోసం మరికొన్ని విశేష ఉపచారాలను ఇక్కడ వివరిస్తున్నారు:

అంతరార్థ ఉపచారాలు:

1. ఆసనం: పరమాత్మ తన మహిమలోనే తాను ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాడనే భావనే 'ఆసనం'.
2. పాద్యం: ఈ విశ్వమంతా పరమాత్మ యొక్క పాదము (చరణం) అని శ్రుతులు చెబుతున్నాయి. నామరూపాలతో కూడిన ఈ జగత్తులోని మాలిన్యాన్ని (అజ్ఞానాన్ని) తొలగించి, అందులో ఉన్న 'అస్తి-భాతి-ప్రియ' (ఉనికి-ప్రకాశం-ఆనందం) అనే బ్రహ్మ తత్త్వాన్ని చూడటమే 'పాద్యం'.
3. అర్ఘ్యం: సూక్ష్మ ప్రపంచంలోని అశాశ్వత భావనను తొలగించడమే 'అర్ఘ్యం'.
4. ఆచమనం: భావన అనే జలాన్ని అంతర్ముఖం చేసుకోవడమే 'ఆచమనం'.
5. స్నానం: మనలోని ప్రతి అణువు (అవయవం) సత్-చిత్-ఆనంద స్వరూపమే అని భావించడమే 'స్నానం'.
6. ఆభరణం: దేవి ఎటువంటి విషయ వాసనలు లేనిది (నిర్విషయ), నిర్మలమైనది (నిరంజన) అని ధ్యానించడమే ఆమెకు అలంకరించే 'ఆభరణాలు'.
7. స్తోత్రం: మనం పలికే ప్రతి శబ్దాన్ని నాదం ద్వారా బ్రహ్మమునందు లీనం చేయడమే 'స్తోత్రం'.
8. ప్రదక్షిణ: ఇంద్రియ విషయాల వెంట పరుగులు తీసే మనోవృత్తులను మళ్లించి, ఆ విషయాలలోని జడత్వాన్ని తొలగించి, వాటిని బ్రహ్మమునందు కరిగించడమే 'ప్రదక్షిణ'.
9. నమస్కారం: మనసును బాహ్య విషయాల నుండి పూర్తిగా మళ్లించి, కేవలం బ్రహ్మమునందే నిమగ్నం చేయడమే 'నమస్కారం'.

నిత్యాహృదయం చెబుతున్నట్లుగా—ఈ విశ్వమంతా పంచభూతమయం, ఆ పరాశక్తి కూడా ఆ విశ్వరూపిణియే. కాబట్టి నీవు ఇచ్చే ప్రతి నైవేద్యం ఆమె స్వరూపమైన విశ్వానికే చేరుతుంది.

భాస్కరరాయల భాష్యంలోని 'హోమము' మరియు 'తర్పణము' అనే పరమ గూఢమైన అంతరార్థాలను వివరించే ముగింపు భాగం ఇక్కడ ఉంది. సామాన్యంగా మనం అగ్నిలో ద్రవ్యాలను వేయడాన్ని హోమమని, నీటిని వదలడాన్ని తర్పణమని అంటాము, కానీ ఇక్కడ భావన వేరుగా ఉంటుంది:

---

 

అహం త్వమస్తి నాస్తి కర్తవ్యమకర్తవ్యముపాసితవ్యమితి వికల్పానామాత్మని విలాపనం హోమః ॥ 31 ॥

సంతి శ్రీచక్రే పూర్వభావితాభ్యో అన్యా అప్యనంతాశ్శక్తయః — అన్యాస్తు శక్తయశ్చక్రగామిన్యో యాస్సమంతతః । తాస్తు విశ్వవికల్పానాం హేతవః సముదీరితాః ॥

ఇత్యాదినా తంత్రే వర్ణితాః । తాసాం త్రిపురసుందర్యభేద భావనాఫలికాం హోమవాసనామాహ — అహమిత్యాదినా ।

