Total Pageviews

Saturday, June 27, 2026

శ్రీమచ్చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతీ భగవత్పాదాష్టోత్తర శతనామావళి

 


శ్రీ జగద్గురు కాంచీ కామకోటి పీఠాధీశ్వర శ్రీమచ్చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతీ భగవత్పాదాష్టోత్తర శతనామావళి (అర్థాలతో)

​

​1. శ్రీ చన్ద్రశేఖరేంద్రాస్మదాచార్యాయ నమో నమః

​అర్థం: మనందరికీ గురువులైన శ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతి స్వామికి నమస్కారములు.

​2. శ్రీ చంద్రమౌళి పాదాబ్జ మధుపాయ నమో నమః

​అర్థం: చంద్రమౌళి (శివుని) పాదపద్మములనే మకరందాన్ని ఆస్వాదించే భక్తుడైన స్వామికి నమస్కారములు.

​3. ఆచార్య పాదాధిష్ఠానాభిషిక్తాయ నమో నమః

​అర్థం: పూర్వ గురువుల పీఠంపై అభిషిక్తులై, ఆ స్థానాన్ని అలంకరించిన స్వామికి నమస్కారములు.

​4. సర్వజ్ఞాచార్య భగవత్స్వరూపాయ నమో నమః

​అర్థం: సర్వము తెలిసిన జ్ఞాని, భగవంతుని స్వరూపమైన స్వామికి నమస్కారములు.

​5. అష్టాంగయోగ నిష్ఠాది గరిష్ఠాయ నమో నమః

​అర్థం: అష్టాంగ యోగ సాధనలో నిష్ఠ కలిగిన గొప్ప యోగి అయిన స్వామికి నమస్కారములు.

​6. సనకాది మహాయోగి సదృశాయ నమో నమః

​అర్థం: సనకాది మహాయోగుల వంటి గొప్ప జ్ఞాని అయిన స్వామికి నమస్కారములు.

​7. మహాదేవేంద్ర హస్తాబ్జ సంజాతాయ నమో నమః

​అర్థం: మహాదేవేంద్ర సరస్వతి స్వామివారి హస్త కమలాల నుండి జన్మించిన (దీక్షను పొందిన) స్వామికి నమస్కారములు.

​8. మహాయోగీంద్ర సంవేద్య మహత్త్వాయ నమో నమః

​అర్థం: గొప్ప యోగులకే తెలియదగిన మహోన్నతమైన వ్యక్తిత్వం కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​9. కామకోటి మహాపీఠాధీశ్వరాయ నమో నమః

​అర్థం: శ్రీ కామకోటి పీఠానికి అధిపతి అయిన స్వామికి నమస్కారములు.

​10. కలిదోష నివృత్త్యైక కారణాయ నమో నమః * అర్థం: కలియుగంలోని దోషాలను తొలగించి, రక్షించడానికి ఏకైక కారణమైన స్వామికి నమస్కారములు.11. శ్రీ శంకర పదాంభోజ చిన్తనాయ నమో నమః

​అర్థం: శ్రీ శంకరుల పాదపద్మములను ఎల్లప్పుడూ ధ్యానించే (చింతించే) స్వామికి నమస్కారములు.

​12. భారతీ కృత జిహ్వాగ్ర నర్తనాయ నమో నమః

​అర్థం: సరస్వతీ దేవి (భారతి) తన నాలుకపై నిత్యం నర్తించేలా అనుగ్రహించిన స్వామికి నమస్కారములు.

​13. కరుణారస కల్లోల కటాక్షాయ నమో నమః

​అర్థం: దయ, కరుణ అనే తరంగాలతో కూడిన చూపులు (కటాక్షం) కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​14. కాన్తి నిర్జిత సూర్యేందు కమ్రాభాయ నమో నమః

​అర్థం: తన దివ్య కాంతితో సూర్యచంద్రుల ప్రకాశాన్ని కూడా మించిన తేజస్సు కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​15. అమన్దానందకృన్మంద గమనాయ నమో నమః

​అర్థం: అపరిమితమైన ఆనందాన్ని కలిగించే, ప్రశాంతమైన (మందమైన) నడక కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​16. అద్వైతానందభరిత చిద్రూపాయ నమో నమః

​అర్థం: అద్వైత ఆనందంతో నిండిన జ్ఞాన స్వరూపుడైన స్వామికి నమస్కారములు.

​17. కటీతటలసచ్చారు కాషాయాయ నమో నమః

​అర్థం: నడుము భాగంలో ధరించిన అందమైన కాషాయ వస్త్రాలతో ప్రకాశించే స్వామికి నమస్కారములు.

​18. కటాక్షమాత్ర మోక్షేఛ్ఛా జనకాయ నమో నమః

​అర్థం: కేవలం కటాక్ష వీక్షణం (చూపు) తోనే భక్తులలో మోక్షం పొందాలనే కోరికను కలిగించే స్వామికి నమస్కారములు.

​19. బాహుదండ లసద్దండ భాసురాయ నమో నమః

​అర్థం: బాహువులచే ప్రకాశించే దండమును (యోగాది దండమును) ధరించి భాసించే స్వామికి నమస్కారములు.

​20. ఫాలభాగ లసద్భూతి భూషితాయ నమో నమః

​అర్థం: నుదుటిపై ప్రకాశించే విభూతిని అలంకరించుకున్న స్వామికి నమస్కారములు.​21. దరహాస స్ఫుర ద్దివ్య ముఖాబ్జాయ నమో నమః

​అర్థం: చిరునవ్వుతో ప్రకాశించే దివ్యమైన ముఖపద్మము కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​22. సుధామధుర సౌహార్ద భాషణాయ నమో నమః

​అర్థం: అమృతం వలె మధురమైన, స్నేహపూర్వకమైన మాటలు కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​23. తపనీయ తిరస్కారి శరీరాయ నమో నమః

​అర్థం: బంగారాన్ని కూడా తిరస్కరించే (అంతకంటే ప్రకాశవంతమైన) దివ్య శరీరం కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​24. తపః ప్రభా విరాజత్త్వక్తాదృశాయ నమో నమః

​అర్థం: తపస్సు యొక్క కాంతితో ప్రకాశించే దివ్యమైన రూపురేఖలు (తేజస్సు) కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​25. సంగీతానంద సందోహ సర్వస్వాయ నమో నమః

​అర్థం: సంగీతానంద సమూహానికి సర్వస్వమైన (సంగీత ప్రియులైన) స్వామికి నమస్కారములు.

​26. సంసారాంబుధి నిర్మగ్న తారకాయ నమో నమః

​అర్థం: సంసారమనే సముద్రంలో మునిగిపోతున్న వారిని ఉద్ధరించి తరింపజేసే స్వామికి నమస్కారములు.

​27. మస్తకోల్లాసి రుద్రాక్ష మకుటాయ నమో నమః

​అర్థం: శిరస్సుపై ప్రకాశించే రుద్రాక్షలనే కిరీటముగా ధరించిన స్వామికి నమస్కారములు.

​28. సాక్షాత్పర శివామోఘ దర్శనాయ నమో నమః

​అర్థం: సాక్షాత్తు పరమశివుని యొక్క అమోఘమైన దర్శనాన్ని ఇచ్చే స్వామికి నమస్కారములు.

​29. చక్షుర్గత మహాతేజోత్యుజ్వలాయ నమో నమః

​అర్థం: కనుచూపుల యందు గొప్ప తేజస్సుతో ప్రకాశించే స్వామికి నమస్కారములు.

​30. సాక్షాత్కృత జగన్మాతృ స్వరూపాయ నమో నమః

​అర్థం: సాక్షాత్తు జగన్మాత (అమ్మవారు) స్వరూపముగా భాసిల్లుతున్న స్వామికి నమస్కారములు.​31. క్వచిద్బాల జనాత్యన్త సులభాయ నమో నమః

​అర్థం: కొందరి విషయంలో చిన్నపిల్లల వలె అత్యంత సులభంగా అర్థమయ్యే, లభ్యమయ్యే స్వామికి నమస్కారములు.

​32. క్వచిన్మహాజనాత్యంత దుష్ప్రాపాయ నమో నమః

​అర్థం: మరికొన్ని సందర్భాలలో గొప్ప పండితులకు, మహాజనులకు కూడా అంతుచిక్కని (దుష్ప్రాప్యమైన) స్వామికి నమస్కారములు.

​33. గోబ్రాహ్మణ హితాసక్త మానసాయ నమో నమః

​అర్థం: గోవుల మరియు బ్రాహ్మణుల (సజ్జనుల) శ్రేయస్సును కోరుకునే మనస్సు కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​34. గురుమండల సంభావ్య విదేహాయ నమో నమః

​అర్థం: గురు పరంపరచే గౌరవింపబడే మరియు దేహాత్మ బుద్ధిని దాటిన (విదేహ స్థితిలో ఉన్న) స్వామికి నమస్కారములు.

​35. భావనామాత్ర సంతుష్ట హృదయాయ నమో నమః

​అర్థం: కేవలం భక్తి భావనతోనే సంతృప్తి చెందే హృదయం కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​36. భావ్యాది భావ్య దివ్య శ్రీపదాబ్జాయ నమో నమః

​అర్థం: యోగులచేత ధ్యానించదగిన దివ్యమైన పాదపద్మములు కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​37. వ్యక్తావ్యక్త తరానేక చిత్కళాయ నమో నమః

​అర్థం: వ్యక్త మరియు అవ్యక్తమైన అనేక జ్ఞాన కళలు కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​38. రక్త శుక్ల ప్రభామిశ్ర పాదుకాయ నమో నమః

​అర్థం: ఎరుపు, తెలుపు కాంతులు కలగలిసిన దివ్య పాదుకలు కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​39. భక్త మానస రాజీవ భవనాయ నమో నమః

​అర్థం: భక్తుల మనస్సులనే పద్మములను (రాజీవములను) తన నివాసంగా చేసుకున్న స్వామికి నమస్కారములు.

​40. భక్త లోచన రాజీవ భాస్కరాయ నమో నమః

​అర్థం: భక్తుల కన్నులనే పద్మాలను వికసింపజేసే సూర్యుని వంటి (భాస్కరుడైన) స్వామికి నమస్కారములు.​41. భక్త కామలతా కల్ప పాదపాయ నమో నమః

​అర్థం: భక్తుల కోరికలనే లతలను తీర్చే కల్పవృక్షం వంటి స్వామికి నమస్కారములు.

​42. భక్తి ముక్తి ప్రదానేక శక్తిదాయ నమో నమః

​అర్థం: భక్తిని, ముక్తిని ప్రసాదించగల అపారమైన శక్తిని ఇచ్చే స్వామికి నమస్కారములు.

​43. శరణాగత దీనార్త రక్షకాయ నమో నమః

​అర్థం: శరణు వేడుకున్న దీనులను, కష్టాల్లో ఉన్నవారిని రక్షించే స్వామికి నమస్కారములు.

​44. శమాది షట్క సంపత్ప్రదాయకాయ నమో నమః

​అర్థం: శమము (మనశ్శాంతి) మొదలైన ఆరు సంపదలను అనుగ్రహించే స్వామికి నమస్కారములు.

​45. సర్వదా సర్వధా లోక సౌఖ్యదాయ నమో నమః

​అర్థం: ఎల్లప్పుడూ, అన్ని విధాల లోకానికి సుఖశాంతులను చేకూర్చే స్వామికి నమస్కారములు.

​46. సదా నవనవాకాంక్ష్య దర్శనాయ నమో నమః

​అర్థం: దర్శించిన ప్రతిసారీ సరికొత్త దివ్యానుభూతిని కలిగించే స్వామికి నమస్కారములు.

​47. సర్వ హృత్పద్మ సంచార నిపుణాయ నమో నమః

​అర్థం: సమస్త ప్రాణుల హృదయ పద్మములలో సంచరించగల నేర్పరి అయిన స్వామికి నమస్కారములు.

​48. సర్వేంగిత పరిజ్ఞాన సమర్థాయ నమో నమః

​అర్థం: అందరి మనోభావాలను (ఇంగితాలను) పూర్తిగా గ్రహించగల సమర్థుడైన స్వామికి నమస్కారములు.

​49. స్వప్న దర్శన భక్తేష్ట సిద్ధిదాయ నమో నమః

​అర్థం: కలలో దర్శనమిచ్చి, భక్తుల కోరికలను (ఇష్టాలను) నెరవేర్చే స్వామికి నమస్కారములు.

​50. సర్వ వస్తు విభావ్యాత్మ సద్రూపాయ నమో నమః

​అర్థం: సమస్త పదార్థములలోను, జీవాత్మలోను సత్యమైన రూపంతో (సద్రూపంతో) వెలుగొందే స్వామికి నమస్కారములు​51. దీన భక్తావనైకాంత దీక్షితాయ నమో నమః

​అర్థం: దీనులైన భక్తులను రక్షించడమే ఏకైక దీక్షగా కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​52. జ్ఞానయోగ బలైశ్వర్య మానితాయ నమో నమః

​అర్థం: జ్ఞానయోగం యొక్క బలంతో, ఐశ్వర్యంతో పూజింపబడే (గౌరవించబడే) స్వామికి నమస్కారములు.

​53. భావ మాధుర్య కలిత భావాఢ్యాయ నమో నమః

​అర్థం: భక్తి భావ మాధుర్యంతో నిండిన గొప్ప మనస్సు (భావాలు) కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​54. సర్వభూత గణామేయ సౌహార్దాయ నమో నమః

​అర్థం: సమస్త ప్రాణులపై అపరిమితమైన (అమేయమైన) స్నేహభావం కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​55. మూకీభూతానేక లోక వాక్ప్రదాయ నమో నమః

​అర్థం: మాటలు రాని వారికి, మౌనంగా ఉన్నవారికి వాక్కును (మాటను, ఉపన్యాస శక్తిని) ప్రసాదించే స్వామికి నమస్కారములు.

​56. శీతలీకృత హృత్తాప సంసేవ్యాయ నమో నమః

​అర్థం: భక్తుల హృదయంలోని తాపాన్ని (బాధను, వేడిని) చల్లార్చే, సేవించదగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​57. భోగ మోక్ష ప్రదానేక యోగజ్ఞాయ నమో నమః

​అర్థం: భోగాలను, మోక్షాన్ని ప్రసాదించే వివిధ యోగ మార్గాలను తెలిసిన స్వామికి నమస్కారములు.