యుష్మదస్మత్ప్రత్యయయోరహం త్వమిత్యనేన గ్రహణమ్ । ‘అస్తి నాస్తి’ ఇత్యనేన లౌకికయోర్విధానిషేధయోః, ‘కర్తవ్యమకర్తవ్యమ్’ ఇత్యనేన వైదికయోః కర్మకాండస్థయోః, ‘ఉపాసితవ్యమ్’ ఇత్యనేన వేదశిరస్థవిధేర్గ్రహణమ్ । ... ఏతత్సప్తకేన వృత్తి సామగ్ర్యుపలక్ష్యతే । ఈదృశ వికల్పానామప్యాత్మస్వరూపత్వ మాత్మావిశేష విభావనమేవ హోమభావనా ॥

హోమో విశ్వవికల్పానాం స్వాత్మన్యస్తమయో దృఢమ్ ।

ఇత్యుపబృంహణాత్ । వికల్పానాం నిర్యుత్థాన విలాపన పూర్వకం తద్ధేతు శక్తికదంబస్య దేవతాయాం విలీనతాం భావయేదితి ఫలితార్థః ॥

భావనావిషయాణామభేదభావనా తర్పణమ్ ॥ 32 ॥

తేషాం సర్వేషామపి పరస్పరాభేదభావనేన విషయతావైలక్షణ్యప్రయుక్త భేదభావనస్యపి శ్రీగుర్వాది విశేషహోమాంతా యావంతః పదార్థా ఇహ భావితా యే చ భావయిష్యంతే ...

---

 

సూత్రం 31: హోమం (అంతర్-హోమం) మనస్సులో కలిగే ఏడు రకాల 'వికల్పాలను' (ద్వంద్వ ఆలోచనలను) ఆత్మ అనే అగ్నిలో కరిగించి వేయడమే అసలైన 'హోమం'. ఆ ఏడు వికల్పాలు ఇవి:

1. అహం: నేను (అనే భావం).
2. త్వమ్: నీవు లేదా ఇతరులు (అనే భేద భావం).
3. అస్తి: ఉంది (అనే లౌకిక జ్ఞానం).
4. నాస్తి: లేదు (అనే అభావం).
5. కర్తవ్యం: చేయదగిన పని (వైదిక విధి).
6. అకర్తవ్యం: చేయకూడని పని (నిషేధం).
7. ఉపాసితవ్యం: తప్పక ఉపాసన చేయాలి (వేదాంత విధి).

ఈ ద్వంద్వాలన్నీ మనస్సు సృష్టించేవే. "నేను-నీవు", "ఉంది-లేదు", "విధి-నిషేధం" అనే ఈ ఆలోచనలన్నీ ఆత్మ కంటే వేరు కాదు అని గుర్తించి, వాటిని చిదగ్నిలో (జ్ఞానాగ్నిలో) లీనం చేయడమే హోమము. తంత్రరాజం చెప్పినట్లుగా—విశ్వంలోని అన్ని వికల్పాలు తన ఆత్మలోనే అస్తమించడమే (స్థిరపడటమే) హోమము.

సూత్రం 32: తర్పణం (అంతర్-తర్పణం) పైన చెప్పబడిన శ్రీగురువు నుండి హోమం వరకు ఉన్న అన్ని భావనా విషయాలను ఒకదానితో ఒకటి అభేదంగా (అంతా ఒక్కటే అని) చూడటమే 'తర్పణం'.

• వివరణ: తర్పణం అంటే తృప్తి పరచడం. శ్రీచక్రము, గురువు, తన దేహము, మనస్సులోని శక్తులు — ఇవన్నీ వేరువేరు పదార్థాలు కావు, అన్నీ ఆ ఒక్క పరమేశ్వరీ చైతన్యమే అని భావించినప్పుడు సాధకుడికి కలిగే ఆనందమే తర్పణం. విషయాల మధ్య ఉండే భేద భావం నశించినప్పుడు మనస్సు పూర్ణ తృప్తిని పొందుతుంది.

భాస్కరరాయల భాష్యంతో కూడిన ఈ భావనోపనిషత్తు ఒక అద్భుతమైన మార్గదర్శిని. ఇది మనల్ని బాహ్యమైన కర్మకాండ నుండి అంతర్గతమైన జ్ఞాన మార్గంలోకి నడిపిస్తుంది.