​58. శ్రీఘ్ర సిద్ధి కరానేక శిక్షణాయ నమో నమః

​అర్థం: వేగంగా సిద్ధిని కలిగించే వివిధ మార్గాలను/విద్యలను ఉపదేశించే స్వామికి నమస్కారములు.

​59. అమానిత్వాది ముఖ్యార్థ సిద్ధిదాయ నమో నమః

​అర్థం: అమానిత్వం (అహంకారం లేకపోవడం) మొదలైన ముఖ్యమైన గుణాలను, వాటి అర్థాలను సిద్ధించేలా చేసే స్వామికి నమస్కారములు.

​60. అఖండైక రసానంద ప్రబోధాయ నమో నమః

​అర్థం: అఖండమైన, ఏకమైన ఆనంద రసాన్ని భక్తులకు ప్రబోధించే (అనుగ్రహించే) స్వామికి నమస్కారములు61. నిత్యానిత్య వివేక ప్రదాయకాయ నమో నమః

​అర్థం: శాశ్వతమైనది, అశాశ్వతమైనది ఏది అనే వివేకాన్ని (తెలివిని) ప్రసాదించే స్వామికి నమస్కారములు.

​62. ప్రత్యగేకరసాఖండ చిత్సుఖాయ నమో నమః

​అర్థం: అంతరాత్మయందు ఉండే ఏకైక అఖండ జ్ఞానానంద స్వరూపుడైన స్వామికి నమస్కారములు.

​63. ఇహాముత్రార్థ వైరాగ్య సిద్ధిదాయ నమో నమః

​అర్థం: ఇహలోక, పరలోక భోగాలపై వైరాగ్యాన్ని (విరక్తిని) సిద్ధింపజేసే స్వామికి నమస్కారములు.

​64. మహామోహ నివృత్యర్థ మంత్రదాయ నమో నమః

​అర్థం: గొప్ప మోహాన్ని (మాయను) నివారించడానికి తగిన మంత్రోపదేశం చేసే స్వామికి నమస్కారములు.

​65. క్షేత్ర క్షేత్రజ్ఞ ప్రత్యేక దృష్టిదాయ నమో నమః

​అర్థం: శరీరానికి (క్షేత్రం) మరియు ఆత్మకు (క్షేత్రజ్ఞుడు) మధ్య గల భేదాన్ని స్పష్టంగా చూపే దివ్య దృష్టిని ప్రసాదించే స్వామికి నమస్కారములు.

​66. క్షయవృద్ధి విహీనాత్మ సౌఖ్యదాయ నమో నమః

​అర్థం: పెరుగుదల, తరుగుదల లేని ఆత్మ యొక్క దివ్య సౌఖ్యాన్ని ప్రసాదించే స్వామికి నమస్కారములు.

​67. తూలాజ్ఞాన విహీనాత్మ తృప్తిదాయ నమో నమః

​అర్థం: అజ్ఞానాన్ని తొలగించి, ఆత్మకు తృప్తిని కలిగించే స్వామికి నమస్కారములు.

​68. మూలాజ్ఞాన బాధితాత్మ ముక్తిదాయ నమో నమః

​అర్థం: మూలమైన అజ్ఞానం వల్ల బాధపడకుండా ఆత్మకు ముక్తిని ప్రసాదించే స్వామికి నమస్కారములు.

​69. భ్రాంతి మేఘోచ్చాటన ప్రభంజనాయ నమో నమః

​అర్థం: భ్రాంతి (భ్రమ) అనే మేఘాలను చెదరగొట్టే గాలి (ప్రభంజనం) వంటి స్వామికి నమస్కారములు.

​70. శాంతి వృష్టి ప్రదామోఘ జలదాయ నమో నమః

​అర్థం: శాంతి అనే వర్షాన్ని కురిపించే అమోఘమైన మేఘం (జలదం) వంటి స్వామికి నమస్కారములు..​71. ఏక కాలకృతానేక దర్శనాయ నమో నమః

​అర్థం: ఒకే సమయంలో అనేక మంది భక్తులకు దర్శనం ఇచ్చే స్వామికి నమస్కారములు.

​72. ఏకాంత భక్తి సంవేద్య స్వభావాయ నమో నమః

​అర్థం: కేవలం ఏకాంత భక్తి ద్వారా మాత్రమే అర్థం చేసుకోదగిన స్వభావం కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​73. శ్రీచక్ర రథ నిర్మాణ సుప్రదాయ నమో నమః

​అర్థం: శ్రీచక్ర రథ నిర్మాణానికి తగిన సాంప్రదాయాన్ని, మార్గదర్శకాన్ని అందించిన స్వామికి నమస్కారములు.

​74. శ్రీ కళ్యాణతరామేయ సుశ్లోకాయ నమో నమః

​అర్థం: ఎంతో మంగళకరమైన, అపారమైన కీర్తిని (సుశ్లోకాలను) కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​75. ఆశ్రితాశ్రయణీయత్వ ప్రాపకాయ నమో నమః

​అర్థం: తనను ఆశ్రయించిన వారికి రక్షణగా ఉండే గుణాన్ని అనుగ్రహించే స్వామికి నమస్కారములు.

​76. అఖిలాండేశ్వరీ కర్ణ భూషాదాత్రే నమో నమః

​అర్థం: అఖిలాండేశ్వరి (అమ్మవారు)కి చెవిపోగులను (కర్ణ భూషణాలు) సమర్పించిన స్వామికి నమస్కారములు.

​77. సశిష్యగణ యాత్రా విధాయకాయ నమో నమః

​అర్థం: శిష్యగణంతో కలిసి విజయ యాత్రలను నిర్వహించిన స్వామికి నమస్కారములు.

​78. సాధుసంఘ నుతామేయ చరణాయ నమో నమః

​అర్థం: సాధువుల సంఘం చేత స్తుతింపబడే, లెక్కలేనంత మహిమ గల పాదాలు కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​79. అభిన్నాత్మైక్య విజ్ఞాన బోధకాయ నమో నమః

​అర్థం: జీవాత్మ, పరమాత్మల ఏకత్వాన్ని (అభేదత్వాన్ని) తెలిపే జ్ఞానాన్ని ఉపదేశించే స్వామికి నమస్కారములు.

​80. భిన్న భిన్న మతైశ్చాభి పూజితాయ నమో నమః

​అర్థం: వివిధ మతాలకు చెందిన వారి చేత కూడా భక్తితో పూజింపబడే స్వామికి నమస్కారములు.​81. తత్తద్విపాక సద్బోధ దాయకాయ నమో నమః

​అర్థం: భక్తుల పరిపక్వతకు (విపాకానికి) తగినట్లు మంచి బోధనలను అందించే స్వామికి నమస్కారములు.

​82. తత్తద్భాషా ప్రకటిత స్వబోధాయ నమో నమః

​అర్థం: ఆయా భాషల ద్వారా తన ఆత్మజ్ఞానాన్ని (స్వబోధను) ప్రకటించిన స్వామికి నమస్కారములు.

​83. సర్వత్ర సాధితానేక సత్కార్యాయ నమో నమః

​అర్థం: ప్రతిచోటా అనేక సత్కార్యాలను సాధించిన స్వామికి నమస్కారములు.

​84. చిత్ర చిత్ర ప్రభావాతి ప్రసిద్ధాయ నమో నమః

​అర్థం: అనేకమైన అద్భుత ప్రభావాల వల్ల ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందిన స్వామికి నమస్కారములు.

​85. లోకానుగ్రహ కృత్కర్మ నిష్ఠితాయ నమో నమః

​అర్థం: లోక సంక్షేమం కోసం చేసే పనులలో (కర్మలలో) సంపూర్ణ నిష్ఠ కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​86. లోకోద్ధరణ కృద్భూరి నియమాయ నమో నమః

​అర్థం: లోక కల్యాణం కోసం ఎన్నో గొప్ప నియమాలను పాటించిన స్వామికి నమస్కారములు.

​87. సర్వ వేదాంత సిద్ధాంత సమ్మతాయ నమో నమః

​అర్థం: సమస్త వేదాంత సిద్ధాంతాలకు ఆమోదయోగ్యమైన (సమ్మతమైన) స్వరూపం కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​88. కర్మ బ్రహ్మాత్మ యోగాది మర్మజ్ఞాయ నమో నమః

​అర్థం: కర్మ, బ్రహ్మ, ఆత్మ, యోగ వంటి వాటి మర్మములను (రహస్యాలను) పూర్తిగా తెలిసిన స్వామికి నమస్కారములు.

​89. వర్ణాశ్రమ సదాచార రక్షకాయ నమో నమః

​అర్థం: వర్ణాశ్రమ ధర్మాలను, సదాచారాలను పరిరక్షించే స్వామికి నమస్కారములు.

​90. ధర్మార్ధ కామ మోక్ష ప్రదాయకాయ నమో నమః

​అర్థం: ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలనే నాలుగు పురుషార్థాలను ప్రసాదించే స్వామికి నమస్కారములు.​91. పద వాక్య ప్రమాణాది పారీణాయ నమో నమః

​అర్థం: పద, వాక్య, ప్రమాణ (వ్యాకరణ, తర్క, మీమాంస) శాస్త్రములలో నిపుణులైన స్వామికి నమస్కారములు.

​92. పాదమూల నతానేక పండితాయ నమో నమః

​అర్థం: పాదపద్మములకు నమస్కరించే అనేక మంది పండితులు కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​93. వేదసారార్థ సద్గోష్ఠీ లోలుపాయ నమో నమః

​అర్థం: వేదాలలోని సారమును గూర్చి చర్చించే సద్గోష్ఠులపై ఎంతో ఆసక్తి (లోలుపత) కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​94. వేదశాస్త్ర పురాణాది విచారాయ నమో నమః

​అర్థం: వేదాలు, శాస్త్రాలు, పురాణాలు మొదలైన వాటిని నిరంతరం విచారించే (పరిశీలించే) స్వామికి నమస్కారములు.

​95. వేద వేదాంగ తత్వ ప్రబోధకాయ నమో నమః

​అర్థం: వేదాలు, వేదాంగాల యొక్క తత్వాన్ని ఉపదేశించి, బోధించే స్వామికి నమస్కారములు.

​96. వేదమార్గ ప్రమాణత్వ ఖ్యాపకాయ నమో నమః

​అర్థం: వేద మార్గమే ప్రమాణమైనది అని లోకానికి చాటిచెప్పిన స్వామికి నమస్కారములు.

​97. నిర్ణిద్ర తేజోవిజిత నిద్రాద్యాయ నమో నమః

​అర్థం: ఎల్లప్పుడూ మేల్కొని ఉండే దివ్య తేజస్సుతో నిద్రను కూడా జయించిన స్వామికి నమస్కారములు.

​98. నిరంతర మహానంద సంపూర్ణాయ నమో నమః

​అర్థం: నిరంతరము మహానందముతో పరిపూర్ణులైన స్వామికి నమస్కారములు.

​99. స్వభావ మధురోదార గాంభీర్యాయ నమో నమః

​అర్థం: స్వభావరీత్యా మధురమైన, ఉదారమైన మరియు గంభీరమైన గుణాలు కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​100. సహజానంద సంపూర్ణ సాగరాయ నమో నమః

​అర్థం: సహజమైన ఆనందానికి పరిపూర్ణమైన సముద్రం వంటి స్వామికి నమస్కారములు.101. నాదబిందు కళాతీత వైభవాయ నమో నమః

​అర్థం: నాదము, బిందువు మరియు కళలకు అతీతమైన వైభవం కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​102. వాది భేద విహీనాత్మ బోధనాయ నమో నమః

​అర్థం: వాదోపవాదముల భేదాలు లేని, సమస్తాత్మకమైన బోధనలు కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​103. ద్వాదశాంత మహాపీఠ నిషణ్ణాయ నమో నమః

​అర్థం: ద్వాదశాంతమనే మహాపరిధిలో (పీఠంలో) స్థిరపడిన స్వామికి నమస్కారములు.

​104. దేశకాలాపరిచ్ఛిన్న దృగ్రూపాయ నమో నమః

​అర్థం: దేశ, కాలాలచే పరిమితం కాని దివ్య దర్శన రూపం కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​105. నిర్మాన శాంతి మహిత నైశ్చల్యాయ నమో నమః

​అర్థం: అహంకార రహితమైన శాంతి మరియు గొప్ప స్థిరత్వం (నైశ్చల్యం) కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​106. నిర్లక్ష్య లక్ష్య సంలక్ష్య నిర్లేపాయ నమో నమః

​అర్థం: దేనికీ అంటని, నిర్లేపమైన స్వభావం కలిగిన స్వామికి నమస్కారములు.

​107. శ్రీ షోడశాంత కమల సుస్థితాయ నమో నమః

​అర్థం: షోడశాంత కమలము నందు సుస్థిరముగా నిలిచే స్వామికి నమస్కారములు.

​108. శ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతయే నమో నమః

​అర్థం: మనందరికీ గురువులైన శ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతి స్వామి వారికి భక్తిపూర్వక నమస్కారములు

Sunday, June 21, 2026

బిల్వాష్టకం శ్లోకాలు- ప్రతిపదార్థాలు

 


బిల్వాష్టకం  శ్లోకాలు- ప్రతిపదార్థాలు, తాత్పర్య విశేషాలు

 21 -06  - 2026

శ్లోకం

త్రిదళం త్రిగుణాకారం త్రినేత్రం చ త్రయాయుధమ్ । త్రిజన్మపాపసంహారం ఏకబిల్వం శివార్పణమ్ ॥

ప్రతిపదార్థము

  • త్రిదళం = మూడు ఆకులు (దళములు) కలిగినది

  • త్రిగుణాకారం = సత్త్వ, రజో, తమో అనే మూడు గుణాల స్వరూపమైనది (లేదా సృష్టి, స్థితి, లయకారకమైన ముక్కోణపు ఆకృతి గలది)

  • త్రినేత్రం చ = మూడు కన్నులు ఉన్న పరమశివుని స్వరూపమైనది

  • త్రయాయుధమ్ = శివుని ఆయుధమైన త్రిశూల రూపంలో ఉన్నది

  • త్రిజన్మ పాప సంహారం = మూడు జన్మల (గత, ప్రస్తుత, రాబోయే లేదా బాల్య, యవ్వన, వృద్ధాప్య) పాపాలను నశింపజేసేది అయిన

  • ఏకబిల్వం = అటువంటి ఒక బిల్వపత్రాన్ని (మారేడు దళాన్ని)

  • శివార్పణమ్ = శివునికి సమర్పిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

మూడు ఆకులు కలిగి, సత్త్వ-రజో-తమో గుణాలకు ప్రతీకయై, ముక్కంటి అయిన శివుని కన్నులలాగా మరియు ఆయన ఆయుధమైన త్రిశూలంలాగా ప్రకాశించేది, అలాగే మూడు జన్మల పాపాలను సైతం పటాపంచలు చేయగల శక్తి ఉన్నట్టి ఒక మారేడు దళాన్ని పరమశివునికి సమర్పించి పూజిస్తున్నాను.