• ఈ దేహమే శ్రీచక్రం.
• ఈ ప్రాణమే దేవతా శక్తి.
• ఈ మనస్సే పూజా సామగ్రి.
• ఈ ఆత్మయే సాక్షాత్తు లలితా త్రిపురసుందరి.

ఈ సత్యాన్ని గ్రహించి, ఏకాగ్రతతో ధ్యానించే సాధకుడు బంధవిముక్తుడై పరమానందాన్ని పొందుతాడు.

నిత్యా దేవతల' (చంద్రకళల) అంతరార్థాన్ని వివరించే ఘట్టం

నిగరణేన నిర్వికల్ప తురీయాఖండ విషయతామాపాద్య తస్యా అపి త్యాగేన స్వాత్మమాత్రావశేషః తర్పణవాసనా । ... ఏషామన్యోన్యసంభేదభావనం తర్పణం స్మృతమ్ ।

ఏతావతా ప్రబంధేన దేహరూప శ్రీచక్రస్య స్వాత్మమాత్రావశేషతాముక్త్వా తేన సహ బహిరంగ సంబంధశాలినః ప్రపంచస్యాపి స్వాత్మని విలాపనమాహ —

పంచదశ తిథిరూపేణ కాలస్య పరిణామాలొకనం పంచదశ నిత్యాః ॥ 33 ॥

స చ ప్రపంచస్త్రివిధః — కాలరూపో దేశరూప ఉభయరూపశ్చ ఇతి । తత్రాద్యో యథా — చంద్రమండల నిష్ఠ సాదాఖ్యకలాతిరిక్తాః ‘దర్శా దృష్టా దర్శతా’ ఇత్యాది శ్రుతి పరిగణితాః పంచదశ కలాస్సంతి తావత్ ప్రతిపదాది పూర్ణిమాంత తిథిరూపాః తా ఏవ చ కామేశ్వర్యాది చిత్రంత నిత్యాభిరభిన్నాః । సాదైవ తు లలితా । ఈదృశస్య చ నిత్యం పరివర్తమానస్య కాలరూప తిథిచక్రస్యాంతరేవ శ్రీచక్రం తిష్ఠతి, న బహిః ॥

ద్వితీయో యథా — భూగోళస్య ఉత్తరభాగే స్థితో మేరుః తద్దక్షిణతో జమ్బూ ప్లక్ష శాల్మలి కుశ క్రౌంచ శాక పుష్కరాఖ్యాః సప్త ద్వీపాః । తేషామంతరాలేషు భూగోళస్య వలయాకారా లవణేక్షు సురా సర్పిర్మధు క్షీరాఖ్యాః షట్ సముద్రాః, పుష్కరాద్బహిర్మధురోదస్సముద్రస్సప్తమః । తతో౽పి దక్షిణతః పరం వ్యోమేత్యేవం షోడశ దేవతాః ॥

---

 

తర్పణము - ముగింపు (ముందు సూత్ర వివరణ): అన్ని భేదాలను 'మ్రింగివేసి' (నిగరణము), కేవలం నిర్వికల్పమైన, అఖండమైన తన ఆత్మ స్వరూపం మాత్రమే మిగిలి ఉందనే స్థితిని పొందడమే నిజమైన 'తర్పణ వాసన'. తంత్రరాజం ప్రకారం—పూజ, జపం, హోమం అన్నీ తన ఆత్మలో ఒక్కటవ్వడమే తర్పణం.

సూత్రం 33: కాల స్వరూపం మరియు 15 నిత్యా దేవతలు ఇప్పటివరకు శరీరమే శ్రీచక్రం అని తెలుసుకున్నాము. ఇప్పుడు మన చుట్టూ ఉన్న కాలము (Time) మరియు దేశము (Space) కూడా శ్రీచక్ర స్వరూపమే అని వివరిస్తున్నారు.

1. కాల స్వరూపం (Time): చంద్రుని యొక్క 15 కళలు (పాడ్యమి నుండి పూర్ణిమ వరకు ఉన్న తిథులు) మన శరీరంలో నిరంతరం మారుతూ ఉండే కాలానికి ప్రతీకలు. ఈ 15 తిథులే శ్రీచక్రంలోని 15 మంది 'నిత్యా దేవతలు' (కామేశ్వరి నుండి చిత్ర వరకు).

• చంద్రునిలో మార్పు లేని 16వ కళే 'సాదాఖ్య కళ'. ఇదే సాక్షాత్తు శ్రీ లలితా మహా త్రిపురసుందరి.
• ఈ కాల చక్రం (తిథి చక్రం) లోపలే శ్రీచక్రం ఉంది కానీ, దానికి వెలుపల లేదు. అంటే సమస్త కాలము శ్రీచక్రంలోనే ఇమిడి ఉంది.

2. దేశ స్వరూపం (Space/Geography): మన పురాణాలలో చెప్పబడిన భూగోళ నిర్మాణం కూడా శ్రీచక్ర భావనే:

• మేరు పర్వతం: ఉత్తర దిశలో ఉన్న మేరువు.
• ఏడు ద్వీపాలు: జంబూ, ప్లక్ష, శాల్మలి, కుశ, క్రౌంచ, శాక, పుష్కర ద్వీపాలు.
• ఏడు సముద్రాలు: ఉప్పు, చెరకు రసం, మద్యం, నెయ్యి, పెరుగు, పాలు మరియు మంచినీటి సముద్రాలు. ఈ సముద్రాలు, ద్వీపాలు, మేరువు అన్నీ కలిసి మొత్తం 15 అంశాలుగా ఉండి నిత్యా దేవతలను సూచిస్తాయి. వీటన్నిటికీ ఆవల ఉన్న 'పర వ్యోమమే' (అనంత ఆకాశమే) 16వ కళ అయిన లలిత.

ఈ సూత్రం ద్వారా సాధకుడు తన శరీరమే కాకుండా, తాను నివసించే ప్రపంచం (దేశము) మరియు తన జీవితాన్ని నడిపించే కాలము (తిథులు) కూడా శ్రీచక్రం కంటే వేరు కాదని గుర్తిస్తాడు. ఈ అఖండమైన ఏకత్వ భావనే భావనోపనిషత్తు యొక్క పరమ లక్ష్యం.

భాస్కరరాయల భాష్యంలోని కాల-దేశ-ప్రపంచ సమన్వయానికి సంబంధించిన భాగం

లలితా-తేషు మేర్వాది వ్యోమాంతేషు క్రమేణ లలితాది చిత్రంతాః నిత్యాః యుగప్రథమవర్షే తిష్ఠంతి । ద్వితీయే తు వర్షే జమ్బూద్వీపాది మేర్వంతేషు చ గచ్ఛంతి ... ఏవం షోడశభిః షోడశభిర్వర్షైర్నిత్యానామేకైకా పరివృత్తిః । ఈదృశ దేశరూప చక్రస్యాప్యంతరేవ శ్రీచక్రం న బహిః ॥

తృతీయౌ యథా — భూగోళస్యోపర్వధశ్చ వలయితా శ్చంద్ర బుధ శుక్ర రవి భౌమ గురు శని నక్షత్ర కక్షా అష్టౌ తత్తదంతరాలానృష్టౌ ఇతి షోడశ దేశాః కాలచక్రరూపాస్సంతి ... అస్య త్రివిధస్యాపి చక్రస్య పారమార్థిక రూపం నిత్యాచక్రమేవ । బ్రహ్మాతిరిక్తస్య సర్వస్య దేశకాలావచ్ఛిన్న తద్భేదాత్ సర్వో౽పి ప్రపంచో నిత్యా రూప ఏవ ॥

అథ షోడశ నిత్యానాం స్వాత్మత్వే వాసనాం శృణు । యయా తన్మయతాసిద్ధిః ప్రత్యక్షా భవతి ధ్రువమ్ ॥

... తిథిరూపేణ కాలస్య పరిణామాలొకనమ్ । నిత్యాః పంచదశాన్యాస్స్యుః ఇతి ప్రోక్తాస్తు వాసనాః ॥