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

  • మూడు సంఖ్య ప్రాధాన్యత: ఈ శ్లోకంలో ప్రతి పదమూ 'త్రి' (మూడు) అనే సంఖ్యతో ముడిపడి ఉంది. మారేడు ఆకులోని మూడు దళాలు శివుని ముక్కన్నులను, త్రిశూలాన్ని, అలాగే ప్రకృతిలోని మూడు గుణాలను గుర్తుచేస్తాయి.

  • పాప విముక్తి: భక్తితో సమర్పించే ఒకే ఒక్క మారేడు దళం మన మూడు జన్మల పాపాలను తొలగించగలదని ఈ శ్లోకం ద్వారా తెలుస్తోంది. హిందూ సంప్రదాయంలో బిల్వ పూజకు ఉన్న విశిష్టతను ఇది చాటిచెబుతుంది.

శ్లోకం

త్రిశాఖైర్భిల్వపత్రైశ్చ హ్యచ్ఛిద్రైః కోమలైః శుభైః । శివపూజాం కరిష్యామి హ్యేకబిల్వం శివార్పణమ్ ॥

ప్రతిపదార్థము

  • త్రిశాఖైః = మూడు రెమ్మలు (ఆకులు) ఒకే కాడకు కలిగి ఉన్నట్టి

  • బిల్వపత్రైః చ = మారేడు ఆకులతోను

  • హి = నిశ్చయముగా

  • అచ్ఛిద్రైః = ఎటువంటి రంధ్రములు లేనట్టి (చిరగనట్టి)

  • కోమలైః = లేతగా, మెత్తగా ఉన్నట్టి

  • శుభైః = మంగళకరమైనట్టి ఆకులతో

  • శివపూజాం = పరమశివుని పూజను

  • కరిష్యామి = చేయుచున్నాను

  • హి = అందువల్ల

  • ఏకబిల్వం = అటువంటి ఒక విశిష్టమైన బిల్వదళాన్ని

  • శివార్పణమ్ = శివునికి సమర్పిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

ఒకే కాడకు మూడు ఆకులు కలిగి, ఎక్కడా రంధ్రాలు లేకుండా (చిరగకుండా) అఖండంగా ఉన్నట్టి, ఎంతో లేతగా, పవిత్రంగా, మంగళకరంగా ఉన్న మారేడు దళాలతో నేను ఆ పరమశివునికి పూజ చేస్తున్నాను. అటువంటి విశిష్టమైన ఒక బిల్వపత్రాన్ని శివునికి సమర్పిస్తున్నాను.

విశేషాలు

  • పూజకు యోగ్యమైన లక్షణాలు: శివపూజలో ఎలాంటి మారేడు దళాలను ఉపయోగించాలో ఈ శ్లోకం స్పష్టంగా వివరిస్తుంది. ఆకులు చిరిగిపోకుండా (అచ్ఛిద్రైః), ఎండిపోకుండా లేతగా (కోమలైః), పవిత్రంగా ఉండాలని శాస్త్ర నియమం.

  • భావ శుద్ధి - బాహ్య శుద్ధి: భగవంతునికి సమర్పించే పత్రం ఎంత నిర్మలంగా, అఖండంగా ఉండాలో, పూజించే భక్తుడి మనసు కూడా అంతే నిర్మలంగా, నిశ్చలంగా ఉండాలనే అంతరార్థం ఇందులో దాగి ఉంది.

శ్లోకం

అఖండబిల్వపత్రేణ పూజితే నందికేశ్వరే । శుద్ధ్యంతి సర్వపాపేభ్యో హ్యేకబిల్వం శివార్పణమ్ ॥

ప్రతిపదార్థము

  • అఖండ బిల్వ పత్రేణ = ఎక్కడా విరగని, ముక్కలు కానట్టి, సంపూర్ణమైన మారేడు దళముతో

  • నందికేశ్వరే = నందికి ప్రభువైన ఆ పరమశివుడిని (లేదా నంది వాహనుడైన ఈశ్వరుడిని)

  • పూజితే = పూజించినట్లయితే

  • సర్వ పాపేభ్యః = సమస్త పాపముల నుండి

  • శుద్ధ్యంతి = విముక్తులై పరిశుద్ధులవుతారు

  • హి = ఇది నిశ్చయము

  • ఏకబిల్వం = అటువంటి ఒక బిల్వపత్రాన్ని

  • శివార్పణమ్ = శివునికి సమర్పిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

ఎక్కడా ముక్కలు కాకుండా, పరిపూర్ణంగా ఉన్న అఖండ మారేడు దళంతో నందివాహనుడైన ఆ పరమశివుడిని పూజిస్తే, మనుషులు తమ సమస్త పాపాల నుండి విముక్తులై, అంతఃకరణ శుద్ధిని (పరిశుద్ధతను) పొందుతారు. అటువంటి మహిమాన్వితమైన ఒక బిల్వపత్రాన్ని నేను శివునికి సమర్పిస్తున్నాను.

విశేషాలు

  • నందికేశ్వరుడు: ఇక్కడ 'నందికేశ్వరుడు' అంటే నంది వాహనాన్ని అధిరోహించే ఈశ్వరుడు (శివుడు) అని అర్థం. శివాలయాల్లో శివునితో పాటు నందిని కూడా బిల్వపత్రాలతో పూజించడం విశేష ఫలితాలను ఇస్తుంది.

  • అఖండమైన భక్తి: 'అఖండ' అనే పదానికి చిరగని ఆకు అని బాహ్యార్థమైతే, ముక్కలు కానట్టి (చలించనట్టి) ఏకాగ్రతతో కూడిన భక్తి అని అంతరార్థం. అలాంటి నిశ్చల భక్తితో పూజిస్తే ఎలాంటి ఘోర పాపాలైనా నశించిపోతాయని ఈ శ్లోకం మనకు భరోసా ఇస్తుంది.

శ్లోకం

శాలిగ్రామశిలామేకాం విప్రాణాం జాతు అర్పయేత్ । సోమయజ్ఞమహాపుణ్యమ్ ఏకబిల్వం శివార్పణమ్ ॥

ప్రతిపదార్థము

  • ఏకాం = ఒకే ఒక్క

  • శాలిగ్రామ శిలాం = అత్యంత పవిత్రమైన శాలిగ్రామ శిలను

  • విప్రాణాం = వేదవిదులైన బ్రాహ్మణులకు

  • జాతు = ఏదో ఒక సందర్భంలో (తగిన సమయంలో)

  • అర్పయేత్ = దానం ఇస్తే ఎంత పుణ్యం లభిస్తుందో

  • సోమయజ్ఞ = అత్యున్నతమైన 'సోమయజ్ఞం' చేయడం వల్ల

  • మహా పుణ్యమ్ = ఎలాంటి మహా పుణ్యం సిద్ధిస్తుందో

  • ఏకబిల్వం = అటువంటి పుణ్యాలన్నింటినీ ఒక్క మారేడు దళాన్ని

  • శివార్పణమ్ = శివునికి సమర్పించడం ద్వారా పొందవచ్చు.

తాత్పర్యము

అత్యంత పరుదైన, పవిత్రమైన ఒక శాలిగ్రామ శిలను వేద పండితుడైన బ్రాహ్మణుడికి దానం చేయడం వల్ల కలిగే పుణ్యం ఎంతటిదో, అలాగే ఎంతో శ్రమతో కూడిన 'సోమయజ్ఞం' అనే వైదిక క్రతువును నిర్వహించడం వల్ల వచ్చే మహా పుణ్యం ఎంతటిదో... ఆ పుణ్యాలన్నింటినీ కేవలం ఒక్క మారేడు దళాన్ని పరమశివునికి భక్తితో సమర్పించడం ద్వారానే సులభంగా పొందవచ్చు.

విశేషాలు

  • పోలిక ద్వారా విశిష్టత: ఈ శ్లోకంలో బిల్వపూజ మహత్యాన్ని పెంచడానికి శాస్త్రాలలో అత్యున్నతంగా భావించే రెండు విషయాలతో పోల్చారు. ఒకటి విష్ణు స్వరూపమైన 'శాలిగ్రామ దానం', రెండోది దేవతలను తృప్తి పరిచే 'సోమయజ్ఞం'.

  • సులభ సాధన: శాలిగ్రామాన్ని సంపాదించి దానం చేయడం, లేదా సోమయజ్ఞాన్ని భారీ ఖర్చుతో, నియమాలతో నిర్వహించడం అందరికీ సాధ్యం కాకపోవచ్చు. కానీ, నిరుపేదయినా సరే, పరమశివునికి ఒక్క మారేడు ఆకును సమర్పిస్తే ఆ రెండు మహాకార్యాల ఫలితాన్ని దక్కించుకోవచ్చని ఈ శ్లోకం శివుని భోళాతనాన్ని (ఆశుతోషత్వాన్ని) చాటుతోంది.

శ్లోకం

దంతికోటిసహస్రాణి వాజపేయశతాని చ । కోటికన్యామహాదానమ్ ఏకబిల్వమ్ శివార్పణమ్ ॥

ప్రతిపదార్థము

  • దంతి = ఏనుగులను

  • కోటి సహస్రాణి = వేల కోట్ల సంఖ్యలో దానం చేయడం వల్ల (దంతి + కోటి + సహస్రాణి)

  • వాజపేయ శతాని చ = వందలాది 'వాజపేయ యజ్ఞాలు' నిర్వహించడం వల్ల

  • కోటి కన్యా మహా దానమ్ = కోటి మంది కన్యలకు వివాహం జరిపించి 'కన్యాదానం' అనే మహాదానాన్ని చేయడం వల్ల ఎలాంటి పుణ్యం లభిస్తుందో

  • ఏకబిల్వమ్ = అటువంటి అనంతమైన పుణ్య ఫలాన్ని ఒక్క మారేడు దళాన్ని

  • శివార్పణమ్ = శివునికి సమర్పించడం ద్వారా పొందవచ్చు.

తాత్పర్యము

వేల కోట్ల సంఖ్యలో ఏనుగులను దానం చేయడం వల్ల కలిగే పుణ్యం, అత్యంత ప్రతిష్ఠాత్మకమైన 'వాజపేయ యజ్ఞాన్ని' వందల సార్లు చేయడం వల్ల వచ్చే పుణ్యం, మరియు శాస్త్రాలలో అత్యంత పవిత్రమైనదిగా చెప్పబడిన 'కన్యాదానాన్ని' కోటి మంది కన్యలకు చేయడం వల్ల లభించే మహా పుణ్యం... వీటన్నింటి ఫలితాన్ని కేవలం ఒక్క మారేడు దళాన్ని పరమశివునికి భక్తితో సమర్పించడం ద్వారానే సులభంగా సాధించవచ్చు.

విశేషాలు

  • మహా దానాల ప్రస్తావన: సనాతన ధర్మంలో గజదానం (ఏనుగులను దానం చేయడం) ఐశ్వర్యానికి ప్రతీక. కన్యాదానం పితృదేవతలకు ఉత్తమ గతులను ఇచ్చే మహాదానం. ఈ శ్లోకంలో అటువంటి అత్యున్నత దానాల, యజ్ఞాల ఫలితాలను బిల్వార్చనతో పోల్చి చెప్పారు.

  • భక్త సులభుడు: ఎంతో ధన వ్యయంతో, శ్రమతో కూడిన ఈ మహాకార్యాలు సామాన్యులకు సాధ్యం కావు. కానీ, పరమేశ్వరుడు కేవలం బాహ్య సంపదను కాక, భక్తుడి అంతరంగ నిష్ఠను చూస్తాడు కాబట్టే, ఒక్క బిల్వదళంతోనే ఈ సమస్త పుణ్యాలను అనుగ్రహిస్తాడని ఈ శ్లోకం యొక్క పరమార్థం.

శ్లోకం

లక్ష్మ్యాస్తనుత ఉత్పన్నం మహాదేవస్య చ ప్రియమ్ । బిల్వవృక్షం ప్రయచ్ఛామి హ్యేకబిల్వం శివార్పణమ్ ॥

ప్రతిపదార్థము

  • లక్ష్మ్యాః = లక్ష్మీదేవి యొక్క

  • తనుతః = శరీరం నుండి (లేదా తపస్సు నుండి)

  • ఉత్పన్నం = పుట్టినట్టిది

  • మహాదేవస్య చ = ఆ పరమశివునికి కూడా

  • ప్రియమ్ = ఎంతో ఇష్టమైనట్టిది అయిన

  • బిల్వ వృక్షం = మారేడు వృక్షాన్ని (లేదా దాని విశిష్టతను మనసులో నిలుపుకుని)

  • ప్రయచ్ఛామి = పూజ కొరకు సమర్పిస్తున్నాను

  • హి = అందువల్ల

  • ఏకబిల్వం = అటువంటి ఒక బిల్వపత్రాన్ని

  • శివార్పణమ్ = శివునికి అర్పణ చేస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

సాక్షాత్తు ఐశ్వర్యప్రదాత అయిన లక్ష్మీదేవి శరీరం (తపస్సు) నుండి ఉద్భవించినట్టిది, మరియు దేవదేవుడైన మహాదేవునికి ఎంతో ప్రీతికరమైనట్టిది అయిన ఈ బిల్వ వృక్షాన్ని భావిస్తూ... అటువంటి పవిత్రమైన ఒక మారేడు దళాన్ని నేను ఆ పరమశివునికి భక్తితో సమర్పిస్తున్నాను.