వస్తుతస్తు సర్వా అపి తిథయః షట్ఛతాధికైకవింశతి సహస్ర సంఖ్యా శ్వాసాత్మక కాలరూపాః । తత్సమష్టి విగ్రహవతీ లలితా ॥

1. దేశము మరియు కాలము యొక్క చక్రీయ గమనం: శ్రీచక్రంలోని 16 మంది నిత్యా దేవతలు కేవలం చిహ్నాలు కాదు, వారు కాలము మరియు దేశము (Space & Time) యొక్క గమనానికి సంకేతాలు. మేరు పర్వతం నుండి అంతరిక్షం వరకు ఉన్న 16 స్థానాలలో ఈ నిత్యలు ప్రతి సంవత్సరం మారుతూ ఉంటారు. 16 సంవత్సరాలకు ఒకసారి ఒక పూర్తి చక్రం (పరివృత్తి) పూర్తవుతుంది. అంటే మనం చూసే ఈ భౌగోళిక ప్రపంచం అంతా శ్రీచక్రం లోపలే ఉంది కానీ, దానికి వెలుపల ఏదీ లేదు.

2. గ్రహ గతులు మరియు నక్షత్ర మండలాలు: భూగోళానికి పైన, కింద వలయాకారంలో ఉన్న చంద్ర, బుధ, శుక్ర, సూర్య, మంగళ, గురు, శని మరియు నక్షత్ర మండలాలు (8 మండలాలు + 8 అంతరాళాలు = 16) అన్నీ కాలచక్ర రూపాలే. ఈ ఖగోళ మండలాలన్నీ నిత్యా దేవతల స్వరూపాలే. బ్రహ్మము (పరమాత్మ) తప్ప ఈ ప్రపంచంలో ఏది ఉన్నా అది దేశ-కాలాల పరిమితికి లోబడి ఉంటుంది. కాబట్టి, ఈ సమస్త ప్రపంచం 'నిత్యా' స్వరూపమే.

3. శ్వాస - కాల సమన్వయం (పరమ రహస్యం): భాస్కరరాయలు ఇక్కడ ఒక అద్భుతమైన యోగ రహస్యాన్ని విప్పారు. ఒక ఆరోగ్యవంతుడైన మనిషి రోజుకు సగటున 21,600 సార్లు శ్వాస తీసుకుంటాడు (దీనినే అజపా గాయత్రి అంటారు).

• ఈ 21,600 శ్వాసలే కాల స్వరూపమైన తిథులు.
• ఈ శ్వాసలన్నింటి 'సమష్టి' రూపమే (మొత్తం రూపమే) శ్రీ లలితా మహా త్రిపురసుందరి.
• మనలోని ప్రతి శ్వాస ఒక నిత్యా దేవత యొక్క అంశ.

4. తన్మయతా సిద్ధి: "ఇప్పుడు 16 మంది నిత్యా దేవతలు నీ ఆత్మకంటే వేరు కాదు అనే 'వాసన' (భావన) విను. దీనివల్ల నీవు దేవీమయుడవు అవుతావు" అని తంత్రరాజం చెబుతోంది. అంటే, బయట తిథులుగా, గ్రహాలుగా, ద్వీపాలుగా కనిపిస్తున్నదంతా నీ లోపల శ్వాసగా, ఆత్మగా ఉందని గుర్తించడమే ఈ ఉపాసన యొక్క అంతిమ ఫలితం.

ఈ సూత్రంతో బాహ్య ప్రపంచాన్ని (Macrocosm) మరియు అంతర్గత శరీరాన్ని (Microcosm) శ్రీచక్రం ద్వారా ఏకం చేయడం పూర్తయింది. ఈ భావనను స్థిరంగా నిలుపుకున్న సాధకుడికి ఈ ప్రపంచం అశాశ్వతంగా అనిపించదు, ప్రతిదీ ఆ దేవి యొక్క లీలగా, ప్రకాశంగా కనిపిస్తుంది.