విశేషాలు

  • బిల్వ వృక్ష జన్మ వృత్తాంతం: పురాణాల ప్రకారం, లక్ష్మీదేవి శివుని అనుగ్రహం కోసం ఘోరమైన తపస్సు చేసినప్పుడు, ఆమె తపఃశక్తి లేదా శరీరం నుండి ఈ మారేడు చెట్టు ఉద్భవించిందని చెబుతారు. అందుకే మారేడు చెట్టును 'శ్రీవృక్షం' అని కూడా పిలుస్తారు. దీని వల్ల మారేడు ఆకులతో శివుడిని పూజిస్తే, శివానుగ్రహంతో పాటు లక్ష్మీదేవి కటాక్షం (సంపద) కూడా లభిస్తుందని నమ్మకం.

  • హరిహర అద్వైతం: ఈ శ్లోకం విష్ణుపత్ని అయిన లక్ష్మీదేవికి, పరమశివునికి ఉన్న అభేద సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. లక్ష్మీ స్వరూపమైన బిల్వాన్ని శివునికి అర్పించడం ద్వారా హరిహర పూజా ఫలం ఒక్కటే అని స్పష్టమవుతోంది.

శ్లోకం

దర్శనం బిల్వవృక్షస్య స్పర్శనం పాపనాశనమ్ । అఘోరపాపసంహారమ్ ఏకబిల్వం శివార్పణమ్ ॥

ప్రతిపదార్థము

  • బిల్వ వృక్షస్య = మారేడు చెట్టును

  • దర్శనం = చూడడం వల్లనే

  • స్పర్శనం = తాకడం (ముట్టుకోవడం) వల్ల

  • పాప నాశనమ్ = పాపాలు నశించిపోతాయి

  • అఘోర పాప సంహారమ్ = భయంకరమైన, తీవ్రమైన పాపాలను సైతం సమూలంగా నాశనం చేసే శక్తి గలది అయిన

  • ఏకబిల్వం = అటువంటి ఒక మారేడు దళాన్ని

  • శివార్పణమ్ = శివునికి సమర్పిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

మారేడు వృక్షాన్ని కేవలం కనులారా దర్శించుకోవడం వల్లనే ఎంతో పుణ్యం లభిస్తుంది, దానిని తాకడం వల్ల సమస్త పాపాలు తొలగిపోతాయి. అంతటి మహిమాన్వితమైన, మరియు వర్ణించశక్యం కాని అత్యంత ఘోరమైన పాపాలను సైతం పటాపంచలు చేయగల శక్తి ఉన్నట్టి ఒకే ఒక్క బిల్వపత్రాన్ని నేను పరమశివునికి సమర్పిస్తున్నాను.

విశేషాలు

  • వృక్ష పవిత్రత: సనాతన ధర్మంలో కొన్ని వృక్షాలకు దైవత్వ స్థానం ఇవ్వబడింది. అందులో బిల్వ వృక్షం అగ్రగణ్యమైనది. ఈ శ్లోకం ప్రకారం, పూజకు ఆకులను కోయడమే కాకుండా, మారేడు చెట్టును నిత్యం దర్శించడం, తాకడం వల్ల కూడా మానసిక, శారీరక కల్మషాలు తొలగిపోతాయి.

  • అఘోర పాపాలు: తెలిసి గానీ, తెలియక గానీ చేసే మహాపాపాలు, అంతఃకరణను పీడించే తీవ్రమైన దోషాలనే 'అఘోర పాపాలు' అంటారు. కేవలం ఒక మారేడు దళాన్ని పరమశివుని పాదాల చెంత ఉంచడం ద్వారా ఆ ఘోర పాపాల తీవ్రత నుండి భక్తుడికి విముక్తి లభిస్తుందని ఈ శ్లోకం భరోసా ఇస్తోంది.

శ్లోకం

మూలతో బ్రహ్మరూపాయ మధ్యతో విష్ణురూపిణే । అగ్రతః శివరూపాయ హ్యేకబిల్వం శివార్పణమ్ ॥

ప్రతిపదార్థము

  • మూలతః = వేర్ల భాగంలో (మొదట్లో)

  • బ్రహ్మ రూపాయ = బ్రహ్మదేవుని స్వరూపమైనది

  • మధ్యతః = మధ్య భాగంలో (కాండము, కొమ్మలలో)

  • విష్ణు రూపిణే = విష్ణుమూర్తి స్వరూపమైనది

  • అగ్రతః = పై భాగంలో (చిగుళ్ళు, ఆకులలో)

  • శివ రూపాయ = పరమశివుని స్వరూపమైనది

  • హి = నిశ్చయముగా (అయినట్టి)

  • ఏకబిల్వం = అటువంటి త్రిమూర్త్యాత్మకమైన ఒక బిల్వపత్రాన్ని

  • శివార్పణమ్ = శివునికి సమర్పిస్తున్నాను.

తాత్పర్యము

మారేడు వృక్షం యొక్క వేర్లలో బ్రహ్మదేవుడు, మధ్య భాగంలో శ్రీమహావిష్ణువు, మరియు అగ్ర భాగంలో (కొనలలో) పరమశివుడు నివసిస్తారు. ఈ విధంగా సాక్షాత్తు త్రిమూర్తుల స్వరూపమైన ఆ బిల్వ వృక్షం నుండి గ్రహించిన ఒక మారేడు దళాన్ని నేను ఆ పరమశివునికి భక్తితో సమర్పిస్తున్నాను.

విశేషాలు

  • త్రిమూర్తి స్వరూపం: సనాతన ధర్మంలో మారేడు చెట్టును కేవలం ఒక వృక్షంగా కాక, సృష్టి-స్థితి-లయ కారకులైన బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల ఐక్య రూపంగా భావిస్తారు. అందుకే బిల్వ పూజ సర్వదేవతా పూజతో సమానమైన ఫలితాన్ని ఇస్తుందని నమ్మకం.

  • ఉపసంహార వైశిష్ట్యం: బిల్వాష్టకంలోని ఈ చివరి శ్లోకం మారేడు చెట్టు యొక్క పరిపూర్ణ దైవత్వాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. మారేడు దళాన్ని శివునికి అర్పించడం అంటే, సృష్టిలోని పరమాత్మ తత్త్వాన్ని తిరిగి ఆ పరమాత్మకే సమర్పించడం అనే శరణాగతి భావం ఇందులో వ్యక్తమవుతుంది.

శ్లోకం

బిల్వాష్టకమిదం పుణ్యం యః పఠేచ్ఛివసన్నిధౌ । సర్వపాపవినిర్ముక్తః శివలోకమవాప్నుయాత్ ॥

ప్రతిపదార్థము

  • ఇదం = ఈ

  • పుణ్యం = ఎంతో పవిత్రమైన, పుణ్యప్రదమైన

  • బిల్వాష్టకమ్ = ఎనిమిది శ్లోకాల బిల్వాష్టక స్తోత్రాన్ని

  • యః = ఏ భక్తుడైతే

  • శివ సన్నిధౌ = పరమశివుని సమక్షంలో (శివాలయంలో లేదా శివలింగం ముందు)

  • పఠేత్ = పఠిస్తాడో (చదువుతాడో)

  • సర్వ పాప వినిర్ముక్తః = అతడు సమస్త పాపాల నుండి సంపూర్ణంగా విముక్తుడై

  • శివ లోకమ్ = పవిత్రమైన శివలోకాన్ని (కైలాసాన్ని)

  • అవాప్నుయాత్ = పొందుతాడు.

తాత్పర్యము

ఎంతో పవిత్రమైన, పుణ్యప్రదమైన ఈ 'బిల్వాష్టక' స్తోత్రాన్ని ఎవరైతే పరమశివుని సన్నిధిలో భక్తితో పఠిస్తారో, వారు తాము చేసిన సమస్త పాపాల నుండి విముక్తులవుతారు. అంతేకాకుండా, అంత్యకాలంలో వారు పరమశివుని శాశ్వత నివాసమైన శివలోకాన్ని (మోక్షాన్ని) పొందుతారు.

విశేషాలు

  • ఫలశ్రుతి ప్రాధాన్యత: హిందూ సంప్రదాయంలో ప్రతి స్తోత్రం చివర 'ఫలశ్రుతి' ఉంటుంది. అంటే ఆ స్తోత్రాన్ని చదవడం వల్ల ఎలాంటి ఫలితం లభిస్తుందో ఇది వివరిస్తుంది. ఈ శ్లోకం బిల్వాష్టక పారాయణం వల్ల కలిగే అంతిమ ప్రయోజనాన్ని తెలియజేస్తోంది.

  • శివసన్నిధి: ఈ స్తోత్రాన్ని ఎక్కడైనా చదువుకోవచ్చు, కానీ 'శివసన్నిధౌ' అనగా శివాలయంలో కూర్చుని గానీ, ఇంట్లోనే శివుని పటము లేదా లింగము ముందు గానీ చదవడం వల్ల మానసిక ఏకాగ్రత పెరిగి, శ్లోక ఫలితం శీఘ్రంగా దక్కుతుందని పెద్దల మాట.

  • జీవన్ముక్తి: కేవలం బాహ్య సుఖాలు, పుణ్యాలే కాకుండా, మానవ జన్మకు పరమావధి అయిన 'మోక్షాన్ని' (శివలోక ప్రాప్తిని) ఈ చిన్న స్తోత్రం ద్వారా సాధించవచ్చని ఈ ముగింపు శ్లోకం మనకు స్పష్టం చేస్తోంది.

Saturday, June 20, 2026

శ్రీ ఆంజనేయ దండకం

 "శ్రీ ఆంజనేయ దండకం" అత్యంత శక్తివంతమైనది, భక్తిభావంతో కూడినది.  దండకాన్ని  చదవడానికి వీలుగా విభజించి, ప్రతి భాగానికి కింద  తాత్పర్య విశేషాలు 

శ్రీ ఆంజనేయ దండకం - ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య సహితం

దండక పంక్తులు:

శ్రీ ఆంజనేయం ప్రసన్నాంజనేయం ప్రభాదివ్యకాయం ప్రకీర్తి ప్రదాయం భజే వాయుపుత్రం భజే వాలగాత్రం భజేహం పవిత్రం భజే సూర్యమిత్రం భజే రుద్రరూపం భజే బ్రహ్మతేజం బటంచున్ ప్రభాతంబు సాయంత్రంబు నీ నామసంకీర్తనల్ జేసి నీ రూపు వర్ణించి నీమీద నే దండకం బొక్కటింజేయ నూహించి నీ మూర్తినిం గాంచి నీ సుందరం బెంచి నీ దాసదాసుండనై రామభక్తుండనై ని న్ను నే గొల్చెదన్.

సులభమైన తాత్పర్యం: మంగళకరమైనవాడా, ప్రసన్నుడైన ఆంజనేయా! దివ్యమైన కాంతివంతమైన శరీరం గలవాడా, కీర్తిని ప్రసాదించేవాడా! వాయుపుత్రుడా, పొడవైన తోక గల శరీరం ఉన్నవాడా, పవిత్రుడా, సూర్యునికి మిత్రుడైనవాడా (సూర్యుని వద్ద విద్యలు నేర్చినవాడా), రుద్రుని (శివుని) అవతారమైనవాడా, బ్రహ్మతేజస్సు గలవాడా! అని నిన్ను స్తుతిస్తూ... ఉదయం, సాయంత్రం నీ నామస్మరణ చేస్తూ, నీ రూపాన్ని వర్ణిస్తూ, నీపై ఒక దండకాన్ని రాయాలని తలచాను. నీ దివ్యమంగళ రూపాన్ని మనసులో నిలుపుకొని, నీ అందాన్ని కొనియాడుతూ, నీ దాసులకు దాసుడినై, రామభక్తుడినై నిన్ను సేవిస్తున్నాను.

దండక పంక్తులు:

నీ కటాక్షంబునన్ జూచితే వేడుకల్ జేసితే నా మొరాలించితే నన్ను రక్షించితే అంజనాదేవి గర్భాన్వయా దేవ నిన్నెంచ నేనెంతవాడన్ దయాశాలివై చూచితే దాతవై బ్రోచితే దగ్గరన్ నిల్చితే.

సులభమైన తాత్పర్యం: అంజనాదేవి గర్భాన జన్మించిన ఓ స్వామీ! నీ కరుణాకటాక్షాలతో నన్ను చూసి, నన్ను ఆనందింపజేసి, నా మొర ఆలకించి నన్ను రక్షించు. నిన్ను స్తుతించడానికి నేనెంతటివాడిని? నీవు దయామయుడివై నన్ను వీక్షించి, కోర్కెలు తీర్చే దాతవై నన్ను కాపాడి, ఎల్లప్పుడూ నా దగ్గరే తోడుగా నిలవాలి.

దండక పంక్తులు:

తొల్లి సుగ్రీవుకున్ మంత్రివై స్వామి కార్యార్థమై యేగి శ్రీరామ సౌమిత్రులం జూచి వారిన్విచారించి సర్వేశు పూజించి యబ్బానుజున్ బంటు గావించి యవ్వాలినిన్ జంపి కాకుత్థతిలకున్ దయాదృష్టి వీక్షించి కిష్కింధకేతెంచి శ్రీరామ కార్యార్థమై లంక కేతెంచియున్ లంకిణిన్ జంపియున్ లంకయున్ గాల్చియున్ భూమిజన్ జూచి యానందముప్పొంగ యాయుంగరంబిచ్చి యారత్నమున్ దెచ్చి శ్రీరామునకున్నిచ్చి సంతోషునిన్ జేసి.

సులభమైన తాత్పర్యం: పూర్వం నీవు సుగ్రీవుడికి మంత్రిగా ఉన్నావు. నీ ప్రభువు కార్యార్థం వెళ్ళి, శ్రీరామ లక్ష్మణులను (సౌమిత్రులు) కలుసుకుని, వారి వివరాలు అడిగి తెలుసుకున్నావు. సర్వేశ్వరుడైన రాముడిని పూజించి, సూర్యపుత్రుడైన సుగ్రీవుడికి శ్రీరాముడితో మైత్రి (స్నేహం) కుదిర్చావు. రాముడి ద్వారా వాలిని సంహరింపజేసి, రఘువంశ తిలకుడైన రాముని దయాదృష్టిని పొందావు.

ఆపై కిష్కింధకు తిరిగి వచ్చి, శ్రీరాముని కార్యమైన సీతాన్వేషణ కోసం సముద్రాన్ని దాటి లంకకు వెళ్ళావు. లంక రక్షకురాలైన లంకిణిని అంతమొందించి, లంకను దహనం చేశావు. భూమి పుత్రికయైన సీతాదేవిని దర్శించి ఆనందంతో ఉప్పొంగిపోయావు. శ్రీరాముడు ఇచ్చిన ఉంగరాన్ని ఆమెకు అందించి, ఆమె ఇచ్చిన శిరోరత్నాన్ని (చూడామణిని) తెచ్చి శ్రీరాముడికి సమర్పించి ఆయనకు పరమానందాన్ని కలిగించావు.

దండక పంక్తులు:

సుగ్రీవుడా యంగదా జాంబవంతాది వీరాదులన్ గూడి యాసేతువున్ దాటి వానరానీకముల్ పెన్మూకలై దైత్యులన్ ద్రుంచగా రావణుండంత కాలాగ్ని రూపోగ్రుడై కోరి బ్రహ్మాండమైనట్టి యాశక్తినిన్ వేసి యా లక్ష్మణున్ మూర్ఛనొందింపగా నప్పుడే నీవు సంజీవినిన్ దెచ్చి సౌమిత్రికిన్నిచ్చి ప్రాణంబు రక్షింపగా కుంభకర్ణాదులన్వీరులన్ బోరి శ్రీరామ బాణాగ్ని వారందరిన్ రావణున్ జంపగా నంత లోకంబులానందమై యుండ నవ్వేళలందున్ విభీషణున్ వేడుకన్ దోడుకన్ వచ్చి పట్టాభిషేకంబు చేయించి సీతామహాదేవినిన్ దెచ్చి శ్రీరాముతోజేర్చి అయోధ్యకున్ వచ్చి పట్టాభిషేకంబు సంరంభమైయున్న.

సులభమైన తాత్పర్యం: ఆ తర్వాత సుగ్రీవుడు, అంగదుడు, జాంబవంతుడు మొదలైన మహావీరులతో కలిసి, సముద్రంపై సేతువు (వారధి) నిర్మించి దాటావు. వానర సైన్యమంతా పెద్ద సమూహాలై రాక్షసులను సంహరిస్తుండగా, రావణుడు ప్రళయకాల అగ్నిలా ఉగ్రుడై బ్రహ్మాండమైన 'శక్తి' అనే ఆయుధాన్ని ప్రయోగించి లక్ష్మణుడిని మూర్ఛపోయేలా చేశాడు. ఆ క్లిష్ట సమయంలో నీవు క్షణాల్లో ద్రోణాచల పర్వతం నుండి సంజీవని మూలికను తెచ్చి లక్ష్మణుడికి ఇచ్చి, ఆయన ప్రాణాలను రక్షించావు.

ఆ తర్వాత కుంభకర్ణుడు మొదలైన వీరులతో పోరాడి, చివరికి శ్రీరాముని బాణాగ్నితో రావణుడిని సంహరించేలా చేశావు. దాంతో లోకాలన్నీ ఆనందంలో మునిగిపోయాయి. ఆ సమయంలో విభీషణుడిని ఆదరంగా తోడ్కొని వచ్చి లంకకు పట్టాభిషేకం చేయించావు. లంక నుండి సీతామహాదేవిని గౌరవంగా తీసుకొచ్చి శ్రీరాముడితో చేర్చావు. అందరూ కలిసి అయోధ్యకు తిరిగి రాగా, అక్కడ శ్రీరాముని పట్టాభిషేక మహోత్సవం అత్యంత వైభవంగా జరిగింది.

దండక పంక్తులు:

నీకన్న నాకెవ్వరున్ గూర్మి లేరంచు మన్నించినన్ శ్రీరామభక్తి ప్రశస్తంబుగా నిన్ను సేవించి నీ నామకీర్తనల్ జేసితే పాపముల్బాయునే భయములున్ దీరునే భాగ్యముల్ గల్గునే సకల సామ్రాజ్యముల్ సకల సంపత్తులున్ గల్గునే వానరాకార యో భక్తమందార యో పుణ్యసంచార యో ధీర యో వీర నీవే సమస్తంబు నీవే మహాఫలముగా వెలసి యా తారక బ్రహ్మమంత్రంబు సంధానమున్ జేయుచున్ స్థిరముగా వజ్రదేహంబునున్ దాల్చి శ్రీరామ శ్రీరామ యంచున్ మనఃపూతమైన యెప్పుడున్ తప్పకన్ తలతు నా జిహ్వయందుండియున్.

సులభమైన తాత్పర్యం: "నాకు నీకంటే ప్రియమైనవారు ఎవరూ లేరు" అని శ్రీరాముడే నిన్ను ఆదరించాడు. అంతటి ప్రసిద్ధమైన నీ రామభక్తిని కొనియాడుతూ నిన్ను సేవించి, నీ నామ సంకీర్తన చేస్తే... పాపాలన్నీ తొలగిపోతాయి, భయాలన్నీ తీరిపోతాయి, అష్టఐశ్వర్యాలు, సకల సామ్రాజ్యాలు, సకల సంపదలు కలుగుతాయి.

వానర రూపాన్ని దాల్చినవాడా, భక్తుల కోర్కెలు తీర్చే కల్పవృక్షమా (భక్తమందార), పుణ్యమూర్తివై సంచరించేవాడా, ధైర్యవంతుడా, శూరుడా! నీవే నాకు సమస్తం. నీవే నా సాధనకు మహాఫలం. సంసార సాగరాన్ని దాటించే ఆ "తారక బ్రహ్మ మంత్రాన్ని" (రామ నామాన్ని) ఎల్లప్పుడూ జపిస్తూ, స్థిరమైన వజ్ర శరీరాన్ని ధరించి, మనసంతా పవిత్రం చేసుకొని "శ్రీరామ శ్రీరామ" అంటూ నా నాలుకపై నిరంతరం నీ నామాన్ని తలుస్తూ ఉంటాను.

దండక పంక్తులు:

దీర్ఘదేహంబు త్రైలోక్య సంచారివై రామ నామాంకితధ్యానివై బ్రహ్మవై బ్రహ్మతేజంబునన్ రౌద్ర నీ జ్వాల కల్లోల హా వీరహనుమంత ఓంకార శబ్దంబులన్ క్రూరసర్వग्रहానీకమున్ (గ్రహానీకమున్) భూత ప్రేతంబులన్ పిశాచ శాకినీ ఢాకినీ మోహినీ గాలిదయ్యంబులన్ నీదు వాలంబునన్ జుట్టి నేలన్ బడన్ గొట్టి నీముష్టి ఘాతంబులన్ బాహుదండంబులన్ రోమఖండంబులన్ ద్రుంచి కాలాగ్నిరుద్రుండవై బ్రహ్మప్రభాభాసితంబైన నీదివ్య తేజంబునున్ జూచి రారోరి నా ముద్దు నరసింహ యనుచున్ దయాదృష్టి వీక్షించి నన్నేలు నాస్వామి యో ఆంజనేయా నమస్తే సదా బ్రహ్మచారీ నమో వాయుపుత్రా నమస్తే నమస్తే నమః ||

సులభమైన తాత్పర్యం: విశాలమైన శరీరం గలవాడా, మూడు లోకాల్లోనూ సంచరించగలవాడా, ఎల్లప్పుడూ రామనామ ధ్యానంలో మునిగిపోయేవాడా, బ్రహ్మతేజస్సుతో వెలిగిపోయేవాడా! ఓ వీరహనుమంతా! నీ ఉగ్రమైన కాంతి జ్వాలల ముందు, నీ భయంకరమైన ఓంకార శబ్దాల ముందు... క్రూరమైన నవగ్రహాల పీడలు, భూత ప్రేత పిశాచాలు, శాకినీ, ఢాకినీ, మోహినీ దేవతలు, గాలిదయ్యాలు అన్నీ భయపడిపోతాయి. వాటినన్నింటినీ నీ పొడవైన తోకతో చుట్టి, నేలకేసి కొట్టి, నీ పిడికిలి పోట్లతో, బలమైన చేతులతో, ఒంటి రోమాలతో సైతం వాటిని ముక్కలు ముక్కలుగా నరికేస్తావు.

ఆ సమయంలో ప్రళయకాల రుద్రుడిలా, బ్రహ్మప్రభలతో ప్రకాశించే నీ దివ్య తేజస్సును చూసి, (భక్తుడనైన నేను) "రారోరి నా ముద్దు నరసింహా!" అంటూ నిన్ను ప్రేమతో, భక్తితో పిలుచుకుంటాను. ఓ ఆంజనేయా! దయాదృష్టితో నన్ను చూసి ఏలుకో స్వామీ. ఎల్లప్పుడూ బ్రహ్మచర్యాన్ని పాటించే నీకు నమస్కారం. వాయుపుత్రుడవైన నీకు శతకోటి నమస్కారాలు.

Friday, June 19, 2026

అన్న సూక్తము- ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు

 


అన్న సూక్తము- ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు - 01 వ మంత్రం 19. 06. 2026


శ్రీ కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం (అష్టకం 2, ప్రపాఠకం 8, అనువాకం 8 ) లోని అత్యంత మహిమాన్వితమైన అన్నసూక్తము లోని ప్రథమ మంత్రానికి సంబంధించిన అవతారిక, స్వరసహిత మంత్రం, ప్రతిపదార్థం మరియు తాత్పర్య విశేషాలు

అవతారిక (అన్నసూక్త వైశిష్ట్యము)
సనాతన ధర్మంలో అన్నాన్ని కేవలం ఆకలి తీర్చే పదార్థంగా కాకుండా "అన్నం పరబ్రహ్మ స్వరూపమ్" అని సాక్షాత్తూ భగవత్ స్వరూపంగా భావిస్తారు. జీవకోటి మనుగడకు, శక్తికి మూల కారణం అన్నమే. ఈ అన్నసూక్తం అన్నం యొక్క దైవిక శక్తిని, సృష్టిలో దాని ప్రాధాన్యతను మనకు వివరిస్తుంది.

అన్నసూక్తం ఎందుకు చదవాలి?

కృతజ్ఞతా భావం:

మనకు ప్రతిరోజూ ఆహారాన్ని ప్రసాదిస్తున్న ప్రకృతికి, భగవంతునికి కృతజ్ఞత తెలుపుకోవడానికి.

ఆహార లోపం లేకుండా ఉండడానికి:

ఇంట్లో ధాన్య సమృద్ధి కలగడానికి, దారిద్ర్య బాధలు తొలగడానికి ఈ సూక్తాన్ని పఠిస్తారు.

ఆధ్యాత్మిక సాధన:

అన్నమే ప్రాణశక్తిగా మారి బుద్ధిని ప్రేరేపిస్తుంది. శుద్ధమైన అన్నం వల్ల అంతఃకరణ శుద్ధి కలుగుతుందని ఉపనిషత్తులు చెబుతున్నాయి.

ఈ సూక్తంలో అన్నదేవత స్వయంగా తన పరమాత్మ స్వరూపాన్ని, జగద్వ్యాపకత్వాన్ని ప్రకటిస్తుంది.

స్వరసహిత మంత్రము

అహమస్మి॑ ప్రథమ॒జా ఋ॒తస్య॑ । పూర్వం దేవేభ్యో॑ అమృ॒తస్య॒ నాభిః॑ ॥
యో మా దదా॑తి॒ స ఇదే॒వ మా వః॑ । అహమన్న॑మ॒న్నమ॒దన్త॑మద్మి ॥

(గమనిక: అక్షరాల కింద గీత _ అనుదాత్తాన్ని, అక్షరం పైన నిలువు గీత ॑ స్వరితాన్ని సూచిస్తాయి.)

ప్రతిపదార్థము
అహమ్ (నేను - అనగా అన్న రూపంలో ఉన్న పరమాత్మ), ఋతస్య (సత్యమైన ఈ జగత్తు యొక్క లేదా యజ్ఞము యొక్క), ప్రథమజాః (మొట్టమొదట పుట్టినవాడను/సృష్టించబడినవాడను), అస్మి (అయి ఉన్నాను).

దేవేభ్యః (అగ్ని, ఇంద్రాది దేవతల కంటే), పూర్వమ్ (ముందే ఉన్నవాడను), అమృతస్య (మరణం లేని మోక్షానికి లేదా అమృతత్వానికి), నాభిః (కేంద్రస్థానమును లేదా ఆధారభూతుడను అయి ఉన్నాను).

యః (ఎవడైతే), మా (నన్ను - నా రూపమైన అన్నాన్ని దాచుకోకుండా ఆకలితో ఉన్న ఇతరులకు), దదాతి (దానం చేస్తాడో), సః (ఆ దాత), ఇత్ ఏవ (ఖచ్చితముగా), మా (నన్ను), ఆవః (రక్షించుకున్నవాడు అవుతాడు లేదా లబ్ధిపొందుతాడు).

అహమ్ (నేను), అన్నమ్ (అన్న రూపంలో ఉంటూనే), అన్నమ్ (అన్నాన్ని ఒంటరిగా, ఇతరులకు పెట్టకుండా), అదన్తమ్ (తినేవాడిని), అద్మి (తినివేస్తాను - అంటే వాడిని సర్వనాశనం చేస్తాను).

తాత్పర్యము

నేనే (అన్నదేవతనే) ఈ సృష్టి ఆవిర్భావానికి, యజ్ఞములకు మూలకారణమైన ప్రథమ తత్త్వాన్ని.

దేవతల పుట్టుక కంటే ముందే నేనున్నాను. అమృతత్వానికి నేనే నాభిస్థానాన్ని (ఆధారాన్ని). ఎవడైతే ఆకలితో ఉన్నవారికి అన్నాన్ని దానం చేస్తాడో, వాడు నన్ను (అన్న శక్తిని) సరైన రీతిలో కాపాడుకున్నవాడు అవుతాడు

. అలా కాకుండా, ఇతరులకు పెట్టకుండా అన్నాన్ని తానే ఒంటరిగా తినేవాడిని, అన్న రూపంలో ఉన్న నేనే భక్షిస్తాను (తినివేస్తాను).