జీవన్ముక్తి మరియు ఈ ఉపనిషత్తు యొక్క విశిష్టతను వివరించే  భాగం

చత్వారింశదధిక చతుర్దశ శత శ్వాసరూపా భవంతి । తాస్తథా విభావయేదిత్యర్థః । ... ఏవమాంతర బాహ్య నిఖిల ప్రపంచ విలాపన పూర్వక స్వాత్మ మాత్రావశేష భావనాయాః అహర్నిశం ధారావాహికతావశ్యకతాం ధ్వనయన్ తదశక్తేషూత్తమ మధ్యమాధమ సాధక భేదేన త్రివిధం కాల నియమమాహ —

ఏవం ముహూర్తత్రితయం ముహూర్తద్వితయం ముహూర్తమాత్రం వా భావనాపరో జీవన్ముక్తో భవతి స ఏవ శివయోగీతి గద్యతే ॥ 34 ॥

ఏవమిత్యనేన అవ్యవహిత పూర్వోక్తా స్వాత్మమాత్ర విషయీణీ శ్వాసస్తంభ సహితా నిర్వికల్పక వృత్తిరుచ్యతే । ... స జీవన్ముక్తిరూప ఫలభాక్ అచిరాదేవ జాయతే । జైగీషవ్యాదయశ్శివయోగిత్వేన యే వ్యవహ్రియంతే తే౽ప్యేతాదృశ భావనా శాలిత్వాదేవేతి ॥

కాదిమతేనాంతశ్చక్ర భావనాః ప్రతిపాదితాః ॥ 35 ॥ య ఏవం వేద సో౽థర్వశిరో౽ధీతే ॥ 36 ॥

వేదత్రయం బహిరంగ కర్మ ప్రతిపాదకమ్ । అథర్వణవేదస్తు అంతరంగ కర్మాణ్యేవ ప్రచురం ప్రతిపాదయతి । తస్యాపి శిరోరూపేయముపనిషత్తు తతో౽ప్యంతరంగతమాం భావనాం వక్తి ॥

---

 

శ్వాసల గణితం: మనం ముందు చెప్పుకున్నట్లు, చంద్రుని 15 కళలు మరియు 15 మంది నిత్యా దేవతలు మన శ్వాసలతో ముడిపడి ఉన్నారు. ఒక తిథి కాలంలో మనిషి తీసుకునే శ్వాసల సంఖ్యను (1440 శ్వాసలు) ఆయా నిత్యా దేవతలుగా భావించాలి. ఈ విధంగా బాహ్య ప్రపంచాన్ని, కాలాన్ని మన శ్వాసలో లీనం చేయాలి.

సూత్రం 34: జీవన్ముక్తి - కాల నియమం నిరంతరం ఈ భావనలో ఉండటం ఉత్తమం. కానీ అది సాధ్యం కాని వారి కోసం మూడు స్థాయిల సమయ నియమాలను ఉపనిషత్తు సూచిస్తోంది:

1. ఉత్తమ సాధకుడు: మూడు ముహూర్తాల కాలం (సుమారు 2 గంటల 24 నిమిషాలు) ఏకాగ్రతతో ఈ భావనలో ఉంటే.
2. మధ్యమ సాధకుడు: రెండు ముహూర్తాల కాలం (సుమారు 1 గంట 36 నిమిషాలు).
3. సాధారణ సాధకుడు: కనీసం ఒక ముహూర్త కాలం (48 నిమిషాలు).

ఎవరైతే ఈ విధంగా శ్వాసను, మనస్సును స్తంభింపజేసి (నిశ్చలం చేసి), తన ఆత్మయే శ్రీచక్రమని భావిస్తారో, వారు 'జీవన్ముక్తులు' అవుతారు. వారినే లోకం 'శివయోగి' అని పిలుస్తుంది.

సూత్రం 35 & 36: ఉపనిషత్తు విశిష్టత ఈ భావనోపనిషత్తు 'కాదిమత' (శ్రీవిద్యలోని ఒక ప్రధాన సంప్రదాయం) ప్రకారం అంతశ్చక్ర భావనను బోధించింది. ఎవరైతే ఈ రహస్య విద్యను తెలుసుకుంటారో, వారు అథర్వణ వేదంలోని అత్యున్నత భాగమైన 'అథర్వశిఖ'ను చదివినంత ఫలితాన్ని పొందుతారు.

సాధారణంగా మొదటి మూడు వేదాలు (ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేద) బాహ్య యజ్ఞాల గురించి చెబితే, అథర్వణ వేదం అంతర్గత సాధనల గురించి చెబుతుంది. ఈ ఉపనిషత్తు ఆ అథర్వణ వేదానికే శిఖరం వంటిది, ఎందుకంటే ఇది అన్నింటికంటే లోతైన 'భావనామయ' పూజను వివరిస్తుంది.

అస్యాం యా అంతశ్చక్రభావనాః కథితాస్తాః కాదినామక శక్తిమత రీత్యైవ, న తు కౌలమతేన । అస్యా ఉపనిషద ఈదృశ భావనా ప్రతిపాదకత్వమితి పదశో వాక్యశశ్చ యో వేద స ఏవాథర్వశిరోధ్యయనవాన్; న తు శబ్దమాత్రాధ్యయనవాన్ ॥

‘యో౽ర్థజ్ఞ ఇత్సకలం భద్రమశ్నుతే’ ఇతి శ్రుత్యంతరే సకలపదస్వారస్యాత్తు శబ్దమాత్రపాఠాదపి కించిద్భద్రమస్త్యేవేతి లభ్యత ఇతి శివమ్ ॥

ఇతి భావనోపనిషదో౽థర్వణశిరసో౽తనోద్భాష్యమ్ । భాస్కరరాయో విదుషాం తుష్ట్యై జీవన్ముముక్షుణామ్ ॥

---

 

సంప్రదాయం మరియు జ్ఞానం: ఈ ఉపనిషత్తులో వివరించబడిన అంతశ్చక్ర భావనలన్నీ 'కాదిమత' (శ్రీవిద్యలోని దక్షిణామూర్తి సంప్రదాయం) ప్రకారం చెప్పబడినవి. దీనిని కేవలం పైపైన చదివేవారు కాకుండా, ప్రతి పదం మరియు వాక్యం వెనుక ఉన్న లోతైన అర్థాన్ని (భావనను) గ్రహించేవారే నిజమైన 'అథర్వశిఖ'ను అధ్యయనం చేసినట్లు లెక్క. కేవలం మంత్రాలు లేదా పదాలను ఉచ్చరించడం కంటే, ఆ అర్థాన్ని అనుభవపూర్వకంగా తెలుసుకోవడమే ముఖ్యం.

ఫలశ్రుతి: "ఎవరైతే అర్థాన్ని తెలుసుకుంటారో, వారు సకల శుభాలను పొందుతారు" అని శ్రుతులు చెబుతున్నాయి. అయితే, అర్థం తెలియకపోయినా కేవలం ఈ ఉపనిషత్తును పఠించడం వల్ల కూడా కొంత మేలు జరుగుతుందని భాస్కరరాయలు సెలవిచ్చారు. కానీ సంపూర్ణమైన 'జీవన్ముక్తి' మాత్రం అర్థ జ్ఞానంతో కూడిన భావన వల్లనే లభిస్తుంది.

ముగింపు: విద్వాంసుల సంతోషం కోసం మరియు మోక్షాన్ని కోరుకునే వారి (ముముక్షువుల) మార్గదర్శనం కోసం భాస్కరరాయలు రచించిన ఈ 'భావనోపనిషద్ భాష్యం' ఇక్కడితో శుభప్రదంగా ముగిసింది.

---

సారాంశం మరియు తదుపరి అడుగు

మనం ఈ సుదీర్ఘ చర్చలో భావనోపనిషత్తు ద్వారా:

• మన దేహమే శ్రీచక్రం అని (నవరంధ్రాలు, నాడులు, ధాతువులు),
• మన ఇంద్రియాలే ఆవరణ దేవతలు అని,
• మన మనస్సే పూజా సామగ్రి అని,
• మన ఆత్మయే పరదేవత అని తెలుసుకున్నాము.

స్వస్తి

ఓమ్ తత్ సత్