విశేషములు (సాయణ/విద్యారణ్య భాష్యానుగుణంగా)

యజ్ఞ స్వరూపం - అన్నం:

విద్యారణ్య స్వామి భాష్యం ప్రకారం, దేవతలకు తృప్తినిచ్చే పురోడాశము (యజ్ఞ ప్రసాదం), ఆజ్యము (నెయ్యి), పాలు, పెరుగు వంటివన్నీ అన్న స్వరూపాలే. అన్నం లేకపోతే యజ్ఞం లేదు, యజ్ఞం లేకపోతే సృష్టి చక్రం నడవదు. అందుకే అన్నమే యజ్ఞానికి మూలం.

అమృతత్వానికి నాభి:

అన్నం కేవలం స్థూల శరీర పోషణకే కాదు, యజ్ఞయాగాదుల ద్వారా దేవతలకు అమృతాన్ని ఇచ్చే సాధనం కూడా నేనే అని అన్నదేవత చెప్తోంది.

అన్నదాన మహిమ - హెచ్చరిక:

ఈ మంత్రం సనాతన ధర్మంలోని అతిముఖ్యమైన సామాజిక, ఆధ్యాత్మిక సూత్రాన్ని గుర్తు చేస్తోంది. అన్నాన్ని దానం చేయడం వల్ల పుణ్యం పెరిగి, తిరిగి అన్న సమృద్ధి కలుగుతుంది. కానీ స్వార్థంతో ఇతరులకు పెట్టకుండా తినేవాడు అన్నాన్ని తినడం లేదు, తన పాపాన్ని తానే తింటున్నాడు (భగవద్గీతలో 'భుంజతే తే త్వఘం పాపా యే పచంత్యాత్మకారణాత్' అన్న శ్లోకం కూడా ఇదే విషయాన్ని చెప్తుంది). అలా లోభ గుణంతో ఉన్నవాడిని అన్నమే లయం చేస్తుంది.

అన్న సూక్తము- ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు - 02 వ మంత్రం 20. 06. 2026

శ్రీ కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం (అష్టకం 2, ప్రపాఠకం 8, అనువాకం 8 ) లోని అత్యంత మహిమాన్వితమైన అన్నసూక్త ద్వితీయ మంత్రానికి సంబంధించిన ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు

అవతారిక

ఈ మంత్రం అన్నం యొక్క పవిత్రతను, అన్నదానం చేయని పిసినారి (అదాత) అనుభవించే దుష్ఫలితాలను, అలాగే అన్నదానం చేసే మహాత్ములకు లభించే దైవిక రక్షణను వివరిస్తుంది. లోకంలో అన్నం కేవలం ఆకలి తీర్చే పదార్థం కాదు, అది ఒక పరమదైవ స్వరూపం (అన్నదేవుడు) అని హెచ్చరిస్తూ, దానం చేయని వాడిని ఆ అన్నమే ఎలా దహిస్తుందో ఈ మంత్రం తెలియజేస్తుంది.

స్వరసహిత మంత్రం

పూర్వమగ్నే॒ రపి॑ దహ॒త్యన్న॑మ్ । యత్తా హా॑సా॒తే అ॒హముత్త॑రేషు ॥

వ్యాప్త॑మ॒స్య ప్ర॒శవ॑స్సు॒జంభమ్॑ । పశ్య॑న్తి ధీ॒రాః ప్రచ॑రన్తి పా॒కాః ॥

ప్రతిపదార్థం

అన్నమ్ = అన్నదేవుడు, పూర్వమ్ = (సాధారణంగా ఉదరంలోని జఠరాగ్ని కంటే) ముందే, అగ్నేః అపి = అగ్ని కంటే కూడా (వేగంగా), దహతి = దానం చేయని లోభిని దహించివేస్తాడు, యత్ = ఏ కారణం చేతనైతే, తా = ఆ దాత మరియు అదాత అనే ఇద్దరూ, హాసాతే = తమ తమ ప్రయత్నాలలో (ఒకరు దానం చేయడానికి, మరొకరు దాచుకోవడానికి) ఉన్నారో, అహమ్ = అట్టి నేను (అన్నదేవుడిని), ఉత్తరేషు = అన్నదానం చేసే ఉత్తమ పురుషుల యందు (ఉండి వారికి అన్న సమృద్ధిని కలిగిస్తాను), అస్య = ఈ అన్నదేవుని యొక్క, వ్యాప్తమ్ = విశ్వమంతా వ్యాపించి ఉన్నట్టి, సుజంభమ్ = తీక్షణమైన కోరలు కలిగిన ముఖాన్ని, ప్రశవః = (అదాతలను) సంహరించుట కొరకు లేదా శిక్షించుట కొరకు సిద్ధంగా ఉండుటను, ధీరాః = వివేకవంతులైన బుద్ధిమంతులు, పశ్యన్తి = గ్రహించగలుగుతున్నారు, పాకాః = అజ్ఞానులు లేదా మూర్ఖులు, ప్రచరన్తి = ఏమీ తెలియక (పాప మార్గంలోనే) సంచరిస్తున్నారు,

తాత్పర్యము

సాధారణంగా మనం తిన్న ఆహారాన్ని జీర్ణం చేయడానికి మన కడుపులోని జఠరాగ్నికి కొంత సమయం పడుతుంది. కానీ అన్నదానం చేయకుండా స్వార్థంతో తానే తినేవాడిని (అదాతను) నాశనం చేయడానికి అన్నదేవునికి అంత సమయం కూడా అవసరం లేదు, అగ్ని కంటే ముందే అతడిని పాప రూపంలో దహించివేస్తాడు. దాత, అదాత ఇద్దరూ తమ ప్రయత్నాలలో ఉంటారు. దాత ఉత్తమ పాత్రుల కోసం చూస్తే, అదాత ఎవరికీ పెట్టకుండా దాచుకోవాలని చూస్తాడు. అప్పుడు అన్నదేవుడు "దానం చేసే ఉత్తములకు నేను ఎల్లప్పుడూ అన్న సమృద్ధిని ఇస్తాను, నన్ను దానం చేయని మూర్ఖులను మింగడానికి తీవ్రమైన కోరలతో నా ముఖాన్ని తెరిచి ఉంచుతాను" అంటున్నాడు. ఈ రహస్యాన్ని గ్రహించిన జ్ఞానులు దానధర్మాలు చేస్తుండగా, గ్రహించలేని అజ్ఞానులు పాపంలో కొట్టుమిట్టాడుతున్నారు.

విశేషాలు

అదాతా విషమశ్నుతే:

పెద్దల వాక్కు ప్రకారం దానం చేయకుండా తినేవాడు అన్నాన్ని కాదు, విషాన్ని తింటున్నాడు. ఆ పాపం వెంటనే చుట్టుముట్టి కాలాంతరంలో నరక ప్రాప్తికి కారణమవుతుంది.
ధీరులు - పాకులు:

బుద్ధిమంతులైన ధీరులు అన్నాన్ని భగవత్ స్వరూపంగా చూసి దానం ద్వారా తరిస్తారు. వివేకం లేని అజ్ఞానులు (పాకులు) కేవలం స్వార్థంతో తింటూ అన్నదేవుని ఆగ్రహానికి గురవుతారు. అన్న సూక్తంలోని ఈ మంత్రం మానవాళికి పరహితాన్ని, దాన గుణాన్ని ప్రబోధిస్తోంది.
అన్న సూక్తము- ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు - 03 వ మంత్రం 21. 06. 2026

శ్రీ కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం (అష్టకం 2, ప్రపాఠకం 8, అనువాకం 8) లోని అన్నసూక్తము 3వ మంత్రము

అవతారిక:
ఈ మంత్రము అన్నము యొక్క దైవత్వాన్ని మరియు 'అన్నదాత' (ఆహారాన్ని అందించేవారు) పట్ల అన్నదేవునికున్న అనురాగాన్ని తెలియజేస్తుంది. అన్నము కేవలం పదార్థం కాదు, అది పరమాత్మ స్వరూపం. ఎవరైతే అన్నదానము చేస్తారో, వారిని అన్నదేవుడు అనుగ్రహిస్తాడని, అట్టి దాతల ఆధీనంలో తాను ఉంటానని ఈ మంత్రం ద్వారా పరమాత్మ ప్రకటించుకుంటున్నాడు.

స్వరసహిత మంత్రము:

అహ॑మ॒న్యం న జ॒హామ్య॒న్యం॒, అహ॑మ॒న్నం వ॒శమి॑చ్చరామి |
సమా॒నమ॑ర్థం ప॒ర్యేమి॒ భుంజ॒త్, కో మా॒ మన్నం॒ మను॑ష్యోద॒యేత ||



ప్రతిపదార్థం:
అహమ్ = అన్నదేవుడనైన నేను; అన్యమ్ = అన్నమును ఇయ్యని (అదాతను); న జహామి = వదలను (అని కాదు, పరిత్యజిస్తాను); అన్యమ్ = మరొకరిని (అన్నదాతను); న = వదలను; అహమ్ = నేను; అన్నమ్ = అన్నముగా; వశమ్ = స్వాధీనంలో; ఇచ్చరామి = ఉండి ప్రకాశిస్తున్నాను; సమానమ్ = సమానమైన; అర్థమ్ = ప్రయోజనము (దానము, భోగము) కొరకు; పర్యేమి = తిరుగుతున్నాను; భుంజత్ = అనుభవిస్తూ (వారి ద్వారా అన్నం స్వీకరిస్తూ); కః = ఎవరు; మా = నన్ను; అన్నమ్ = అన్నమును; మనుష్యః = మనుష్యుడు; ఉదయేత = ఇవ్వగలడు (అన్నదాత లేనిచో నన్ను ఎవరు పొందగలరు).

తాత్పర్యము:
అన్నదేవుడనైన నేను అన్నమును దానం చేయని వారిని పరిత్యజిస్తాను, కానీ అన్నదానము చేసే దాతను ఎన్నటికీ వదలను. అట్టి అన్నదాతకు నేను స్వాధీనుడనై ఉంటాను. లోకములో ఏ మానవుడు భోగమునకు మరియు దానమునకు సమానముగా ధనమును ఉపయోగిస్తుంటాడో, అట్టి వారిని నేను సర్వవిధాలా రక్షిస్తాను. కేవలం భోగం కోసం మాత్రమే సంపాదించి, దానం చేయని వారిని నేను రక్షించను, వారితో సంబంధం పెట్టుకోను. అదాతలను పరిత్యజిస్తూ, దాతలను రక్షిస్తూ వారి పక్షాన ఉండే నన్ను ఎవరు ఆపగలరు? నివారించుటకు ఎవరూ సమర్థులు కారని ఈ మంత్రం ద్వారా అన్నదేవుని స్వాతంత్ర్యం ప్రకటితమవుతోంది.

విశేషాలు:

అన్నదానం గొప్పతనం:

ఈ మంత్రం అన్నదానం యొక్క విశిష్టతను చెబుతోంది. అన్నము పరబ్రహ్మ స్వరూపం కాబట్టి, దానిని గౌరవించి, ఇతరులకు పంచిపెట్టే వారికి దైవానుగ్రహం తప్పక ఉంటుంది.

ఆహార నియమాలు:

ముముక్షువులు (మోక్షం కోరుకునేవారు) తమ మనస్సు, బుద్ధి శుద్ధి కోసం ఆహార నియమాలను పాటించాలి. అన్నము సాత్వికంగా ఉండాలి.

నిషిద్ధ ఆహారాలు:

తామస మరియు రాజస ఆహారాలు మనస్సును అశాంతికి, దుఃఖానికి గురిచేస్తాయి. 'అతి'గా స్వీకరించే కారము (తీక్షణ), పులుపు (ఆమ్ల), వేడి పదార్థాలు రాజస లక్షణాలను పెంచుతాయి. అలాగే, సగం ఉడికినవి, ఎంగిలి, పాసిపోయిన పదార్థాలు (తామస ఆహారం) తమోగుణాన్ని వృద్ధి చేస్తాయి.

సాత్విక జీవనం:

ఉత్తమ శ్రేయస్సు కోరుకునేవారు సాత్వికాహారాన్ని భుజించాలి మరియు సాత్వికమైన అన్నదానాన్ని చేయాలి. అప్పుడే మనస్సు నిర్మలంగా ఉండి, ఆధ్యాత్మిక చింతన సాధ్యమవుతుంది.

దాతా-భోక్తా సంబంధం:

అన్నదాత, అన్నదేవుడు మరియు అన్నాన్ని స్వీకరించేవాడు - ఈ ముగ్గురి మధ్య ఉండే పవిత్ర సంబంధాన్ని ఈ మంత్రం సూచిస్తోంది. దాత ఎంత గొప్పగా దానం చేస్తాడో, అన్నదేవుడు అంతగా అతనికి అండగా ఉంటాడు.
అన్న సూక్తము- ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు - 04 వ మంత్రం 22. 06. 2026
శ్రీ కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం (అష్టకం 2, ప్రపాఠకం 8, అనువాకం 8 ) లోని అన్నసూక్తము 4వ మంత్రము
1. అవతారిక
మనం భక్తిశ్రద్ధలతో చేసే అన్నదానం ఏ విధంగా పితృదేవతా లోకాలకు చేరుతుందో, అలాగే ఈ భూలోకంలో అన్నం వల్ల జరిగే రకరకాల వ్యవహారాలు ఆ అన్నదేవుని యొక్క అనంత మహిమలో కేవలం ఒక చిన్న శాతము (నూరవ వంతు) మాత్రమేనని ఈ మంత్రం తెలియజేస్తోంది.
2. స్వరసహిత మంత్రం
ప॒రాకే॒ అన్నం॑ నిహి॑తం లో॒క ఏ॒తత్ | విశ్వై॑ర్దే॒వైః పితృ॑భిర్గు॒ప్త మన్నమ్ ॥
యద॒ద్యతే॑ లు॒ప్యతే॒ యత్ప॒రోప్యతే॑ | శ॒తత॑మీ సా త॒నూర్మే॑ బభూవ ॥
3. ప్రతిపదార్థం
ఏతత్ = ఈ, లోకే = లోకముకంటెను, పరాకే = మిక్కిలి దూరమందున్న పితృదేవతాది లోకమునందు, అన్నం = అన్నము, నిహితం = ఉంచబడినదై, విశ్వైః = సమస్తమైన, దేవైః = దేవతల చేతను, పితృభిః = పితృదేవతల చేతను, గుప్తం = రక్షింపబడినదై, అన్నం = ఉన్నదో (అదియును), యత్ = ఏ అన్నమైతే, అద్యతే = లోకములో భుజింపబడుచున్నదో, లుప్యతే = జఠరాగ్నిచే దహింపబడి నశింపచేయబడుచున్నదో, యత్ = ఏ అన్నమైతే, పరోప్యతే = మాడిపోవుట లేదా వాసన వచ్చుట వలన బయట పారవేయబడుచున్నదో, సా = ఆ ఐహిక ఆముష్మిక రూపమైన అన్న వ్యవహారమంతయు, మే = నా యొక్క (అనగా అన్నదేవుడనైన నా యొక్క), శతతమీ = నూరవదైన, తనూః = శరీరము (లేదా మహిమ యొక్క లేశము), బభూవ = ఆయెను.
తాత్పర్యము
ఈ భూలోకంలో మానవులు శ్రద్ధతో సమర్పించే అన్నము, ఇక్కడికి మిక్కిలి దూరంలో ఉన్న పితృలోక లేదా స్వర్గలోకాలలో నిక్షిప్తమై ఉంటుంది. ఆ అన్నాన్ని విశ్వేదేవతలు, పితృదేవతలు ఎంతో ఆదరంతో రక్షిస్తూ, అన్నదాత పరలోకానికి వచ్చేంతవరకు భద్రపరుస్తారు. ఇది పారలౌకికమైన అన్న మహిమ. ఇక ఈ లోకంలో మానవులు అన్నాన్ని భుజించడం, అది జఠరాగ్నిలో జీర్ణమై నశించడం, లేదా పాడైపోయిన అన్నాన్ని వీధుల్లో పారవేయడం వంటివన్నీ ఐహికమైన అన్న వ్యవహారాలు. ఈ పారలౌకిక, ఐహిక రూపాల్లో మనకు కనిపించే అన్న మహిమ అంతా, ఆ అన్నదేవుని యొక్క అనంత స్వరూపంలో కేవలం నూరవ వంతు (శతతమీ తనూః) మాత్రమే! అన్నదేవుని అసలు సిసలైన వైభవం మానవ ఊహకు అందనంత గొప్పది.
5. విశేషాలు
శరీర బలాన్ని, ధనధాన్య వృద్ధిని కోరుకునే ప్రతి గృహస్థు నిత్యం వైశ్వదేవ కర్మను ఆచరిస్తూ, ప్రకృతిలోని ఇతర జీవుల కొరకు 'భూతబలి' (అన్నదానం) ఇవ్వడం వేదవిధి. సాయణాచార్యుల (విద్యారణ్యుల) భాష్యానుసారం దీని వెనుక ఉన్న రహస్యం ఇదీ:
కాలాగ్ని రుద్రుని ఆజ్ఞ ప్రకారం అన్నదానం చేయని పాపులను పీడించడానికి గ్రద్దలు, నక్కలు, భయేడకము (యుద్ధంపై ఆసక్తి గల మేక), దీర్ఘముఖి (ఆడగాడిద) వంటి రూపాలలో యమదూతలు తిరుగుతుంటారు. వీరు భూమిపైన, అంతరిక్షంలోనూ సంచరిస్తారు.
గృహస్థు భక్తితో భూమిపై ఉంచే బల్యన్నాన్ని (భూతబలిని) ఆయా జీవుల రూపంలో ఉన్న శక్తులు తిని తృప్తి చెందుతాయి. దీనివల్ల అన్నదాతకు మరియు అతని కుటుంబానికి ఎలాంటి అకాల మృత్యు భయాలు ఉండవు.
అహోరాత్రులు అన్నం కొరకు సంచరించే తన భృత్యులను తృప్తిపరిచిన దాతను, ఆ పుష్టిపతియైన శంకరుడు సదా రక్షిస్తాడు. ఆ ఇంట ధనధాన్యాలకు, ఆయురారోగ్యాలకు లోటు లేకుండా చూస్తాడు. ఇది వైశ్వదేవ కర్మలోని పరమ వేద రహస్యం

అన్న సూక్తము- ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు - 05 వ మంత్రం 23. 06. 2026
శ్రీ కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం (అష్టకం 2, ప్రపాఠకం 8, అనువాకం 8 ) లోని అన్నసూక్తము 5వ మంత్రము
అవతారిక (పరిచయం)
ఈ ఐదవ మంత్రంలో అన్నదేవుని యొక్క అనంతమైన మహిమ, అన్నదానం వల్ల కలిగే లోకద్వయ (భూలోక, స్వర్గలోకాల) తృప్తి, మరియు భక్తిశ్రద్ధలతో చేసే స్వల్ప దానమైనా భగవదనుగ్రహం చేత ఎలా బ్రహ్మాండమంతగా వృద్ధి చెందుతుందో వివరించబడింది.
మహాన్తో॑ చ॒రూ స॒కృద్ధు॒ద్ధేన॑ ప॒ప్రౌ ।
దివ॑ంచ పృ॒శ్ని పృ॑థి॒వీంచ॑ సా॒కమ్ ।
తత్సంపిబన్తో॒ న మి॑నన్తి వే॒ధసః॑ |
నైతద్భూయో॑ భవతి॒ నో కనీ॑యః ॥
ప్రతిపదార్థం
మహాన్తౌ = గొప్పవైన, చరూ = రెండు కడవలు లేదా పాత్రలు (భూలోక స్వర్గలోకాలు), సకృత్ = ఒక్కసారే, దుద్ధేన = పితకబడిన పాల చేత, పప్రౌ = నిండిపోయెను, పృశ్ని = అంతరిక్షమును లేదా ఆదిత్యుని, దివం చ = స్వర్గలోకమును, పృథివీం చ = భూలోకమును, సాకం = ఒక్కటిగా లేదా ఒకేమారు (అన్నము పూరించుచున్నది), తత్ = ఆ అన్నమును, సంపిబన్తః = చక్కగా అనుభవిస్తున్న (భుజిస్తున్న), వేధసః = జ్ఞానులైన విద్వాంసులు లేదా దేవతలు, న మినన్తి = నాశనము చేయరు (హింసించరు), ఏతత్ = ఈ అన్నము, భూయః = ఎక్కువగా, న భవతి = అవ్వదు, నో = మరియు, కనీయః = తక్కువగానూ, న (భవతి) = అవ్వదు.
తాత్పర్యము
అన్నదేవుని మహిమ ఈ మంత్రంలో అద్భుతంగా వర్ణించబడింది. బహు క్షీరము (ఎక్కువ పాలు) కల ఒక ఉత్తమ గోవును ఒక్కసారి పితకగానే వచ్చిన క్షీరంతో రెండు పెద్ద కడవలు ఎలా నిండిపోతాయో, అలాగే స్వల్పంగానైనా వేదమంత్రాలచే పవిత్రం చేయబడిన అన్నాన్ని భక్తి శ్రద్ధలతో అగ్నిహోత్రుని యందూ లేదా ఉత్తమ పాత్రుడైన సత్పురుషుని యందూ సమర్పించినప్పుడు, ఆ అన్నం భూలోకాన్నీ, స్వర్గలోకాన్నీ ఒకేసారి పూరిస్తుంది. ఇది అన్నదాతకు లోకద్వయాన్ని అన్నపూర్ణమయం చేస్తుంది. అంటే అన్నదాతకు ఈ లోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ అన్నానికి ఎన్నటికీ లోటుండదు.
బ్రాహ్మణులకూ, దేవతలకూ అన్నదానం చేయగా మిగిలిన అన్నాన్ని 'విఘసము' అని, 'అమృతము' అని అంటారు. ఈ పవిత్ర అన్నాన్ని భుజించే అన్నదాత అన్నాన్ని నాశనం చేసినవాడు కాడు, తనను తాను నశింపజేసుకున్నవాడూ కాడు. అన్నదాన ప్రభావం వల్ల అన్నం నిరంతరం వృద్ధి చెందుతూనే ఉంటుంది. కాబట్టి అతనికి సర్వకాలాల్లోనూ భోజనం సిద్ధంగా ఉంటుంది. "అన్నం లేక ప్రాణం పోయింది" అనే మాట అన్నదాత జీవితంలో ఉండదు, అందువల్ల అతడు ఆత్మసంరక్షణ చేసుకున్నవాడవుతాడు.
లోకంలో మిక్కుటంగా (ఎక్కువగా) భుజించిన వానికి అజీర్ణ వ్యాధి వస్తుంది, తక్కువగా భుజించిన వానికి ఆకలి తీరదు. కానీ అన్నదాతకు ఈ రెండు దోషాలూ ఉండవు. ఎందుకంటే అన్నదానానంతరం అతడు భుజించే అన్నం, ఆ దాన ప్రభావం చేత అతనికి ఔషధం (అమృతం) వలె మారి రక్షిస్తుంది.
విశేషాలు
: దానం చేసిన అన్నం స్వల్పమే అయినప్పటికీ, అది అంత విశాలమైన భూ, స్వర్గలోకాలను ఎలా పూరిస్తుంది అనే శంకకు శ్రీ విద్యారణ్య స్వామి వారు 'యావదేకా' అనే శ్రుతి భాష్యంలో సమాధానం చెప్పారు.
మనం అగ్నిలో హోమం చేసేటప్పుడు రేగుపండంత పరిమితమైన హవిస్సునే వేస్తాము, కానీ మంత్రోచ్చారణ మరియు దేవతా శక్తి ప్రభావం చేత ఆయా దేవతలకు ఎంత కావాలో అంతగా ఆ ద్రవ్యం వృద్ధి చెంది వారిని తృప్తిపరుస్తుంది. వ్యవసాయదారులు చెరకు తోటను కాపు పూర్తయ్యాక తగలబెడితే, అది ఆ తర్వాత మరింతగా వృద్ధి చెందుతుంది. అలాగే అగ్నిలో సమర్పించిన హవిస్సు కూడా దాతకు అక్షయ సంపదగా మారుతుంది.
ఆహార నియమం - యోగసిద్ధి:
అన్నదాత దానానంతరం భుజించే అన్నం అతనికి రోగకారకం కాకపోవడానికి కారణాన్ని గీతలోని “నాత్యశ్నతస్తు యోగోస్తి నచైకాన్త మనశ్నతః” (అతిగా తినేవాడికి, అస్సలు తిననివాడికి యోగం సిద్ధించదు) అనే శ్లోకం ద్వారా వివరించారు. అన్నదాన మహిమ వల్ల అన్నదాతకు మితాహార బుద్ధి, తద్వారా శారీరక ఆరోగ్యం, యోగాభ్యాస యోగ్యత, వేదాంత శ్రవణ భాగ్యం మరియు బ్రహ్మచర్య సిద్ధి లభిస్తాయి. అట్టి వానిని అన్నదేవుడు ఇహపర లోకాల్లో సర్వదా రక్షిస్తూ ఉంటాడు
అన్న సూక్తము- ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు - 06 వ మంత్రం 24. 06. 2026
శ్రీ కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం (అష్టకం 2, ప్రపాఠకం 8, అనువాకం 8 ) లోని అన్నసూక్తము 6వ మంత్రము
అవతారిక (పరిచయం)
ఈ ఆరవ మంత్రంలో అన్నదేవుని యొక్క సర్వవ్యాపకత్వం, సమస్త జగద్వ్యవహార కారకత్వం వర్ణించబడింది. అన్నం కేవలం ఆకలిని తీర్చే పదార్థం కాదు, అది సృష్టి-స్థితి-లయ కారకమైన సాక్షాత్ పరబ్రహ్మ స్వరూపమని ఈ మంత్రం నిరూపిస్తోంది.
అన్నం॑ ప్రా॒ణమన్న॑మపా॒నమా॑హుః ।
అన్నం॑ మృ॒త్యుం తము॑ జీ॒వాతు॑మాహుః ॥
అన్నం॑ బ్ర॒హ్మణో॑ జ॒రసం॑ వదన్తి |
అన్నమా॑హుః ప్రజ॒ననం॑ ప్ర॒జానామ్ ॥
ప్రతిపదార్థం
అన్నం = అన్నమును, ప్రాణం = ప్రాణవాయువుగా (పైకి సంచరించే వాయువుగా), ఆహుః = పెద్దలు లేదా శ్రుతులు చెబుతున్నారు, అన్నం = అన్నమును, అపానం = అపానవాయువుగా (క్రిందికి సంచరించే వాయువుగా), ఆహుః = చెబుతున్నారు, అన్నం = అన్నమును, మృత్యుం = మరణ కారకముగా, ఆహుః = చెబుతున్నారు, తం ఉ = అదే అన్నమును, జీవాతుం = జీవన కారకముగా లేదా ప్రాణరక్షక ఔషధముగా, ఆహుః = చెబుతున్నారు, అన్నం = అన్నమును, బ్రహ్మణః = బ్రాహ్మణులకు లేదా సమస్త జీవులకు, జరసం = ముసలితనమును (వృద్ధాప్యమును) కలిగించేదానిగా, వదన్తి = (ఆయుర్వేద జ్ఞానులు) పలుకుతున్నారు, అన్నం = అన్నమును, ప్రజానాం = సమస్త ప్రజల లేదా ప్రాణుల యొక్క, ప్రజననం = సంతానోత్పత్తికి (సృష్టికి) కారణముగా, ఆహుః = చెబుతున్నారు.
తాత్పర్యము
ఈ మంత్రంలో అన్నదేవుని మహిమ పరమోన్నతంగా కీర్తించబడింది. అన్నదేవుడే సమస్త జగత్తు యొక్క సృష్టి, స్థితి, లయ వ్యవహారాలకు మూలకారణమై ఉన్నాడు. ప్రాణుల శరీరాలలో వాయు సంచారం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: ఒకటి పైకి సంచరించే ప్రాణవాయువు, రెండు క్రిందికి సంచరించే అపానవాయువు. ఈ ప్రాణాపాన వాయువుల సంచారం అన్నం వల్ల కలిగే బలం చేతనే సాధ్యమవుతుంది. అన్నం లేకపోతే ప్రాణాలు నిలవవు, కాబట్టి ప్రాణాపానాలు అన్న స్వరూపాలే అని పెద్దలు అంటారు.
అలాగే, అన్నం ఒకప్పుడు మృత్యువుగా, మరొకప్పుడు జీవనదాతగా మారుతుంది. తిన్న అన్నం సరిగ్గా జీర్ణం కానప్పుడు శరీరంలోని రసాలలో వైషమ్యం (తేడాలు) ఏర్పడి, వ్యాధులు పుట్టి, తద్వారా అది మరణానికి (మృత్యువుకు) కారణమవుతుంది. అదే అన్నం మితంగా, హితంగా తిన్నప్పుడు ఔషధం వలె మారి ప్రాణాలను సంరక్షిస్తూ జీవన కారకమవుతుంది.
అంతేకాక, అన్నం ఒకానొక సమయంలో శరీరేంద్రియాలకు పుష్టినిచ్చి వీర్యవృద్ధి ద్వారా సంతానోత్పత్తికి (ప్రజననానికి) కారణమవుతుంది. అదే అన్నం మరొక సమయంలో (అపక్వ లేదా విరుద్ధ ఆహార రూపంలో) జుట్టు నెరసిపోవడం, చర్మం ముడతలు పడటం వంటి ముసలితనాన్ని (జరసమును) తెచ్చిపెడుతుంది. ఆహార పదార్థాలలో ఇటువంటి విరుద్ధ శక్తులు దాగి ఉన్నాయని ఆయుర్వేద శాస్త్రవేత్తలు స్పష్టం చేస్తున్నారు.
విశేషాలు
• అన్న బ్రహ్మోపాసన (ఉపనిషత్ ప్రమాణం): తైత్తిరీయోపనిషత్తులోని భృగువల్లిలో “అన్నం బ్రహ్మేతి వ్యజానాత్” మరియు “యేన్నం బ్రహ్మోపాసతే” అనే మంత్రాల ద్వారా అన్నాన్ని బ్రహ్మగా భావించి ఉపాసించమని చెప్పబడింది. బ్రహ్మ పదార్థం ఎలాగైతే ఈ జగత్తు యొక్క సృష్టి, స్థితి, లయలను చేస్తుందో, అన్నం కూడా అలాగే చేస్తుంది. అన్నం వల్ల వీర్యవృద్ధి కలిగి ప్రాణులు జన్మిస్తారు (సృష్టి); జన్మించిన ప్రాణులు అన్నం తింటూనే జీవిస్తారు (స్థితి); అదే అన్నం అజీర్ణాది రోగాల ద్వారా మరణానికి కారణమవుతుంది (లయ). అందువల్ల అన్నం సాక్షాత్ బ్రహ్మ స్వరూపం.
• అన్న శబ్ద నిర్వచనం: తైత్తిరీయోపనిషత్తు అన్న శబ్దానికి రెండు విధాలైన అద్భుత నిర్వచనాలు ఇచ్చింది:
“అద్యతేత్తిచ భూతాని। తస్మాదన్నం తదుచ్యత ఇతి”
1. అద్యతే (ప్రాణులచే తినబడేది): జీవులు దేనినైతే ఆహారంగా భుజిస్తారో అది 'అన్నం'.
2. అత్తి చ (ప్రాణులను తినేది): చివరకు ఏది జీవులను తనలో లయం చేసుకుంటుందో (మృత్యు రూపంలో లేదా భూమిలో కలిసిపోయే రూపంలో) అది 'అన్నం'. ఈ విధంగా తినిపించేది, తినేది కూడా అన్నమే అని శ్రుతి బోధిస్తోంది

అన్న సూక్తము- ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు - 07 వ మంత్రం 25. 06. 2026
శ్రీ కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం (అష్టకం 2, ప్రపాఠకం 8, అనువాకం 8 ) లోని అన్నసూక్తము 7వ మంత్రము
అవతారిక
సృష్టిలోని సమస్త జీవుల మనుగడకు అన్నమే ప్రాణాధారం. అట్టి అన్నాన్ని సంపాదించి కూడా, సమాజంలోని ఇతరులకు, ఆకలితో ఉన్న తోటి జీవులకు పెట్టకుండా తానే సర్వస్వం అనుకుని తినే స్వార్థపరుడిని, లోభిని నిందిస్తూ... అన్నదానం యొక్క గొప్పతనాన్ని, దానం చేయనివాడు పొందే పాపాన్ని అన్నదేవుడే స్వయంగా ఈ మంత్రం ద్వారా హెచ్చరిస్తున్నాడు.
స్వరసహిత మంత్రం
మోఘ॒మన్నం॑ విన్దతే॒ అప్ర॑చేతాః । స॒త్యం బ్ర॑వీమి వ॒ధ ఇత్స తస్య॑ ।
నార్య॒మణం॑ పు॒ష్యతి॒ నో సఖా॑యమ్ । కేవ॑లాఘో భవతి కేవలా॒దీ ॥
ప్రతిపదార్థం
అప్రచేతాః = వివేకశూన్యుడైన అదాత (దానబుద్ధి లేనివాడు), మోఘమ్ = వ్యర్థముగా, అన్నమ్ = అన్నమును (ఆహార పదార్థములను), విన్దతే = పొందుచున్నాడు, సత్యమ్ = నిజమును, బ్రవీమి = నేను చెప్పుచున్నాను, సః = ఆ అన్నమును దానం చేయకపోవుట అనేది, తస్య = వానికి (ఆ అదాతకు), వధః ఇత్ = ఖచ్చితముగా ప్రాణమును తీయు ఆయుధమే (వధే) అగుచున్నది, ఆర్యమణమ్ = అర్యముడు మొదలైన దేవతలను, న పుష్యతి = (అన్నదానము ద్వారా) పోషించుట లేదు (తృప్తిపరచుట లేదు), నో సఖాయమ్ = తోటి మిత్రులను కూడా పోషించుట లేదు, కేవలాదీ = ఎవరికీ పెట్టకుండా తాను మాత్రమే ఒంటరిగా తినేవాడు, కేవలాఘః = కేవలము పాపాన్నే భుజించేవాడు (పాపస్వరూపుడు), భవతి = అగుచున్నాడు.
తాత్పర్యము
సమస్త జీవులను శాసించే అన్నదేవుడు ఇట్లు బోధిస్తున్నాడు: దానగుణము లేని వివేకశూన్యుడు వ్యర్థముగా అన్నాన్ని (ధనాన్ని) సంపాదిస్తున్నాడు. నేను ఒక పరమ సత్యమును చెపుతున్నాను; వాడు ఆ విధంగా దాచుకుని అన్నదానము చేయకపోవడమనేది, ఆ అన్నాన్ని వధించడమే కాదు, తన్ను తాను వధించుకోవడమే (ఆ అన్నమే వానికి మృత్యువుగా మారుతుంది). అట్టి లోభి అన్నదానము చేయకపోవుట చేత అర్యముడు మొదలైన దేవతలను కానీ, తనను ఆశ్రయించిన మిత్రులను కానీ పోషించలేకపోతున్నాడు. ఎవరికీ పెట్టకుండా కేవలము తాను మాత్రమే తినేవాడు, అన్నాన్ని తినడం లేదు... కేవలము పాపాన్నే తింటున్నాడు.
విశేషాలు
• అర్యమా దేవత అంటే ఎవరు?: తైత్తిరీయ సంహిత (2-2-4) ప్రకారం 'అసౌ ఆదిత్యోర్యమా యః ఖలు వై దదాతి సోర్యమా' అని చెప్పబడింది. అంటే అంతరిక్షంలో వెలిగే సూర్యుడే అర్యమ. లోకంలో ఎవరైతే సంతోషంగా దానం చేస్తారో, ఆ దాత కూడా సూర్యస్వరూపుడైన అర్యముడే అవుతాడు. సూర్యుడు తన కిరణాలతో జగత్తును ఎలా పోషిస్తాడో, దాత కూడా అన్నదానంతో సమాజాన్ని అలానే పోషిస్తాడు. అట్టి దేవతాంశ సంభూతులైన వారిని, మిత్రులను ఆదరించనివాడు ఇహపర లోకాలకు దూరుడవుతాడు.
• కేవలాఘుడు — పాపాన్నం: సమాజంలో ఆకలితో ఉన్నవారి బాధను చూడక, కేవలం తన స్వార్థం కోసమే వండుకుని తినేవాడిని శ్రుతి 'కేవలాఘుడు' (అచ్చమైన పాపి) అని నిందించింది. భగవద్గీతలోనూ శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ "భుంజతే తే త్వఘం పాపా యే పచంత్యాత్మకారణాత్" (ఎవరు తన కొరకే వండుకుంటారో వారు పాపాన్ని తింటున్నారు) అని ఇదే విషయాన్ని స్పష్టం చేశారు.
• అన్నవధ: అన్నాన్ని పంచి పెట్టకుండా కుళ్ళబెట్టడం లేదా లోభత్వంతో దాచుకుని తినడం 'అన్నవధ' అనిపించుకుంటుంది. ఇది జీవుడికి నరక ప్రాప్తిని కలిగిస్తుంది. కొంచెమైనా దానం చేయడం వల్ల పుణ్యం లభిస్తుందని, లేదంటే సంపాదనంతా వ్యర్థమని ఈ మంత్రం హెచ్చరిస్తోంది.

శ్రీ కృష్ణ యజుర్వేద తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణం (అష్టకం 2, ప్రపాఠకం 8, అనువాకం 8) లోని అత్యంత మహిమాన్వితమైన అన్నసూక్తము లోని 8వ మంత్రం

అవతారిక

సృష్టిలోని సమస్త ప్రాణులకు జీవాధారమైన అన్నమును కేవలం ఒక పదార్థంగా కాక, దైవ స్వరూపంగా (అన్నదేవుడు) భావించి పూజించడం మన వైదిక సాంప్రదాయం. ఈ ఎనిమిదవ మంత్రంలో అన్నదేవుడు తన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, జగత్కల్యాణకారకమైన తన మహిమను తానే స్వయంగా ప్రకటిస్తూ, మానవాళిని అన్నదానం వైపు ప్రేరేపిస్తున్నాడు.

స్వరసహిత మంత్రము

అ॒హం మే॒ఘస్తన॑యన్ వర్ష॒న్నస్మి । మామద॑న్తి అ॒హమ॒ద్మ్యన్యాన్ ॥

అ॒హగం సద॒మృతో॑ భవామి | మదా॑ది॒త్యా అధి॒ సర్వే॑ తపన్తి ॥

ప్రతిపదార్థము

అహం = నేను, మేఘః = మేఘ స్వరూపుడనై, స్తనయన్ = ఉరుములను కురిపిస్తూ, వర్షన్ = వర్షిస్తూ, అస్మి = ఉన్నాను, మాం = నన్ను (అన్నాన్ని), అదంతి = ప్రాణులు భుజిస్తున్నారు, అహం = నేను, అన్యాన్ = నన్ను ఇతరులకు పెట్టని లోభులైన అదాతలను, అద్మి = తినివేస్తున్నాను (వారిని నశింపజేస్తున్నాను), అహం = నేను, సదా = ఎల్లప్పుడూ, అమృతః = మరణం లేనివాడనై (నిత్యుడనై), భవామి = ఉంటున్నాను, మత్ = నా యొక్క మహిమ వల్లనే, సర్వే = సమస్తమైన, ఆదిత్యాః = ద్వాదశాదిత్యులు, అధి = లోకములపై, తపంతి = ప్రకాశిస్తున్నారు.

తాత్పర్యము

నేనే మేఘ స్వరూపుడనై ఉరుముతూ, లోకాలను సస్యశ్యామలం చేయడానికి వర్షిస్తున్నాను. అన్నదాతలు అన్నదానము చేసి, ఆపై అన్నమును భుజించుట ద్వారా నన్ను ఆదరిస్తున్నారు. అయితే, తోటి ప్రాణులకు అన్నమును పెట్టని లోభులను (అదాతలను) నేను తినివేస్తున్నాను (వారి ఆయుష్షును, సంపదను నశింపజేస్తున్నాను). దాతలకు మరణము లేకుండునట్లు చేయుచూ, వారికి దేవత్వమును ప్రసాదిస్తున్నాను. ద్వాదశాదిత్యులు లోకములపై అంతటి తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్నారంటే, అది నా (అన్నము యొక్క) మహిమ వలనే జరుగుతోంది.

విశేషాలు

  • యజ్ఞ-వృష్టి చక్రం: యజ్ఞములలో అగ్నియందు సమర్పించబడిన అన్నము (హవిస్సు) సూక్ష్మరూపంలో సూర్యుని చేరుతుంది. సూర్యుడు దాని సహాయంతో మేఘాలను సృష్టించి వర్షాన్ని కురిపిస్తాడు. ఈ రహస్యాన్ని "అగ్నౌ ప్రాప్తాహుతిస్సమ్యగాదిత్య ముపతిష్ఠతే | ఆదిత్యాజ్జాయతే వృష్టిః" అనే శ్రుతి వచనం స్పష్టం చేస్తోంది.

  • దాత-అదాతల గతి: అన్నదానం చేసే దాతలకు పుణ్యలోకాలలో అన్నం ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉండటం వల్ల వారికి ఆధ్యాత్మికంగా మరణం లేదు. కానీ, స్వార్థంతో అన్నాన్ని దాచుకుని ఇతరులకు పెట్టని వారిని ఆ అన్నమే సంహరిస్తుంది.

  • సూర్య తేజస్సు-అన్నం: లోకంలో అన్నం తిన్న ప్రాణులు ఎలాగైతే శక్తిని పుంజుకుని పనిచేస్తారో, అదేవిధంగా సూర్యుడు కూడా అన్న సూక్ష్మరూప శక్తి వల్లనే తీవ్రమైన తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తున్నాడు.

  • ఉపదేశం: ఈ మంత్రం ద్వారా అన్నదేవుడు మనల్ని నిత్యం అన్నదానం చేయమని ప్రబోధిస్తున్నాడు. అందుకే ఇప్పటికీ దేవాలయాలలో, అన్నసత్రాలలో భక్తులు నిత్య అన్నదానాన్ని మహా యజ్ఞంలా నిర్వహిస్తుంటారు.


అన్న సూక్తము సమాప్తము
స్వస్తి.

అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం

 అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం  అద్భుతమైన స్తోత్రం ఈరోజు(21- 10-2026) విన్నాను. దాని ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు ...