శ్రీ శివాయ గురవే నమః
బిల్హణకృత శివస్తుతి
(ప్రతి పదార్థ, తాత్పర్య, విశేషాదులతో) ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి రచన
బిల్హణ కృత శివ స్తుతి - 01 వ శ్లోకము సంతు సహస్రం దేవా-
స్త ద్గుణదోషోక్తిభిః కిమస్మాకం
శివ మేవ వర్ణయామః
పునరపి శివ మేవ శివ మేవ.
______________
పదవిభాగం
సంతు, సహస్రం, దేవాః, తత్-గుణ-దోష-ఉక్తిభిః, కిమ్, అస్మాకమ్, శివమ్, ఏవ, వర్ణయామః, పునః, అపి, శివమ్, ఏవ, శివమ్, ఏవ.
______________
అన్వయము:
దేవాః సహస్రం సంతు. తత్-గుణ-దోష-ఉక్తిభిః అస్మాకం కిమ్? (వయం) శివమ్
ఏవ వర్ణయామః. పునః అపి శివమ్ ఏవ శివమ్ ఏవ (వర్ణయామః).
______________
ప్రతిపదార్థము
దేవాః = దేవుళ్ళు, సహస్రం = వెయ్యి మంది, సంతు =
ఉండనీ. తత్-గుణ-దోష-ఉక్తిభిః = వారి మంచి-చెడులను చెప్పడం వల్ల, అస్మాకమ్ =
మాకు, కిమ్
= ఏమిటి (లాభం)? (వయం)
= మేము, శివమ్
= శివుడిని, ఏవ
= మాత్రమే, వర్ణయామః
= పొగడుతాము. పునః అపి = మళ్ళీ కూడా, శివమ్ ఏవ = శివుడినే, శివమ్ ఏవ =
శివుడినే (పొగడుతాము).
______________
తాత్పర్యము:
"దేవతలు వేల సంఖ్యలో ఉండనివ్వండి. వారి గుణదోషాలను
వర్ణించడం వల్ల మాకు ఒరిగేదేమీ లేదు. మేము కేవలం శివుడిని మాత్రమే వర్ణిస్తాము, మరల మరల
శివుడినే వర్ణిస్తాము,
శివుడినే వర్ణిస్తాము." (ఈ శ్లోకం కవికి శివుని పట్ల ఉన్న అనన్యమైన
భక్తిని, ఇతర
దేవతల పట్ల తటస్థ వైఖరిని తెలియజేస్తుంది. శివుని వర్ణన తప్ప మరేదీ తనకు ముఖ్యం
కాదని స్పష్టం చేస్తుంది.)
______________
విశేషములు:
• ఏకైక
భక్తి: ఈ శ్లోకం కవికి శివుని పట్ల ఉన్న ఏకైక, నిష్ఠాభక్తిని తెలియజేస్తుంది. ఇతర
దేవతలను విమర్శించకుండా,
వారి గుణదోష విచారణ అప్రస్తుతం అని చెబుతూ, శివునిపై తన ఏకాగ్రతను
చాటుకుంటున్నాడు.
• పునరుక్తి:
"శివం ఏవ శివం ఏవ" అనే పునరుక్తి శివుని పట్ల కవికి ఉన్న అత్యంత గాఢమైన
ప్రేమను, నిరంతర
చింతనను, అతని
పట్ల అచంచలమైన విశ్వాసాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. ఇది భక్తి పారవశ్యాన్ని
సూచిస్తుంది.
______________
వ్యాకరణ విశేషములు:
• సంతు: 'అస్' ధాతువు
యొక్క లోట్లకార ప్రథమ పురుష బహువచనం. (ఉందురుగాక)
• దేవాః: 'దేవ' శబ్దానికి
ప్రథమా విభక్తి బహువచనం.
• తత్-గుణ-దోష-ఉక్తిభిః:
ఇది తృతీయ విభక్తి బహువచన రూపం. 'గుణ',
'దోష',
'ఉక్తి' పదాలతో కూడిన సమాసం. 'ఉక్తి' అంటే
చెప్పడం. 'భిః' అనేది
కరణార్థంలో ఉపయోగించబడింది.
• అస్మాకమ్:
'అస్మద్' శబ్దానికి
షష్ఠీ విభక్తి బహువచనం. (మాకు)
• కిమ్: ఇది
ఒక ప్రశ్నార్థక అవ్యయం,
ఇక్కడ 'ఏమి
ప్రయోజనం?' అనే
అర్థాన్నిస్తుంది.
• శివమ్: 'శివ' శబ్దానికి
ద్వితీయా విభక్తి ఏకవచనం. కర్మపదం.
• ఏవ: ఇది
అవ్యయం, 'మాత్రమే' అనే
అర్థాన్నిస్తుంది. నిశ్చయార్థకం.
• వర్ణయామః:
'వర్ణ్' ధాతువు
నుండి లట్లకార ఉత్తమ పురుష బహువచనం. (మేము వర్ణిస్తాము)
• పునః అపి:
'పునః' (మరల) మరియు
'అపి' (కూడా)
అవ్యయాలు.
ఛందస్సు
ఆర్యా వృత్తం
లక్షణం: యస్యాః పాదే ప్రథమే ద్వాదశ మాత్రాస్తథా తృతీయే౽పి ,
అష్టాదశ ద్వితీయే
చతుర్దశ మాత్రాశ్చతుర్థకే సా ౽౽ర్యా ,,
తాత్పర్యం
ఏ శ్లోకం యొక్క మొదటి పాదంలో 12 (పన్నెండు) మాత్రలు, మూడవ పాదంలో కూడా 12 (పన్నెండు) మాత్రలు ఉంటాయో, అలాగే రెండవ పాదంలో 18
(పద్దెనిమిది) మాత్రలు మరియు నాలుగవ పాదంలో 15 (పదిహేను) మాత్రలు ఉంటాయో, దానిని ఆర్యావృత్తం అంటారు.
ఈ శ్లోకం పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి ప్రయోగాలు
నాయనార్లు తమ శివుని పట్ల అచంచలమైన భక్తికి ప్రసిద్ధి
చెందారు, శివుడే పరమ పురుషుడని తరచుగా ప్రకటిస్తారు.
అప్పర్ (తిరునావుక్కరసర్) అనే నాయనార్ ఇలా అంటారు. "నామార్కుం కుడియల్లోం నమన్ఐ
అన్చోం" (తేవారం, తిరునావుక్కరసర్,
6వ తిరుమురై, శ్లోకం 98.1) భావం: "మేము ఎవరికీ బానిసలం కాదు! చావుకు
భయపడము! మేము నరకంలో బాధపడము. మేము ఎటువంటి కంపనలు, రోగాలూ
ఎరుగము. ఇది మాకు ఆనందం, రోజురోజుకూ ఆనందం, ఎందుకంటే మేము ఆయనకు చెందినవారం. శాశ్వతంగా ఆయనకు చెందినవారం, ఆయనకే చెందినవారం; ఎవరు పాలించునో, మా శంకర, ఆనందంలో."
ఈ పద్యం శివుడి పట్ల సంపూర్ణమైన అంకితభావాన్ని, ఆయనను ఆశ్రయిస్తే ఎలాంటి భయాలు, బాధలు ఉండవని,
శివుడే తమ సర్వస్వం అని స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది. ఇతర దేవతల
ప్రస్తావన లేకుండా, కేవలం శివుడినే పరమాత్మగా గుర్తించే భావన
ఇది.
శంకరాచార్యుల శివానందలహరిలో శివుని పట్ల గాఢమైన
భక్తి వ్యక్తమవుతుంది.
"సహస్రం వర్తంతే జగతి విభూతాః క్షుద్రఫలదాః , న మన్యే స్వప్నే వా తదనుసరణం తత్కృతఫలమ్ , హరి
బ్రహ్మాదీనామపి నికటభజా మాత్యంత దుర్లభమ్ , చిరం యాచే శంభో!
శివ! తవ పదాంభోజభజనమ్ ,,4,,"
భావం: "ఈ లోకంలో వేలాది మంది
దేవతలున్నారు, వారు స్వల్పమైన ఫలాలను మాత్రమే ప్రసాదిస్తారు.
కలలో కూడా వారిని అనుసరించడం లేదా వారి నుండి వచ్చే ఫలాన్ని నేను కోరుకోను. హరి
(విష్ణువు), బ్రహ్మ మొదలైన వారికి కూడా దగ్గరగా ఉన్నా
అరుదుగా లభించేదైనప్పటికీ, ఓ శంభో! శివా! నీ పాదపద్మాలను
సేవించడమే నాకు శాశ్వతంగా కావాలి."ఈ శ్లోకం బిల్హణుడి శ్లోకానికి చాలా
దగ్గరగా ఉంది.
బిల్హణ కృత శివ స్తుతి - 02 వ శ్లోకము
"ధత్సే మూర్ధ్ని సుధామయూఖశకలశ్లాఘ్యే
కపాలస్రజం
వక్షస్యద్రిసుతాకుచాగురురజస్సాన్ద్రే చితాభస్మ
చ।
తద్బాణాదికవిప్రణీతలలితస్తేత్రప్రబన్ధప్రియే
త్వత్కర్ణే లభతామయం మమ గిరాం గుమ్భోపి
సమ్భావనామ్।"
పదవిభాగం
ధత్సే, మూర్ధ్ని, సుధామయూఖశకల-శ్లాఘ్యే, కపాలస్రజమ్, వక్షసి, అద్రిసుతా-కుచాగురు-రజస్సాన్ద్రే, చితాభస్మ, చ, తద్బాణాదికవి-ప్రణీత-లలిత-స్తోత్రప్రబన్ధ-ప్రియే, త్వత్కర్ణే, లభతామ్, అయమ్, మమ, గిరామ్, గుమ్భః, అపి, సమ్భావనామ్.
అన్వయం:
సుధామయూఖశకలశ్లాఘ్యే మూర్ధ్ని కపాలస్రజం, అద్రిసుతాకుచాగురురజస్సాన్ద్రే
వక్షసి చితాభస్మ చ ధత్సే (హే శివ!), తద్బాణాదికవిప్రణీతలలితస్తోత్రప్రబన్ధప్రియే
(త్వమ్), అయం
మమ గిరాం గుమ్భః అపి త్వత్కర్ణే సమ్భావనాం లభతామ్.
ప్రతిపదార్థం:
సుధామయూఖశకలశ్లాఘ్యే - (సుధామయూఖ = చంద్రుడు; శకల = భాగం; శ్లాఘ్యే =
ప్రశంసింపదగిన) చంద్రుని ఖండముచే ప్రశంసింపబడినదైన,మూర్ధ్ని –
శిరస్సునందు,కపాలస్రజమ్ - కపాలముల దండను,వక్షసి - వక్షఃస్థలమునందు
అద్రిసుతాకుచాగురురజస్సాన్ద్రే - (అద్రిసుత = పర్వతపుత్రి
(పార్వతి); కుచ
= స్తనములు; అగురు
= అగరు (చందనము); రజస్సాన్ద్రే
= ధూళితో నిండిన) పార్వతీదేవి స్తనముల అగరుచందనపు ధూళితో నిండినదైన,చితాభస్మ - చితి బూడిదను
చ – మరియు,ధత్సే - ధరించెదవు (ఓ శివా!),తద్బాణాదికవిప్రణీతలలితస్తోత్రప్రబన్ధప్రియే - (తత్ = ఆ; బాణ =
బాణాది; కవి
= కవులు; ప్రణీత
= రచింపబడిన; లలిత
= సుందరమైన; స్తోత్రప్రబన్ధ
= స్తోత్రకావ్యములు) బాణాది కవులచే రచింపబడిన సుందరమైన స్తోత్రకావ్యముల యందు
ప్రీతి కరములుగా కలిగిన , త్వత్కర్ణే - నీ చెవియందు అయమ్ – ఈ,మమ – నా,గిరామ్ – మాటలయొక్క,గుమ్భః
- కూర్పు (మాల),అపి – కూడా, సమ్భావనామ్
- గౌరవమును/అంగీకారమును,లభతామ్-పొందుగాక
తాత్పర్యం:
ఓ శివా! నీవు చంద్రఖండముచే ప్రశంసింపబడిన నీ శిరస్సున
కపాలముల దండను, పార్వతీదేవి
స్తనముల అగరుచందనపు ధూళితో నిండిన నీ వక్షఃస్థలమున చితి బూడిదను ధరించెదవు. బాణాది
కవులచే రచింపబడిన సుందరమైన స్తోత్రకావ్యముల యందు ప్రీతి కరములుగా కలిగిన నీ చెవియందు ఈ నా మాటల కూర్పు (స్తుతి) కూడా
గౌరవమును (లేదా అంగీకారమును) పొందుగాక.
వ్యాకరణ విశేషాలు:
ధత్సే: 'ధా'
ధాతువు, ఆత్మనేపది, లట్ లకారం, మధ్యమ
పురుష ఏకవచనం. 'ధరించెదవు' అని అర్థం.
మూర్ధ్ని: 'మూర్ధన్' శబ్దం, సప్తమీ
విభక్తి, ఏకవచనం.
'శిరస్సునందు' అని అర్థం.
సుధామయూఖశకలశ్లాఘ్యే: బహువ్రీహి సమాసం. 'సుధామయూఖస్య
శకలేన శ్లాఘ్యే' - చంద్రఖండముచే
ప్రశంసింపదగినది. ఇక్కడ శివలింగం లేదా శివుని తల విశేషణంగా ఉంది.
కపాలస్రజమ్: షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం. 'కపాలాణాం
స్రక్' - కపాలముల
దండ. ద్వితీయా విభక్తి ఏకవచనం.
వక్షసి: 'వక్షస్' శబ్దం, సప్తమీ విభక్తి, ఏకవచనం. 'వక్షఃస్థలమునందు' అని అర్థం.
అద్రిసుతా: షష్ఠీ తత్పురుష. 'అద్రేః సుతా' - పర్వతపుత్రి
(పార్వతి).
కుచాగురురజస్: షష్ఠీ తత్పురుష. 'కుచయోః
అగురోః రజస్' - స్తనముల
అగరు చందనపు ధూళి.
అద్రిసుతాకుచాగురురజస్సాన్ద్రే: తృతీయ బహువ్రీహి సమాసం. 'అద్రిసుతాకుచాగురురజసా
సాన్ద్రే' - పార్వతీదేవి
స్తనముల అగరు చందనపు ధూళితో నిండినది. ఇది కూడా శివుని వక్షఃస్థల విశేషణం.
చితాభస్మ: షష్ఠీ తత్పురుష. 'చితాయాః భస్మమ్' - చితి
బూడిద.
త్వత్కర్ణే: షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం. 'తవ కర్ణే' - నీ
చెవియందు. సప్తమీ విభక్తి,
ఏకవచనం.
లభతామ్: 'లభ్'
ధాతువు, ఆత్మనేపది, లోట్ లకారం, ప్రథమ
పురుష ఏకవచనం. 'పొందుగాక' అని అర్థం.
ఆశీర్వచనార్థంలో ప్రయోగించబడింది.
అయమ్: 'ఇదమ్' శబ్దం, పుంలింగ, ప్రథమా విభక్తి, ఏకవచనం. 'ఈ' అని అర్థం.
మమ: 'అస్మద్' శబ్దం, షష్ఠీ విభక్తి, ఏకవచనం. 'నా' అని అర్థం.
గిరామ్: 'గిర్' శబ్దం, స్త్రీలింగ, షష్ఠీ విభక్తి, బహువచనం. 'మాటలయొక్క' అని అర్థం.
గుమ్భః: 'గుమ్భ' శబ్దం, పుంలింగ, ప్రథమా విభక్తి, ఏకవచనం. 'కూర్పు' లేదా 'మాల' అని అర్థం.
అపి: అవ్యయం. 'కూడా' అని అర్థం.
సమ్భావనామ్: 'సమ్భావనా' శబ్దం, స్త్రీలింగ, ద్వితీయా
విభక్తి, ఏకవచనం.
'గౌరవమును' లేదా 'అంగీకారమును' అని అర్థం.
ఈ శ్లోకం శివుని విచిత్రమైన వేషధారణను (కపాలమాల, చితిభస్మం)
వర్ణిస్తూనే, ఆయన
స్తోత్రప్రియుడని తెలియజేస్తూ, తన స్తుతిని కూడా అంగీకరించమని కవి వినమ్రంగా
ప్రార్థిస్తున్నాడు. ఇది భక్తి, ఆశీస్సులను కోరడం అనే భావాలను వ్యక్తపరుస్తుంది.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ఛందస్సు
శార్దూలవిక్రీడితము.
ప్రతి పాదమునందు మ , స , జ , స , త , త , గ గణములుండును
ఈ శ్లోకం పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి ప్రయోగాలు
శివుడు విరుద్ధ లక్షణాల సమ్మేళనంగా వర్ణించబడటం భారతీయ
సాహిత్యంలో, ముఖ్యంగా భక్తి సాహిత్యంలో ఒక సాధారణ
ఇతివృత్తం. ఆయన సౌందర్యానికి, భయంకరత్వానికి, వైరాగ్యానికి, గృహస్థ ధర్మానికి ప్రతీక.
ఉత్తర హరివంశం, ద్వితీయాశ్వాసంలో నాచన సోమనాథుడు శివుని వర్ణనలో
"జగన్మోహనాకారుండయ్యు భయంకరవేషుండగుటయు, కపాలమాలాలంకృతుండయ్యు
జటాఝూటశోభితుండగుటయు" వంటి వర్ణనలు ఉంటాయి.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – మూడవ శ్లోకము
శ్లోకము:
పంచబ్రహ్మ షడంగ బీజ ముఖర- ప్రాసాద పంచాక్షర-
వ్యోమవ్యాప్తి పురస్సరేషు మనుషు- ప్రౌఢిః కుతో
మాదృశాం!
ఓంకారాది నమోంత ముద్రిత భవన్- నామావళీ కల్పితం
సర్వం మంత్రతయా ప్రభో !
పరిణమత్యంతర్బహిర్యాగయోః.
పదచ్ఛేదము
పంచబ్రహ్మ షడంగ బీజ ముఖర-, ప్రాసాద పంచాక్షర-, వ్యోమవ్యాప్తి
పురస్సరేషు, మనుషు, ప్రౌఢిః, కుతః, మాదృశాం!, ఓంకారాది, నమోంత, ముద్రిత, భవన్-నామావళీ, కల్పితం, సర్వం, మంత్రతయా, ప్రభో !, పరిణమతి, అంతర్బహిర్యాగయోః.
అన్వయము
ప్రభో!, మాదృశాం, పంచ-బ్రహ్మ-షడంగ-బీజ-ముఖర-ప్రాసాద-పంచాక్షర-వ్యోమవ్యాపి-పురస్స
రేషు మనుషు, ప్రౌఢిః
కుతః?, ఓంకార-ఆది-నమః-అంత-ముద్రిత-భవన్-నామ-ఆవళీ
కల్పితం సర్వం, అంతర్-బహిర్-యాగయోః, మంత్రతయా, పరిణమతి.
ప్రతిపదార్థము
ప్రభో!: హే ప్రభూ! శివా!మాదృశాం: మావంటివారికి,పంచ-బ్రహ్మ-షడంగ-బీజ-ముఖర. ప్రాసాద. పంచాక్షర వ్యోమవ్యాపి . పురస్స రేషు: బ్రహ్మపంచక
మంత్రములు, షడంగన్యాసబీజములు, ప్రాసాద
పంచాక్షరమంత్రము, వ్యోమవ్యాపిన్
మొదలగు మంత్రములు మొదలగు ఆయా మంత్రములను యథావిధిగా ఎరుగుట-వానిని అట్లు
అనుష్ఠించుట మొదలగు వానియందు;
మనుషు: (ఇక్కడ 'మనుషు' అంటే 'మంత్రములయందు' అని అర్థం)
ప్రౌఢిః: నేర్పు, నైపుణ్యం,కుతః: ఎక్కడినుండి
వచ్చును? (మాకు
ఆ నేర్పు లేదు అని అర్థం)
ఓంకార-ఆది-నమః-అంత-ముద్రిత-భవన్ … నామ-ఆవళీ కల్పితం: ఓంకారము మొదలుగా 'నమః' అంతమందలిదిగా
కల శబ్దసముదాయముతో మూయబడిన నీ నామసముదాయముతో ఏర్పరచబడిన
సర్వం: ప్రతియొక శబ్దస్వరూపమును
అంతర్. బహిర్-యాగయోః: అంతర్యాగము (మానసిక ధ్యానం, పూజ) మరియు
బహిర్యాగము (బాహ్య పూజలు,
స్తుతులు) లయందు
మంత్రతయా: మంత్రరూపమున
పరిణమతి: పరిణమించుచున్నది, మంత్రంగా మారుతుంది.
తాత్పర్యము
ఓ ప్రభూ, శివా! నిన్ను నియమబద్ధంగా పూజించే మహేశ్వరులు పంచబ్రహ్మ
మంత్రాలు, షడంగబీజ
మంత్రాలు, ప్రాసాద
పంచాక్షరీ మంత్రాలు,
వ్యోమవ్యాపిన్
మొదలైన మంత్రాలను ఉచ్చరిస్తూ, వివిధ వైదిక ప్రక్రియలతో అనుష్ఠానాలు చేస్తుంటారు. నావంటి
అశక్తుడికి అటువంటి మంత్రాలను తెలుసుకుని, ఆ అనుష్ఠానాలను నిర్వహించే నేర్పు
లేదు. కాబట్టి, ఓంకారం
మొదట, 'నమః' చివరగా గల
నీ నామాలను (భవ, శర్వ
మొదలైనవి) మంత్రాలుగా భావించి, వాటితోనే నిన్ను అంతర్యాగంలోనూ, బహిర్యాగంలోనూ పూజిస్తాను.
నీయందు అపారమైన భక్తి ఉన్నప్పటికీ, అనుష్ఠానంలో అసమర్థుడైన నన్ను
ఇంతమాత్రంతోనే అనుగ్రహించుమని ప్రార్థిస్తున్నాను.
విశేషాలు
అంతర్యాగము: దేవత తత్వాన్ని తెలుసుకుని
మానసికంగా చేసే ధ్యానం,
పూజ.
బహిర్యాగము: బాహ్యంగా చేసే స్తుతి పఠనం, ఉపచార
పూజలు.
పంచబ్రహ్మ మంత్రములు: శివార్చనలో వామదేవ, అఘోర, తత్పురుష, ఈశాన, సద్యోజాత
దేవతలను ఉద్దేశించి జపించే ఐదు ప్రధాన మంత్రాలు.
షడంగబీజములు: శివార్చనలో అంగన్యాసం (శరీర భాగాలపై
మంత్రాలను న్యాసం చేయడం) కోసం ఉపయోగించే హ్రాం, హ్రీం, హ్రూం, హైం, హౌం, హ్రః అనే
ఆరు బీజాక్షరాలు.
ప్రాసాద పంచాక్షర మంత్రము: "ఓం హ్రాం హ్రీం హ్రూం హౌం
నమః శివాయ" అనే మంత్రం. ఇది శివార్చనలో ఎంతో శక్తివంతమైనదిగా భావిస్తారు.
వ్యోమవ్యాపిన్ మొదలగు ద్వాదశ నామ
మంత్రములు: వ్యోమవ్యాపీ, వ్యోమరూపః, సర్వవ్యాపీ, శివః, అనంతః, అనాధః, అనాశ్రితః, ధ్రువః, శాశ్వతః, యోగపీఠ
సంస్థితః, నిత్య
యోగీ, ధ్యానహారః
వంటి పన్నెండు నామమంత్రాలు.
వ్యాకరణ విశేషాలు
పంచబ్రహ్మ షడంగ బీజ ముఖర-ప్రాసాద పంచాక్షర-వ్యోమవ్యాప్తి
పురస్సరేషు మనుషు: ఇక్కడ
అనేక విశేషణ పదాలు ఒకే పదబంధంగా ఏర్పడి, 'మనుషు' (మంత్రములయందు)
అనే సప్తమీ విభక్తి బహువచన పదానికి విశేషణంగా ఉన్నాయి. ఇది దీర్ఘ సమాసానికి
ఉదాహరణ.
మాదృశాం: 'మాదృశ' (మా వంటివారు) అనే శబ్దానికి షష్ఠీ బహువచనం, "మావంటివారికి"
అని అర్థం.
కుతః: అవ్యయం, "ఎక్కడి నుండి?" అనే అర్థాన్ని సూచిస్తుంది.
ఓంకారాది నమోంత ముద్రిత భవన్-నామావళీ
కల్పితం: ఇది
కూడా బహువ్రీహి సమాసం. ఓంకారం ఆదిగా, నమః అంతముగా ముద్రించబడిన నీ నామముల
వరుసతో కల్పించబడినది.
మంత్రతయా: 'మంత్రత' అనే భావార్థక తద్ధిత ప్రత్యయం 'తల్' చేరి 'మంత్రత్వం' అనే
అర్థంలో, తృతీయ
ఏకవచనంలో "మంత్రరూపంగా" అని అర్థం.
పరిణమతి: 'పరి'
ఉపసర్గతో 'నమ్' ధాతువు
చేరిన ఆత్మనేపది క్రియారూపం, "పరిణమించుచున్నది" అని అర్థం.
అంతర్బహిర్యాగయోః: 'అంతర్యాగ' మరియు 'బహిర్యాగ' అనే రెండు
పదాల ద్వంద్వ సమాసం. "అంతర్యాగములందును, బహిర్యాగములందును"
అని అర్థం.
ఛందస్సు
శార్దూలవిక్రీడితము.
ప్రతి పాదమునందు మ , స , జ , స , త , త , గ గణములుండును
ఈ శ్లోకం పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి ప్రయోగాలు
అనేకమంది భక్తులు, కవులు వేదాలను, సంక్లిష్టమైన
యజ్ఞాలను, మంత్రాలను
అభ్యసించడం కన్నా, కేవలం
భక్తి మార్గాన్ని, ముఖ్యంగా
నామ సంకీర్తనను శ్రేష్ఠంగా భావించారు. ఇది బిల్హణుడి అశక్తత భావనతో సరిపోతుంది. పోతన గజేంద్రమోక్ష ఘట్టంలో
"కంజాక్షునకు నివేదించి లోకంబు లర్హించు సుకృతక్రియాఫలంబులు" అని
చెప్పినప్పుడు, యజ్ఞాలు, తపస్సులు,
వేదాధ్యయనం వంటి కర్మల కన్నా భగవంతునికి సమర్పించిన భక్తితో కూడిన ఏ
చిన్న కర్మ అయినా గొప్పదని సూచిస్తారు.
శంకరాచార్యుల శివానందలహరిలో
శివుని నామ స్మరణకు,
ఆయన లీలలను కీర్తించడానికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడుతుంది. అనేక శ్లోకాల్లో కవి తన
అశక్తతను వ్యక్తం చేస్తూ,
శివుని దయను, కేవలం
స్తుతి ద్వారానే ఆయనను ప్రసన్నం చేసుకోవచ్చని కోరుకుంటాడు. బిల్హణుడు "నా
మాటల కూర్పు గౌరవాన్ని పొందుగాక" అని కోరినట్లే, శంకరుడు
కూడా తన స్తుతిని శివుడు అంగీకరించాలని ప్రార్థిస్తాడు.
"సహస్రం
వర్తంతే జగతి విభూతాః క్షుద్రఫలదాః , న మన్యే స్వప్నే వా తదనుసరణం
తత్కృతఫలమ్ , హరి
బ్రహ్మాదీనామపి నికటభజా మాత్యంత దుర్లభమ్ , చిరం యాచే శంభో! శివ! తవ
పదాంభోజభజనమ్ ,,4,,"
(ఈ శ్లోకంలో కవి కేవలం శివుని పాదసేవనే కోరడం, ఇతరత్రా
దేనినీ ఆశ్రయించకపోవడం ద్వారా తన అశక్తతను, నామ స్మరణ వంటి సరళ భక్తి మార్గంపై
ఆధారపడటాన్ని సూచిస్తుంది.)
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – నాలుగవ శ్లోకము
సర్వేషాం హృది విద్యసే శివ తతస్త్వద్ధ్యానయోగేన
కిం
విశ్వస్యోపరి వర్తనే యది తదా త్వత్పాదమూలే నతిః
త్రైలోక్యం త్వయి లీయతే యది తదా త్వత్ప్రాప్త్యు పాయైరలం
సత్యప్యాయతనే తనౌ కిమపరం దైవం నరో౽ర్చిష్యతే 4
పదచ్ఛేదము
సర్వేషాం, హృది, విద్యసే, శివ,
తతః, త్వత్-ధ్యాన-యోగేన, కిం, విశ్వస్య, ఉపరి, వర్తసే, యది, తదా, త్వత్-పాద-మూలే, నతిః, త్రైలోక్యం, త్వయి, లీయతే, యది, తదా, త్వత్-ప్రాప్తి-ఉపాయైః, అలం, సతి, అపి, ఆయతనే, తనౌ, కిమ్, అపరం, దైవం, నరః , అర్ఛిష్యతే
అన్వయము
శివ!, , త్వం, సర్వేషాం, హృది, విద్యసే, తతః, త్వత్-ధ్యాన-యోగేన, కిం. విశ్వస్య, ఉపరి, వర్తసే, యది, తదా, (సకల-జీవానాం
) త్వత్-పాద-మూలే, [అతి-సన్నిహితః ) నతిః([సుకరః భవతి) త్రైలోక్యం, త్వయి, లీయతే, యది, తదా, త్వత్-ప్రాప్తి-ఉపాయైః, అలం. తనౌ, ఆయతనే, సతి, అపి, అపరం, దైవం, కిం, నరః , అర్చిష్యతే?
ప్రతిపదార్థము
శివ! = ఓ శివా!, త్వం = నీవు, సర్వేషాం = అందరి, హృది = హృదయమునందు, విద్యసే = ఉన్నావు
(అని శాస్త్రములు చెప్పుచున్నవి), తతః
= దానివలన, త్వత్-ధ్యాన-యోగేన = నిన్ను ధ్యానించుట (అను) యోగముచే, కిం = ఏమి పని?,
విశ్వస్య = విశ్వమునకు, ఉపరి = పైగా, వర్తసే యది
= ఉన్నవాడవు అగుచో (అని శాస్త్రములు చెప్పుచున్నవి), తదా = అప్పుడు, [సకల-జీవానాం=
అందరికీ"], త్వత్-పాద-మూలే = నీ పాదముల మూల ప్రదేశమునందే, [అతి-సన్నిహితః= చాలా దగ్గరగా ], నతిః = నమస్కారము,
[సుకరః భవతి= సులభం అవుతుంది].
త్రైలోక్యం = మూడు
లోకములు, త్వయి = నీయందే, లీయతే యది = లయమును
పొందుచున్నది అగుచో (అని శాస్త్రములు చెప్పుచున్నవి), తదా = అప్పుడు, త్వత్-ప్రాప్తి-ఉపాయైః = నిన్ను
చేరు ఉపాయములతో, అలం = చాలును,
తనౌ
= శరీరము అనెడు, ఆయతనే = గృహమునందు, సతి అపి = నువ్వు ఉండగా కూడ, అపరం దైవం = ఇతరమగు
దేవుని, కిం = ఏల, నరః = మానవుడు
, అర్చిష్యతే = అర్చించెదరో తెలియకున్నది.?
తాత్పర్యము
ఓ శివా! శాస్త్రములు చెప్పిన దానినిబట్టి, నీవు సకల
ప్రాణుల హృదయములందును
(అందరికీ దగ్గరగా) ఉన్నావు. దీనివలన నిన్ను ధ్యానించుటలో
యోగసాధనచే పడవలసిన శ్రమ తగ్గుచున్నది. అలాగే, నీవు సకల
విశ్వములకును ఆవలగా,
పైన, చాలా
దూరమున ఉన్నావు. దీనిచే నీ పాదమూలములు అందరికీ దగ్గరగా ఉండుచున్నవి. కనుక వారు
శ్రమపడకయే నీ పాదమూలములను నమస్కరించగలుగుచున్నారు.( నీ పాదతలమగు
భూతలమునకు ఒక
నమస్కారము పెట్టుచున్నారని భావన) మూడు లోకములు నీయందే
లయమగును కనుక,
నిన్ను ఎట్లు చేరగలము అని తహతహలాడి ప్రయత్నాలు చేయవలసిన పని లేదు, నిన్ను
ఎల్లరూ చేరుదురు. 'దేహమే
దేవాలయం' అన్న
శాస్త్రవచనం ప్రకారం,
ఇటువంటి మహాదేవుడవు నీవు ఎల్ల ప్రాణుల శరీరములందును సన్నిహితుడవై ఉన్నావు.
అయినప్పటికీ, కొందరు
నరులు ఇతర దైవములను ఎందుకు అర్చించెదరో తెలియకున్నది.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకంలో కవి శివుని సర్వవ్యాపకత్వాన్ని మరియు సర్వాంతర్యామిత్వాన్ని వివరిస్తున్నాడు.
శివుడు హృదయమునందు ఉండటం వల్ల ధ్యానం అవసరం లేదని, విశ్వానికి
అతీతంగా ఉండటం వల్ల పాదమూలమే నమస్కారానికి ఆశ్రయమని, మూడు లోకాలు ఆయనలోనే లీనం కావడం
వల్ల ప్రాప్తికి ఉపాయాలు అనవసరమని కవి వినూత్నంగా చెబుతున్నాడు.
చివరి పాదంలో 'దేహమే దేవాలయం' అనే
తత్త్వాన్ని ప్రస్తావిస్తూ,
శివుడు దేహంలోనే ఉండగా ఇతర దైవాలను ఎందుకు పూజించాలో అర్థం కావడం లేదనే
ఆశ్చర్యాన్ని వ్యక్తపరుస్తున్నాడు. ఇది శివుని గొప్పదనాన్ని, ప్రాముఖ్యతను
నొక్కి చెబుతుంది.
ప్రతి వాక్యం 'యది' (అయితే/అగుచో) తో మొదలై, ఆ వాదానికి
సంబంధించిన తార్కిక ముగింపును 'తదా'
(అప్పుడు) తో ఇస్తుంది. ఇది ఒక వాదనాత్మక శైలిని
సూచిస్తుంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు
విద్యసే: 'విద్' ధాతువు, ఆత్మనేపది, మధ్యమ పురుష ఏకవచనం. (ఉన్నావు)
వర్తసే: 'వృత్' ధాతువు, ఆత్మనేపది, మధ్యమ పురుష ఏకవచనం. (ఉన్నావు)
లీయతే: 'లీ'
ధాతువు, ఆత్మనేపది, ప్రథమ
పురుష ఏకవచనం. (లయమగుచున్నది)
అర్చిష్యతే: అర్చ్ ధాతువు, ఆత్మనేపది, భవిష్యత్
కాలం, ప్రథమ
పురుష ఏకవచనం. ఇక్కడ ప్రశ్నార్థకంగా వాడబడింది.
త్వత్-ధ్యాన-యోగేన: త్వత్ (నీ యొక్క) + ధ్యాన + యోగేన -
తృతీయ విభక్తి ఏకవచనం.
త్వత్-పాద-మూలే: త్వత్ (నీ యొక్క) + పాద + మూలే -
సప్తమీ విభక్తి ఏకవచనం.
త్వత్-ప్రాప్తి-ఉపాయైః: త్వత్ (నీ యొక్క) + ప్రాప్తి +
ఉపాయైః - తృతీయ విభక్తి బహువచనం.
సతి అపి ఆయతనే తనౌ: 'సతి' అనేది 'సత్' శబ్దానికి
సప్తమీ విభక్తి ఏకవచనం (భావలక్షణ సప్తమి). 'తనౌ' అనేది 'తను' శబ్దానికి
సప్తమీ విభక్తి ఏకవచనం.
ఛందస్సు
శార్దూలవిక్రీడితము.
ప్రతి పాదమునందు మ , స , జ , స , త , త , గ గణములుండును
ఈ శ్లోకం పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి ప్రయోగాలు
భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యంలో, పరమాత్మ
సర్వవ్యాపి, సర్వాంతర్యామి
అని, అయినప్పటికీ
అనంతమైనవాడని వర్ణించడం సాధారణం. దగ్గరగా ఉంటూనే దూరంగా ఉండటం, అన్నింటికీ
ఆధారమై ఉంటూనే అన్నింటికీ అతీతంగా ఉండటం వంటి భావనలు చాలా మంది కవుల రచనల్లో
కనిపిస్తాయి.
1. వేదాలు, ఉపనిషత్తులు:
గ్రంథం: ఈశావాస్యోపనిషత్తు, మంత్రం 5: "తదేజతి
తన్నైజతి తద్దూరే తద్వదంతికే। తదంతరస్య సర్వస్య తదు సర్వస్యాస్య
బాహ్యతః॥"
భావం: "అది (ఆత్మ) కదలుతుంది, అది కదలదు; అది దూరంగా
ఉంది, అది
దగ్గరగా ఉంది. అది అన్నింటి లోపల ఉంది, అది అన్నింటికీ వెలుపల ఉంది."
సారూప్యత: ఈ ఉపనిషత్తు మంత్రం బిల్హణుడి
శ్లోకంలోని "హృది విద్యసే... విశ్వస్యోపరి వర్తనే" (హృదయంలో ఉన్నావు...
విశ్వానికి అతీతంగా ఉన్నావు) అనే భావనకు అత్యంత దగ్గరగా ఉంటుంది. శివుడు దగ్గరగా
ఉంటూనే దూరంగా, అన్నింటిలో
ఉంటూనే అన్నింటికీ అతీతంగా ఉన్నాడని ఈ మంత్రం పరమాత్మ లక్షణాలను వివరిస్తుంది.
2. మయా తతమిదం సర్వం జగదవ్యక్తమూర్తినా
, మత్స్థాని సర్వభూతాని న చాహం తేష్వవస్థితః ,,"
(భగవద్గీత 9.4) ( "ఈ జగమంతా నా అవ్యక్త
స్వరూపముచే వ్యాపించి ఉంది. అన్ని భూతములు నా యందున్నవి, కానీ
నేను వాటియందు లేను.")
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – అయిదవ శ్లోకము
భణంతి చేతశ్చపలస్వభావం,
జల్పంతి దోషాన్ కవయో గుణాయ
తద్యత్య్ర కుత్రా౽ పి నిలీయమానం,
కదాచన త్వయ్యపి ధావతీతి 5
పదచ్ఛేదము
భణంతి, చేతః, చపలస్వభావం,
జల్పంతి, దోషాన్, కవయః,
గుణాయ, తత్, యత్ర,
కుత్ర, అపి, నిలీయమానం,
కదాచన, త్వయి, అపి,
ధావతి, ఇతి.
________________________________________
అన్వయము
కవయః, చేతః, చపలస్వభావం,
భణంతి, దోషాన్, గుణాయ,
జల్పంతి, తత్, యత్ర,
కుత్ర, అపి, నిలీయమానం,
కదాచన, త్వయి, అపి,
ధావతి, ఇతి.
________________________________________
ప్రతిపదార్థం
కవయః = కవులు, చేతః = చిత్తమును
(మనస్సును), చపలస్వభావం = చంచలమైన స్వభావము కలదానినిగా,
భణంతి = చెప్పుచుందురు, దోషాన్ = (అన్ని)
దోషములను కూడా, గుణాయ = గుణముల కొరకు (గుణములుగానే), జల్పంతి = చెప్పుదురు (గోరంతలను కొండంతలుగా చేసి),
తత్ = అది (ఆ చిత్తము), యత్ర, కుత్ర, అపి = ఎక్కడో ఒకచోట (ఆయా విషయానుభవములందు),
నిలీయమానం = దాగియున్నదగుచునే, కదాచన =
ఒకానొకప్పుడు (అయినను), త్వయి = నీ విషయమునందు, అపి = కూడా, ధావతి = పరుగెత్తుచున్నది, ఇతి = అని (ఈ హేతువుచేత).
________________________________________
తాత్పర్యము
చిత్తము చంచలమైన స్వభావము కలదని లోకంలో జనులు అంటుంటారు.
అయితే, కవులు ఏ వస్తువునందు ఉన్న దోషాలను కూడా తమ బుద్ధి చాకచక్యం
ద్వారా గుణములుగానే వర్ణిస్తారు. అటువంటప్పుడు, ఎల్లప్పుడూ
ఎక్కడో ఒకచోట, తనకు ఇష్టమైన విషయాల యందు దాగియుండే అలవాటు గల
ఆ చిత్తము, ఏదో ఒక సమయమునైనా నీ (శివుని) మీదకు కూడా
పరుగెత్తినది కదా! అంతమాత్రం చేత దానియందు సద్గుణం ఉన్నది కదా అని దానిని
మెచ్చుకోవచ్చు. కవిగా నేను, చిత్తమునకు గల చాంచల్యం అనే
దోషమును కూడా సుగుణంగానే భావిస్తున్నాను.
________________________________________
విశేషాలు
• ఈ శ్లోకంలో కవి బిల్హణుడు చిత్తం (మనస్సు) యొక్క చంచలత్వాన్ని
వర్ణిస్తూనే, దానిని ఒక సుగుణంగా మార్చి చూపించాడు.
• భక్తి మార్గంలో మనస్సు శివుని వైపుకు మళ్లడం అనేది ఒక గొప్ప
సద్గుణంగా చెప్పబడింది. మనస్సు యొక్క స్వాభావికమైన చంచలత్వాన్ని భగవంతునిపైకి
మళ్లించడం ద్వారా, దానిలోని దోషాన్ని కూడా గుణంగా
మార్చవచ్చని కవి సూచిస్తున్నాడు.
• అలంకారిక భాష మరియు భావ చాతుర్యం ఈ శ్లోకంలో స్పష్టంగా
కనిపిస్తాయి. దోషాన్ని గుణంగా వర్ణించడం అనేది కవుల ప్రత్యేకత.
వ్యాకరణ విశేషాలు
• భణంతి: ఇది భణ్ ధాతువు (చెప్పుట) నుండి వచ్చినది. వర్తమాన
కాలంలో, పరస్మైపదంలో, ప్రథమ పురుష,
బహువచన రూపం. "వారు చెప్పుచున్నారు" లేదా "వారు
చెప్పుదురు" అనే అర్థాన్నిస్తుంది.
• చేతశ్చపలస్వభావం: 'చేతస్' (నపుంసక లింగం) + 'చపలస్వభావం'. ఇక్కడ విసర్గ సంధి జరిగింది.
• దోషాన్: 'దోష' శబ్దానికి
ద్వితీయా బహువచనం. (కర్మ విభక్తి).
• గుణాయ: 'గుణ' శబ్దానికి
చతుర్థీ ఏకవచనం. (సంప్రదాన లేదా నిమిత్తార్థంలో).
• నిలీయమానం: 'నిలీయ' ధాతువుకు 'శానచ్' ప్రత్యయం
చేరిన రూపం. 'దాగియున్న' అనే
అర్థాన్నిస్తుంది.
• కదాచన: 'కదా' (ఎప్పుడు)
+ 'చన' (అయినను, కూడా)
- ఒకానొకప్పుడు అనే అర్థంలో.
• త్వయ్యపి: 'త్వయి' (నీయందు) + 'అపి' (కూడా). ఇక్కడ
యణాదేశ సంధి జరిగింది.
ఛందస్సు
ఉపజాతి , ఇంద్రవజ్ర , ఉపేంద్ర వజ్రముల
కలయిక
త , త , జ , గగ, జ ,
త , జ , గగ గణముల కలయిక
ఈ శ్లోకం పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి ప్రయోగాలు
భగవద్గీతలో అర్జునుడు మనస్సు యొక్క చంచలత్వాన్ని
శ్రీకృష్ణునికి విన్నవించిన సందర్భం ఉంది. కృష్ణుడు దానికి పరిష్కారం కూడా
చెబుతాడు.
చంచలం హి మనః కృష్ణ ప్రమాథి బలవద్దృఢమ్ , తస్యహం నిగ్రహం మన్యే వాయోరివ సుదుష్కరమ్ ,, (భగవద్గీత,
6వ అధ్యాయం, శ్లోకం 34)
• భావం: "ఓ కృష్ణా! మనస్సు చంచలమైనది, మథించునది, బలమైనది, దృఢమైనది.
దానిని నిగ్రహించుట గాలిని నిగ్రహించుట వలె మిక్కిలి కష్టమని నేను
తలచుచున్నాను."
దీనికి శ్రీకృష్ణుడు సమాధానంగా:
అసంశయం మహాబాహో మనో దుర్నిగ్రహం చలమ్ , అభ్యాసేన తు కౌంతేయ వైరాగ్యేణ చ గృహ్యతే ,, (భగవద్గీత,
6వ అధ్యాయం, శ్లోకం 35)
• భావం: "ఓ మహాబాహో! నిస్సందేహంగా మనస్సును నిగ్రహించుట
కష్టమే, అది చంచలమైనది. కానీ, ఓ
కౌంతేయా! అభ్యాసం మరియు వైరాగ్యం ద్వారా దానిని వశపరచుకోవచ్చు."
బిల్హణుడు కూడా ఈ చంచలమైన మనస్సును శివుని వైపు మళ్ళించడం
ద్వారా అది సద్గుణంగా మారుతుందని చెప్పాడు.
2. శివానందలహరి (ఆదిశంకరాచార్యులు): ఆదిశంకరాచార్యుల
శివానందలహరిలో శివునిపై మనస్సును లగ్నం చేయడం గురించి అనేక శ్లోకాలు ఉన్నాయి.
మనస్సు యొక్క స్వభావం, దాన్ని శివునిపై నిలపడం వల్ల కలిగే
ఆనందం గురించి వర్ణించబడింది.
ఉదాహరణకు, మనస్సును లగ్నం చేయడంలోని
కష్టాన్ని వర్ణిస్తూ:
కుతో వా జానీమో వయమతితరాం క్లేశవిలసన్- మనస్త్వం త్వద్భావం
సకలవృధా వ్యాపృతిపరం , తతో మే దేవేశ తవ చరణద్వంద్వవిషయే
మనోవృత్తిః పతిత్వా తిష్ఠత్యహో నిశ్చలా ,, (శివానందలహరి,
శ్లోకం 66)
• భావం: "ఓ దేవేశ! అత్యంత క్లేశంతో ప్రకాశిస్తున్న,
అన్ని అనవసర కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమైన మనస్సు యొక్క స్వభావం నాకు
తెలియదు. అయినప్పటికీ, నా మనస్సు నీ పాదద్వయంపై పడి
నిశ్చలంగా నిలిచి ఉంది. ఆశ్చర్యం!"
ఈ శ్లోకంలో మనస్సు యొక్క చంచలత్వాన్ని పరోక్షంగా సూచిస్తూ, అది శివునిపై లగ్నం కావడం ఆశ్చర్యకరమైన విషయంగా వర్ణించబడింది.
_______________________________________
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – ఆరవ శ్లోకము
ఏనాంసి మానసిక వాచిక కాయికాని
కుర్మ స్తథాపి చరణం
శరణం దదీథాః
యో దోషవంతమపి రక్షతి రక్షితా౽సౌ
కోవా న రక్షతి నిరాగసమిందుమౌళే 6
పదచ్ఛేదము
ఏనాంసి, మానసిక, వాచిక, కాయికాని, కుర్మః, తథాపి, చరణం, శరణం, దదీథాః, యః,
దోషవంతమ్, అపి, రక్షతి, రక్షితా, అసౌ, కః, వా, న, రక్షతి, నిరాగసమ్, ఇందుమౌళే.
అన్వయము
ఇందుమౌళే, (వయం) మానసిక, వాచిక, కాయికాని, ఏనాంసి, కుర్మః, తథాపి, చరణం, శరణం, దదీథాః, యః, దోషవంతం, అపి, రక్షతి, అసౌ, రక్షితా, నిరాగసం, కః, వా, న, రక్షతి.
ప్రతి పదార్థము
ఇందుమౌళే = చంద్రుడు శిరమునందు కలవాడా! (ఓ శివా!),(వయం) = మేము,మానసిక
= మానసికమైనవి (మనస్సుతో చేసేవి).వాచిక
= వాచికమైనవి (మాటలతో చేసేవి),కాయికాని = శారీరకమైనవి
(శరీరంతో చేసేవి) అగు,ఏనాంసి = పాపములను,కుర్మః
= చేయుచుందుము,తథాపి = అట్లయినను
(అయినప్పటికీ)చరణం
= (నీ) పాదమును,శరణం = (మాకు)
రక్షకమునుగా (ఆశ్రయమునుగా),దదీథాః = నిలుపుము
(ఇమ్ము)యః = ఎవడు,దోషవంతమ్
= తప్పులు కలవానిని (పాపిని),అపి = కూడా,రక్షతి
= రక్షించునో,అసౌ = అట్టి ఈతడే,రక్షితా
= రక్షకుడు (రక్షించదగినవాడు, నిజమైన రక్షకుడు) అనదగును,నిరాగసమ్
= ఏ అపరా ధములును లేనివానిని (నిర్దోషిని),కః = ఎవడు,వా
= (నిశ్చయంగా),న రక్షతి = రక్షించకుండును? (ప్రతి
ఒక్కరూ రక్షిస్తారు కదా!)
తాత్పర్యము
ఓ చంద్రుడిని శిరస్సున ధరించినవాడా (శివా)! మేము మానసికంగా, వాచికంగా, శారీరకంగా
అనేక పాపాలు చేస్తూ ఉంటాము,
ఇది నిజం. అయినప్పటికీ,
నీ పాదాలను మాకు శరణుగా, రక్షకుడిగా ప్రసాదించు (మాకు నీ పాదాలే శరణమని
తెలియజేస్తున్నాము). ఎందుకంటే, ఎవడైతే దోషాలు కలవానిని కూడా రక్షిస్తాడో, అతడే
నిజమైన రక్షకుడు అనదగును. మరి ఎటువంటి అపరాధములు చేయని నిర్దోషిని ఎవడు మాత్రం
రక్షించకుండా ఉంటాడు?
(ప్రతి ఒక్కరూ రక్షిస్తారు కదా!). కాబట్టి, మేము
పాపులమైనప్పటికీ, నీవు
మమ్ములను రక్షించాలి
విశేషాలు
ఈ శ్లోకంలో కవి బిల్హణుడు శివుని శరణాగత
రక్షకత్వాన్ని
కీర్తిస్తున్నాడు. పాపాలు చేసినప్పటికీ భగవంతుని శరణు వేడటం, ఆయన కరుణను
పొందే ఆశను వ్యక్తం చేయడం ఇక్కడ ప్రధానం.
తార్కికమైన ప్రశ్న ద్వారా శివుని గొప్పదనాన్ని, ఆయన కరుణను
మరింత నొక్కిచెప్పాడు. దోషం ఉన్నవాడినే రక్షించేవాడు నిజమైన రక్షకుడు, మరి దోషం
లేనివాడిని ఎవరు రక్షించరు?
అనే ప్రశ్నతో, శివుని
కరుణ నిస్సందేహమైనది అని ధ్వనింపజేశాడు.
ఆత్మ నివేదన ఈ శ్లోకంలో కనిపిస్తుంది. తమ
పాపాలను అంగీకరిస్తూనే,
భగవంతుని అనుగ్రహం కోసం వేడుకుంటున్నారు.
వ్యాకరణ విశేషాలు
ఏనాంసి: 'ఏనస్' (పాపం) నపుంసక లింగ, బహువచనం.
మానసిక, వాచిక, కాయికాని: ఇవి 'ఏనాంసి' అనే పదానికి విశేషణాలు. బహువచన రూపాలు.
కుర్మః: 'కృ'
(చేయుట) ధాతువు. లట్ లకారం (వర్తమాన కాలం), ఉత్తమ
పురుష, బహువచనం.
(మేము చేయుచున్నాము).
తథాపి: తథా + అపి = అయినప్పటికీ (అవ్యయం).
దదీథాః: 'దా'
(ఇచ్చుట) ధాతువు. ఆశీర్లిఙ్ లకారం
(ఆశీర్వదించుట/ప్రార్థించుట), మధ్యమ పురుష, ఏకవచనం. "నీవు ఇమ్ము"
లేదా "నీవు నిలుపుము" అనే అర్థంలో.
శరణం: ద్వితీయా ఏకవచనం. "శరణుగా" లేదా
"ఆశ్రయంగా".
ఇందుమౌళే: సంబోధన ఏకవచనం. "ఓ చంద్రుడు శిరస్సున కలవాడా!".
బహువ్రీహి సమాసం.
దోషవంతమ్: 'దోషవత్' శబ్దానికి ద్వితీయా ఏకవచనం. "దోషము కలవానిని".
రక్షతి: 'రక్ష్' (రక్షించుట) ధాతువు. లట్ లకారం, ప్రథమ
పురుష, ఏకవచనం.
"రక్షించుచున్నాడు".
అసౌ:
'అదస్' శబ్దానికి ప్రథమా ఏకవచనం. "అతడు".
రక్షితా: 'రక్ష్' ధాతువు నుండి వచ్చిన కర్తృవాచకం. "రక్షించువాడు".
నిరాగసమ్: 'నిర్' (లేని) + 'ఆగస్' (అపరాధం). ద్వితీయా ఏకవచనం. "అపరాధం లేనివానిని".
కః:
'కిమ్' శబ్దానికి ప్రథమా ఏకవచనం (పుల్లింగం). "ఎవడు".
న రక్షతి: "రక్షించడు" లేదా ప్రశ్నార్థకంలో
"రక్షించడా?".
ఛందస్సు
వసంతతిలకవృత్తం
ప్రతి పాదములో త , భ , జ , జ , గగ గణములుండును
ఈ శ్లోకం పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి ప్రయోగాలు
భారతీయ భక్తి సాహిత్యంలో పాపాలను ఒప్పుకొని భగవంతుని శరణు
వేడటం ఒక సాధారణ, ముఖ్యమైన
పద్ధతి.
భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు
అర్జునునికి మోక్ష మార్గాన్ని బోధిస్తూ, సర్వధర్మాలను పరిత్యజించి తనను శరణు వేడితే అన్ని పాపాల నుండి
విముక్తుడిని చేస్తానని అభయం ఇస్తాడు. ఇది దోషాలు ఉన్నా శరణాగతి ప్రాముఖ్యతను
నొక్కి చెబుతుంది.
శ్లోకం: సర్వధర్మాన్
పరిత్యజ్య మామేకం శరణం వ్రజ , అహం త్వా సర్వపాపేభ్యో మోక్షయిష్యామి మా శుచః ,,( అధ్యాయం:
18 -66)
భావం: అన్ని ధర్మములను
(కర్మలను) పరిత్యజించి, నన్నే
శరణు పొందుము. నేను నిన్ను సమస్త పాపముల నుండి విముక్తుడిని గావిస్తాను, దుఃఖించకుము. బిల్హణుని శ్లోకంలో "యో దోషవంతమపి
రక్షతి రక్షితాఽసౌ" (ఎవడు దోషవంతుడిని కూడా రక్షిస్తాడో,
అతడే రక్షకుడు) అనే భావం, భగవంతుని కరుణ
సర్వవ్యాపితమైనది, అది పాపాలతో సంబంధం లేకుండా
అనుగ్రహిస్తుంది అనే లోతైన భక్తి తత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ భావన భగవద్గీతలో పరోక్షంగా వ్యక్తమవుతున్నది
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – ఏడవ శ్లోకము
ప్రాసాదై స్తవ కిం శ్మశానవసతేః- స్నానైః కి
మస్థిస్పృశః
కిం వస్త్రైశ్చ దిగంబరస్య భసితా లేపస్య గంధై శ్చ కిం,
కిం ధూపైః శవధూపధూమ్రవపుషః_కిం కాలకూటాశినో
నైవేద్యై రితి
భక్తిమాత్రసులభం త్వాం దేవ సేవామహే. 7
పదచ్ఛేదము
ప్రాసాదైః, తవ,
కిం, శ్మశానవసతేః, స్నానైః, కిం, అస్థిస్పృశః, కిం, వస్త్రైః, చ, దిగంబరస్య, భసితా, లేపస్య, గంధైః, చ, కిం, ధూపైః, శవధూపధూమ్రవపుషః, కిం, కాలకూటాశినః, నైవేద్యైః, ఇతి, భక్తిమాత్రసులభం, త్వాం, దేవ, సేవామహే.
అన్వయము
దేవ! శ్మశానవసతేః తవ ప్రాసాదైః కిం? అస్థిస్పృశః
స్నానైః కిం? దిగంబరస్య
వస్త్రైః చ కిం? భసితాలేపస్య
గంధైః చ కిం? శవధూపధూమ్రవపుషః
ధూపైః కిం? కాలకూటాశినః
నైవేద్యైః కిం? ఇతి
భక్తిమాత్రసులభం త్వాం సేవామహే.
ప్రతి పదార్థము
దేవ = ఓ దేవా! శ్మశానవసతేః = శ్మశానమందే వసించువాడవగుటచే తవ
= నీకు ప్రాసాదైః = దేవాలయములతో కిం = ఏమి (ప్రయోజనము)? అస్థిస్పృశః
= అస్థికలను (ఎల్లప్పుడూ) తాకువాడవగుటచే స్నానైః = స్నానములతో కిం = ఏమి
(ప్రయోజనము)? దిగంబరస్య
= దిక్కులే వస్త్రములుగా కలవాడవగుటచే వస్త్రైః = వస్త్రములతో చ = మరియు కిం = ఏమి
(ప్రయోజనము)? భసితాలేపస్య
= భస్మమును పూసుకొనువాడవగుటచే (లేపనము కలిగిన నీకు) గంధైః = (సుగంధ) ద్రవ్యములతో చ
= మరియు కిం = ఏమి (ప్రయోజనము)? శవధూపధూమ్రవపుషః = శవముల ధూపముచే ధూమ్రవర్ణమైన శరీరము
కలవాడవగుటచే ధూపైః = ధూపములతో కిం = ఏమి (ప్రయోజనము)? కాలకూటాశినః
= కాలకూట విషమును భుజించినవాడవగుటచే నైవేద్యైః = నైవేద్యములతో కిం = ఏమి
(ప్రయోజనము)? ఇతి
= ఇట్లని భక్తిమాత్రసులభం = కేవలం భక్తిచేతనే సులభుడు (లభించువాడు) త్వాం = నిన్ను
సేవామహే = సేవించుచున్నాము (పూజించుచున్నాము).
తాత్పర్యము
ఓ దేవా! నీవు శ్మశానవాసివి కాబట్టి
నీకు భవనములతో
(దేవాలయములతో) పనిలేదు.
ఎప్పుడూ
అస్థికలతో (శరీరములను) స్పృశించువాడవు కాబట్టి నీకు శుభ్రమైన
స్నానాలతో ప్రయోజనమేమి?
దిక్కులనే వస్త్రములుగా కలిగినవాడవు కాబట్టి నీకు వస్త్రములతో
అక్కరలేదు. భస్మమునే
శరీరానికి పూసుకునేవాడవు కాబట్టి సుగంధ ద్రవ్యాలతో పనిలేదు. శవాల
ధూపముచే పొగతో ధూమ్రవర్ణమైన శరీరం కలవాడవు కాబట్టి సువాసన
ధూపాలతో అక్కరలేదు.
కాలకూట విషాన్ని మింగినవాడవు కాబట్టి నైవేద్యాలతో
నీకు పనిలేదు. కాబట్టి, ఓ దేవా!
నీవు కేవలం
భక్తిచేత మాత్రమే లభించేవాడవని తెలుసుకుని, నిన్ను
మేము కేవలం
భక్తితోనే సేవిస్తున్నాము.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం శివుని వైరాగ్య గుణాన్ని, బాహ్య
ఆడంబరాలకు అతీతుడైన పరమేశ్వరుని స్వభావాన్ని అత్యద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది.
శివుడు భౌతిక సుఖాలకు, ఐశ్వర్యాలకు అతీతుడని, కేవలం భక్తికి
మాత్రమే లొంగుతాడని కవి స్పష్టం చేస్తున్నాడు.
ప్రతి పాదంలోనూ "కిం?" అనే ప్రశ్నను పునరావృతం
చేయడం ద్వారా, శివునికి
లోకరీతి ఆచారాలతో, పూజా
ద్రవ్యాలతో పనిలేదని కవి నొక్కి చెప్తున్నాడు.
"భక్తిమాత్రసులభం" అనే పదబంధం
శ్లోకానికి కేంద్రబిందువు. ఇది భగవంతుని చేరుకోవడానికి భక్తియే
ఏకైక మార్గమని
ఉద్ఘాటిస్తుంది.
శివుని ప్రతి లక్షణానికి (శ్మశానవాసం, అస్థిస్పర్శ, దిగంబరత్వం, భస్మలేపనం, శవధూమ్రవపుత్వం, కాలకూట
భక్షణం) దానితో ప్రతీకగా కలిగే పూజా ద్రవ్యాలతో (ప్రాసాదాలు, స్నానాలు, వస్త్రాలు, గంధాలు, ధూపాలు, నైవేద్యాలు)
వైరుధ్యాన్ని చూపడం ఈ శ్లోకంలోని కవితా సౌందర్యం. ఇది ఛేకానుప్రాస, అర్థాలంకారాలకు
ఉదాహరణ.
వ్యాకరణ విశేషాలు
ప్రాసాదైః, స్నానైః, వస్త్రైః, గంధైః, ధూపైః, నైవేద్యైః: ఇవి తృతీయ బహువచనాంతములు. "కిం" అనే అవ్యయంతో
కలిసినప్పుడు "ఎందువలన" లేదా "ఏమి ప్రయోజనము" అనే అర్థాన్ని
ఇస్తాయి.
శ్మశానవసతేః, అస్థిస్పృశః, దిగంబరస్య, భసితాలేపస్య, శవధూపధూమ్రవపుషః, కాలకూటాశినః: ఇవి షష్ఠీ
ఏకవచనాంతములు. "నీకు" (తవ) అనే అర్థాన్నిచ్చేలా సంబద్ధమై ఉంటాయి.
వసతేః: 'వస్'
ధాతువు నుండి వచ్చిన పదం. ఇక్కడ సప్తమి లేదా షష్ఠీ విభక్తిలో ఉండవచ్చు, శ్మశానంలో
వసించువాడు.
స్పృశః: 'స్పృశ్' ధాతువు నుండి. తాకేవాడు.
దిగంబరస్య: 'దిక్' (దిక్కు) + 'అంబర' (వస్త్రం). బహువ్రీహి సమాసం.
భసితాలేపస్య: 'భసిత' (భస్మం) + 'ఆలేప' (లేపనం).
షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం.
శవధూపధూమ్రవపుషః: 'శవధూప' + 'ధూమ్ర' + 'వపుస్'. కర్మధారయ
సమాసం, ఆపై
బహువ్రీహి సమాసం.
కాలకూటాశినః: 'కాలకూట' (విషం) + 'ఆశిన్' (భక్షించేవాడు).
ఉపపద తత్పురుష సమాసం.
భక్తిమాత్రసులభం: 'భక్తి' + 'మాత్ర' (కేవలం) + 'సులభ' (సులభం).
కర్మధారయ సమాసం.
సేవామహే: 'సేవ్' ధాతువు, ఆత్మనేపది, ఉత్తమపురుష బహువచనం. "సేవించుచున్నాము".
ఛందస్సు
శార్దూలవిక్రీడితము.
ప్రతి పాదమునందు మ , స , జ , స , త , త , గ గణములుండును
ఈ శ్లోకం పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి ప్రయోగాలు
శివుడు భౌతికమైన ఆడంబరాలకు అతీతుడని, కేవలం
భక్తిమాత్రగమ్యుడని చెప్పే భావం అనేక ప్రాచీన కవిత్వాలలో, స్తోత్రాలలో
కనిపిస్తుంది. బిల్హణుని ఈ శ్లోకం ఆ భావాన్ని పునరుద్ఘాటిస్తూ, తనదైన
శైలిలో మరింత పదునుగా వ్యక్తం చేసింది. అలాంటి కొన్ని పోలికలు:
పుష్పదంత విరచిత శివమహిమ్న స్తోత్రం: శివుని
మహిమలను వర్ణిస్తూ,
ఆయనకు లౌకికమైన పూజలు,
ఆచారాలు అనవసరమని,
కేవలం హృదయపూర్వకమైన భక్తియే ముఖ్యమని ఈ స్తోత్రం అనేకచోట్ల సూచిస్తుంది.
ఉదాహరణకు:
"అసితగిరిసమం
స్యాత్ కజ్జలం సింధుపాత్రే..." వంటి శ్లోకాలలో శివునికి బాహ్యారాధన అవసరం
లేదని, మనసులో
భక్తి ప్రధానమని ధ్వనిస్తుంది.
"తవ
తత్త్వన జామి, కథం
భవిష్యతి పరా ప్రసాదశాలినీ భక్తిః..." (నేను నీ తత్త్వాన్ని నిజంగా
తెలుసుకోలేను, ప్రసన్నమైన
భక్తి ఎలా కలుగుతుంది?)
అనే భావన కూడా శివునికి కేవలం భక్తి మాత్రమే ముఖ్యమని సూచిస్తుంది.
ఆదిశంకరాచార్య విరచిత శివానందలహరి: ఈ
స్తోత్రంలో శంకరాచార్యులు అనేక శ్లోకాలలో శివుని వైరాగ్య స్వభావాన్ని, ఆయనకు
లౌకిక సుఖాలతో సంబంధం లేదని వర్ణించారు. శివుడు శ్మశానవాసిగా, దిగంబరునిగా, భస్మధారిగా
ఉన్నప్పటికీ, ఆయన
పరమాత్మ అని ఉద్ఘాటిస్తారు.
"కాష్ఠాదిషు
తైలవత్ క్షితిషు చ స్నేహో యథా హంసగే..." వంటి శ్లోకాలలో పరమాత్మ సూక్ష్మంగా
ఉంటాడని, భక్తితోనే
దర్శనం సాధ్యమని చెబుతారు.
బిల్హణుని శ్లోకం ఈ పూర్వ భావనలన్నింటినీ సంగ్రహించి, శివుని
అద్భుతమైన వైరాగ్య స్వరూపాన్ని, భక్తి సౌలభ్యాన్ని అత్యంత స్పష్టంగా, కవితాత్మకంగా
వ్యక్తం చేసింది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – ఎనిమిదవ శ్లోకము
ఆయుషి మహతి విలంబో భవతి
భవత్పాద
వంకజప్రాప్యై (ప్తౌ) ।
హీనే
భవదారాధన-
విఘాత
ఇత్యుభయథా౽పి కిం కుర్మః. 08
పదచ్ఛేదము
ఆయుషి, మహతి, విలంబః,
భవతి, భవత్పాద, వంకజప్రాప్యై,
(ప్రాప్తౌ), హీనే, భవత్,
ఆరాధన, విఘాతః, ఇతి,
ఉభయథా, అపి, కిం,
కుర్మః.
అన్వయము
దేవ! ఆయుషి మహతి (సతి) భవత్పాదవంకజప్రాప్యై విలంబః భవతి, (ఆయుషి) హీనే (సతి) భవత్ ఆరాధనవిఘాతః (భవతి) ఇతి, ఉభయథా
అపి కిం కుర్మః?
ప్రతి పదార్థము
ఆయుషి = ఆయుష్షు, మహతి = ఎక్కువగా
(పెద్దదిగా) ఉన్నప్పుడు విలంబః = ఆలస్యం భవతి = కలుగుతుంది భవత్పాదవంకజప్రాప్యై =
మీ పాదపద్మాలను పొందుటకు (ప్రాప్తికి) (ప్రాప్తౌ) =
(పొందుటయందు) హీనే = (ఆయుష్షు) తక్కువగా ఉన్నప్పుడు భవత్ = మీ ఆరాధన = ఆరాధనకు విఘాతః
= ఆటంకం (కలుగుతుంది) ఇతి = ఈ విధంగా ఉభయథా = రెండు విధాలా అపి = కూడా కిం = ఏమి కుర్మః
= చేయగలము?
తాత్పర్యము
ఓ దేవా! మా ఆయుష్షు ఎక్కువ (చాలా దీర్ఘకాలం) ఉంటే, అప్పుడు మీ పాదపద్మాలను చేరడానికి ఆలస్యం అవుతుంది. (ఆలస్యం అంటే, లయమునకు కారకుడవైన నిన్ను చేరడానికి ఎక్కువ కాలం వేచి ఉండాలి). ఒకవేళ మా
ఆయుష్షు తక్కువగా ఉంటే, అప్పుడు మిమ్మల్ని ఆరాధించడానికి
సమయం చాలదు, ఆ ఆరాధనకే ఆటంకం కలుగుతుంది. ఈ రెండు విధాలుగా
చూసినా మేము ఏమి చేయగలం? (ఎటు చూసినా కష్టమే కదా అని కవి
ఆవేదన).
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం భక్తుని యొక్క అంతర్గత సంఘర్షణను అద్భుతంగా
ఆవిష్కరిస్తుంది. శివుని పాదపద్మాలను చేరాలనే తీవ్రమైన కోరిక, కానీ ఆ కోరికకు ఆయుష్షు రూపంలో ఎదురయ్యే వైరుధ్యాన్ని కవి
ప్రశ్నిస్తున్నాడు.
దీర్ఘాయుష్షు వల్ల భగవత్సాక్షాత్కారం ఆలస్యం అవుతుందేమోనని, అల్పాయుష్షు వల్ల ఆరాధనకే సమయం దొరకదేమోనని భక్తుని చింత. ఇది భక్తుని అతిశయ
భక్తిని సూచిస్తుంది.
శివుడు లయకారుడు కాబట్టి, ఆయనను చేరడం
అంటే మోక్షం పొందడం. దీర్ఘాయుష్షు అంటే మోక్షానికి ఆలస్యం అనే భావం ఇక్కడ ఉంది.
ఈ శ్లోకం మానవ జీవితంలోని కాల పరిమితిని, మోక్ష సాధనలో దాని ప్రభావాన్ని సూటిగా ప్రస్తావించింది.
"ఉభయథా౽పి కిం కుర్మః" అనే ప్రశ్న ద్వారా భక్తుడు తన
నిస్సహాయతను, భగవంతునిపై తన సంపూర్ణ ఆధారపడటాన్ని
వ్యక్తపరుస్తున్నాడు. ఇది ఒక విధమైన శరణాగతి భావన.
వ్యాకరణ విశేషాలు
ఆయుషి మహతి: సతి సప్తమి
ప్రయోగం. "ఆయుష్షు ఎక్కువగా ఉండగా" అని అర్థం.
విలంబః: పుంలింగ, ప్రథమా
ఏకవచనం. "ఆలస్యం".
భవత్పాదవంకజప్రాప్యై: చతుర్థీ ఏకవచనం,
"పొందుటకు". 'భవత్' (మీ) + 'పాద' (పాదం) + 'వంకజ' (పద్మం) + 'ప్రాప్య'
(పొందుట). 'ప్రాప్తి' అనేది
భావవాచక నామవాచకం.
హీనే: "ఆయుషి" అనేదానికి
విశేషణం, 'సతి'తో కలిసి సప్తమి
ప్రయోగం. "తక్కువగా ఉన్నప్పుడు".
భవదారాధనవిఘాతః: 'భవత్' (మీ) + 'ఆరాధన' (పూజ) + 'విఘాత' (ఆటంకం). షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం.
ఇతి: అవ్యయం. "ఈ విధంగా".
ఉభయథా: అవ్యయం. "రెండు
విధాలా".
అపి: అవ్యయం. "కూడా".
కిం కుర్మః: 'కిం' అవ్యయం (ఏమి), 'కుర్మః' (కృ -
చేయుట, లట్, ఉత్తమ పురుష బహువచనం) -
"ఏమి చేయగలం?".
ఛందస్సు
ఆర్యా వృత్తం
లక్షణం: యస్యాః పాదే ప్రథమే ద్వాదశ మాత్రాస్తథా తృతీయే౽పి ,
అష్టాదశ ద్వితీయే
చతుర్దశ మాత్రాశ్చతుర్థకే సా ౽౽ర్యా ,,
తాత్పర్యం
ఏ శ్లోకం యొక్క మొదటి పాదంలో 12 (పన్నెండు) మాత్రలు, మూడవ పాదంలో కూడా 12 (పన్నెండు) మాత్రలు ఉంటాయో, అలాగే రెండవ పాదంలో 18
(పద్దెనిమిది) మాత్రలు మరియు నాలుగవ పాదంలో 15 (పదిహేను) మాత్రలు ఉంటాయో, దానిని ఆర్యావృత్తం అంటారు.
ఈ శ్లోకం పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి ప్రయోగాలు
భగవత్ ప్రాప్తికి ఆయుష్షుతో ముడిపడిన చింత, భక్తి మార్గంలోని ఆటంకాలు, కాలం యొక్క పరిమితి వంటి
భావనలు భారతీయ ఆధ్యాత్మిక సాహిత్యంలో సాధారణం. ఈ శ్లోకం అలాంటి వాటికి ఒక ఉదాహరణ.
భగవద్గీత (శ్రీకృష్ణుడు అర్జునుడికి చెప్పినది): గీతలో
కర్మయోగాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, ఫలితంపై ఆశ లేకుండా కర్మ చేయమని
చెబుతారు. భగవత్ ప్రాప్తికి కాలం ఒక అడ్డంకి కాదని, భక్తియే
మార్గమని పరోక్షంగా తెలుస్తుంది.
"అనన్యాశ్చింతయంతో మాం యే జనాః పర్యుపాసతే , తేషాం నిత్యాభియుక్తానాం యోగక్షేమం వహామ్యహమ్ ,," (భగవద్గీత 9.22) (ఎవరైతే నన్ను అనన్యభక్తితో
చింతిస్తూ ఉపాసిస్తారో, నిత్యం నాపై మనసు నిలిపిన అటువంటి
యోగుల యోగక్షేమాలను నేను చూసుకుంటాను.) ఇక్కడ ఆయుష్షుతో సంబంధం లేకుండా నిరంతర
భక్తికి ప్రాధాన్యత ఇవ్వబడింది.
అన్య స్తోత్రాలు మరియు భక్తి కావ్యాలు: అనేక భక్తి
కావ్యాలలో భక్తులు తమ అల్పత్వాన్ని, కాల పరిమితిని
ప్రస్తావిస్తూ, త్వరగా మోక్షం ప్రసాదించమని లేదా భగవత్ సేవలో
జీవితాన్ని గడపాలని వేడుకుంటారు. ఈ శ్లోకంలో భక్తుని ఆవేదన, కాలం
ఒక అడ్డంకిగా కనిపించడం అనేది అలాంటి ఇతర ప్రార్థనలలో కూడా కనిపిస్తుంది.
ఉదాహరణకు, శ్రీకృష్ణ కర్ణామృతంలో
లీలాశుకుడు ఇలా అంటాడు: "త్వం చేత్ ప్రసీదసి మయి హే మధుఘాతినిష్ఠురతా
మపనీయ..." (ఓ మధుఘాతి, నీవు నాపై ప్రసన్నుడవైతే,
నీ నిష్ఠురత్వాన్ని తొలగించి...) - ఇక్కడ భగవంతుడు తనను కరుణించాలని,
ఆలస్యం చేయవద్దని కోరుకుంటాడు. ఇది కొంతవరకు భక్తుడు ఆయుష్షుతో
ముడిపడిన ఆవేదనను పోలి ఉంటుంది.
ముకుందమాల (కులశేఖర ఆళ్వార్): ఈ స్తోత్రంలో భక్తుడు త్వరగా
భగవత్ సన్నిధిని చేరాలని, కాలయాపన వద్దని కోరుకుంటాడు. "క్షణం
క్షణం నశ్వరవస్తుశోభా" వంటి శ్లోకాలు జీవితం నశ్వరమని, భగవంతుని
త్వరగా చేరాలని సూచిస్తాయి.
బిల్హణుని శ్లోకం ఈ చిరకాల ఆధ్యాత్మిక సత్యంపై దృష్టి
సారిస్తుంది - భగవంతుని చేరాలనే తపన, కాలం దానికి
అడ్డంకిగా మారే విచిత్ర పరిస్థితిని అద్భుతంగా చిత్రీకరించింది. ఇది భక్తుని
భక్తిలో ఉండే తీవ్రతను, నిస్సహాయతను ఏకకాలంలో చూపిస్తుంది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – తొమ్మిదవ శ్లోకము
పుంసామాయుర్నిటల ఫలకేష్వక్షరైర్లిఖ్యమానం
నిశ్చిన్వానో విధిరవధినా పూర్యమాణం న లుంపేత్ ।
నైతత్కర్తుం ప్రభవతి మమ త్వత్పదామ్భోజపీఠ
ప్రత్యాసన్నక్షితినతి కిణా౽౽మృష్టఫాలాక్షరస్య ।। 9
పదచ్ఛేదము:
పుంసామ్ , ఆయుః , నిటలఫలకేషు
, అక్షరైః , లిఖ్యమానమ్ ,నిశ్చిన్వానః , విధిః , అవధినా
, పూర్యమాణమ్ , న , లుంపేత్ ,న , ఏతత్ , కర్తుమ్ , ప్రభవతి , మమ ,
త్వత్, పద, అమ్భోజపీఠ ,ప్రతి+ఆసన్నక్షితినతి , కిణామృష్టఫాలాక్షరస్య ,
అన్వయము:
విధిః పుంసామ్ ఆయుః నిటలఫలకేషు అక్షరైః లిఖ్యమానమ్ అవధినా
నిశ్చిన్వానః పూర్యమాణమ్ న లుంపేత్.
త్వత్పాదామ్భోజపీఠప్రత్యాసన్నక్షితినతికిణామృష్టభాలాక్షరస్య మమ ఏతత్ కర్తుమ్ న
ప్రభవతి.
ప్రతి పదార్థము:
విధిః = బ్రహ్మ పుంసామ్ = మానవుల( జీవుల) ఆయుః = ఆయుస్సును, నిటలఫలకేషు = నుదురు అను పలకలపై, అక్షరైః = అక్షరాలతో లిఖ్యమానమ్ =
వ్రాయబడిన దానిని, అవధినా = నిర్ణీత కాలంతో, నిశ్చిన్వానః = నిర్ణయించినవాడై, పూర్యమాణమ్ = పూర్తవుతున్న దానినిగా
, లుంపేత్ = నాశనం చేయకలుగును. త్వత్
+పద-అమ్భోజపీఠ -ప్రత్యాసన్న-
క్షితి-నతి-కిణ- ఆమృష్ట- ఫాల+అక్షరస్య = నీ పాదపద్మపీఠానికి దగ్గరగా
నమస్కరించడం వల్ల కలిగిన కాయలతో తుడిచివేయబడిన నుదుటిపై
అక్షరాలు గల, మమ =
నాకు, ఏతత్ = దీనిని,
కర్తుమ్ = చేయడానికి ,న ప్రభవతి = శక్తివంతుడు కాడు
తాత్పర్యము:
సాధారణంగా, బ్రహ్మదేవుడు ప్రతి జీవి
నుదుటిపై వారి ఆయుష్షును అక్షరాల రూపంలో వ్రాస్తాడు. ఆ
ఆయుష్షు పూర్తవగానే, బ్రహ్మదేవుడు ఆ అక్షరాలను
చెరిపివేస్తాడు. అప్పుడు నుదుటిపై ఆయుష్షు గురించిన రాత లేకపోవడంతో యముడు వచ్చి ఆ
జీవిని తీసుకుపోతాడు.
అయితే, శివుడిని నిరంతరం, ప్రతిరోజూ సాష్టాంగ నమస్కారం చేసే వారి విషయంలో ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. భక్తులు
శివునికి నమస్కారం
చేసినప్పుడు, వారి నుదురు శివుని దగ్గర ఉన్న భూమికి
రాసుకుంటుంది. ఈ రాపిడి వల్ల నుదుటిపై ఉన్న ఆయుష్షుకు సంబంధించిన అక్షరాలు
చెరిగిపోతాయి. దీనివల్ల బ్రహ్మదేవుడు ఆ ఆయుష్షుకు గడువు ముగిసిందని గుర్తించి,
దానిని చెరిపివేయలేడు. ఫలితంగా, శివభక్తులకు
ఆయుష్షు గడువు తెలియకుండానే పెరుగుతుంది.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకంలో కవి శివభక్తి పరాకాష్ఠను తెలియజేస్తున్నారు. శివ భక్తి ద్వారా విధి లిఖితాన్ని కూడా
అధిగమించవచ్చని చెబుతున్నారు. భక్తుని నుదుటిపై శిరస్సు వంచి నమస్కరించడం వల్ల
ఏర్పడిన కాయ బ్రహ్మ వ్రాసిన ఆయుష్షు అక్షరాలను
చెరిపివేస్తుందని చెప్పడం ద్వారా భక్తి మహిమను ఉద్ఘాటించారు.
వ్యాకరణ విశేషాలు:
నిటలఫలకేషు: నిటలస్య ఫలకాని, తేషు (షష్ఠీ
తత్పురుష, సప్తమీ బహువచనం).
లిఖ్యమానం: లిఖ్ ధాతువు + శానచ్
(కర్మణి). నపుంసకలింగం, ప్రథమా విభక్తి, ఏకవచనం
నిశ్చిన్వానః: ని + చి + శానచ్ (కర్తరి). పుంలింగం, ప్రథమా విభక్తి, ఏకవచనం.
ప్రభవతి (ప్ర + భూ) 'ప్రభవతి' అనేది
'ప్ర' అనే ఉపసర్గతో కూడిన భూ ధాతువు
యొక్క రూపం.( భూ సత్తాయాం ఉండుట, కలుగుట,
పుట్టుట అనే అర్థంలో) భ్వాదిగణం పరస్మైపది. లట్ లకారం (వర్తమాన కాలం )ప్రథమ పురుష ఏకవచనం:
లుంపేత్' లుప్ ధాతువు యొక్క విధిలిఙ్ లకారం ప్రథమ పురుష ఏకవచనం: లుంపేత్ లుప్
ఛేదనే - ఛేదించుట, తెగగొట్టుట, నాశనం
చేయుట)
త్వత్పదామ్భోజపీఠప్రత్యాసన్నక్షితినతికిణామృష్టఫాలాక్షరస్య: ఇది ఒక పెద్ద సమాసం. త్వత్ + పద + అంభోజ + పీఠం + ప్రత్యాసన్న
+ క్షితి + నతి + కిణేన మృష్టం + ఫాలే అక్షరాణి, తస్య. మొత్తంగా షష్ఠీ తత్పురుష.
ఛందస్సు:
ఈ శ్లోకం మందాక్రాంత ఛందస్సులో ఉంది. మ ,
భ , న , త , త , గగ
పూర్వ కవి ప్రయోగాలు:
శివభక్తి ద్వారా మృత్యువును జయించవచ్చనే భావం అనేక
గ్రంథాలలో కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, మార్కండేయ పురాణంలో
శివుని భక్తితో మార్కండేయుడు మృత్యుంజయుడు అయిన కథ, అలాగే
కాలభైరవాష్టకం వంటి స్తోత్రాలలో శివుని మృత్యుంజయునిగా కీర్తిస్తారు.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – పదవ శ్లోకము
శ్మశానే భూతానాం పతిరితి విజానన్నపి జనో
నృణాం భస్మాన్యస్థీన్యపి కిమపి తీర్థం గమయతి ।
భవద్దేహాశ్లేషం భవదపఘనారోహణమపి
స్వయం లబ్ధ్వా౽ప్యేషాం సుకృతపరిపాకో నభవతి ।।
10
పదచ్ఛేదము:
శ్మశానే , భూతానామ్ , పతిః , ఇతి , విజానన్ , అపి , జనః ,నృణామ్ , భస్మాని , అస్థీని , అపి , కిమ్ , అపి , తీర్థమ్ , గమయతి ,భవత్ దేహ +ఆశ్లేషమ్ , భవత్, అపఘన+ఆరోహణమ్ , అపి ,స్వయమ్ , లబ్ధ్వా , అపి , ఏషామ్ , సుకృతపరిపాకః
, న , భవతి ,
అన్వయము:
(యత్) శ్మశానే భూతానాం పతిః ఇతి, జనః
విజానన్ అపి నృణాం భస్మాని అస్థీని అపి
కిమపి తీర్థం గమయతి |
ఏషాం (జనానాం) భవత్ దేహ ఆశ్లేషం భవత్ అపఘన ఆరోహణం అపి స్వయం లబ్ధ్వా అపి సుకృత
పరిపాకః న భవతి |
ప్రతి పదార్థము:
యత్ = ఏదైతే , శ్మశానే = శ్మశానంలో , భూతానాం = ప్రాణులకు (భూతగణాలకు), పతిః = ప్రభువు (స్వామి) ఇతి = అని ,జనః = మానవుడు, విజానన్ అపి = తెలుసుకున్నప్పటికీ
(తెలిసినప్పటికీ) , నృణాం = మనుష్యుల యొక్క , భస్మాని = బూడిదను, అస్థీని అపి = ఎముకలను కూడా, కిమపి = ఏదో (గొప్ప) , తీర్థం = పుణ్యక్షేత్రాన్ని
(పుణ్యతీర్థానికి) గమయతి = పంపిస్తాడు
(తీసుకువెళ్తాడు) ఏషాం = ఈ (మానవుల)
యొక్క . భవత్ = నీ యొక్క (శివుని యొక్క) , దేహ = శరీరంతో , ఆశ్లేషం = ఆలింగనమును (కౌగిలింతను), భవత్ = నీ యొక్క (శివుని
యొక్క) అపఘన= శరీరమును, ఆరోహణం అపి = అధిరోహించటాన్ని
(దాటడాన్ని కూడా), స్వయం = స్వయంగా
లబ్ధ్వా అపి =
పొందినప్పటికీ కూడా , సుకృత = పుణ్యము యొక్క, పరిపాకః = పరిపక్వత (ఫలము) న భవతి = కలగటం లేదు (కలుగదు)
తాత్పర్యము:
మానవుడు శ్మశానంలో నివసించే భూతగణాలకు అధిపతివైన నిన్ను
(శివుడిని) తెలుసుకున్నప్పటికీ, మనుష్యుల బూడిదను, ఎముకలను ఏదో ఒక పుణ్యక్షేత్రానికి
తీసుకువెళతాడు. ఈ మానవులు నీ శరీరంతో (శివునితో) ఆలింగనం, వంటి గొప్ప
పుణ్యాన్ని స్వయంగా పొందినప్పటికీ కూడా, వారికి పుణ్య పరిపాకం (పుణ్య ఫలం)
కలగడం లేదు.
శ్మశానం శివుని నివాసం. అక్కడ మరణించిన మానవుల దేహాలు
భస్మమై, అస్థికలుగా
మారతాయి. ఆ అస్థికలు శివుని శరీరంతో (శ్మశాన భూమితో) కలిసిపోతాయి. ఇది సాక్షాత్తు
శివుని దేహాన్ని ఆలింగనం చేసుకున్నట్లే. అలాగే, శ్మశానంలో మరణించిన వారికి, వారి
పాపాలు శివుని సన్నిధిలో నశించిపోతాయి, ఇన్ని గొప్ప పుణ్యకార్యాలు స్వయంగా
పొందినప్పటికీ, మానవులు
శ్మశానం అపవిత్రమని భావించి, అస్థికలను వేరే పుణ్యక్షేత్రాలకు తీసుకువెళ్తారు. శివుని
గొప్పదనాన్ని, శ్మశానపు
పవిత్రతను అర్థం చేసుకోలేక,
వారికి నిజమైన పుణ్య ఫలం కలగడం లేదని బిల్హణుడు ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.
శివుడు తన శరీరానికి మనుషుల చితాభస్మాన్ని (బూడిద) పూసుకుంటాడు
కాబట్టి, చనిపోయినవారు
శివుడిని ఆలింగనం చేసుకునే పుణ్యం పొందుతారు. అలాగే, శివుడు ఎముకల మాల ధరిస్తాడు కాబట్టి, మరణానంతరం
వారు శివుడి దేహాన్ని అధిరోహిస్తున్నారని అర్థం.
అయితే, శివుడు భూతనాథుడు (భూతగణాలకు అధిపతి) మరియు మోక్షప్రదాత
(మోక్షాన్ని ప్రసాదించేవాడు) అని గ్రహించలేని అవివేకులు (తెలివిలేనివారు) ఉంటారు.
అలాంటి వారికి అప్పటికీ (మరణానంతరం కూడా) పుణ్యం పరిపక్వం కాదు. శివుని
గొప్పతనాన్ని మరియు మోక్షప్రదాతగా ఆయన పాత్రను అర్థం చేసుకోగలిగితేనే మరణానంతరం
నిజమైన పుణ్యం లభిస్తుందని ఈ శ్లోకములోని అంతర్గత భావం. .
విశేషాలు:
శివ మహిమ: ఈ
శ్లోకం శివుని మహిమను,
ఆయనకు శ్మశానం పట్ల ఉన్న అనుబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. శ్మశానం కేవలం భయంకరమైన
ప్రదేశం కాదు, అది
శివుని నివాసమని, అక్కడ
మరణించిన వారికి మోక్షం లభిస్తుందని పరోక్షంగా సూచిస్తుంది.
మానవ అజ్ఞానం:
మానవులు శివుడు సాక్షాత్తు శ్మశానంలోనే నివసిస్తాడని తెలిసి కూడా, ఆ
శ్మశానాన్ని అపవిత్రంగా భావించి, అక్కడి భస్మాలు, అస్థికలను దూరంగా తీర్థాలకు
తీసుకువెళ్లడం వారి అజ్ఞానానికి ప్రతీకగా కవి వర్ణించాడు.
వైరాగ్యం: కవి
శ్మశానం పట్ల భయాన్ని వీడి,
దానిని శివుని నివాసంగా, పుణ్యభూమిగా చూడమని ప్రబోధిస్తున్నాడు. ఇది వైరాగ్య భావనను
కూడా సూచిస్తుంది.
.వ్యాకరణ విశేషాలు:
సంధులు
• పతిరితి =
పతిః + ఇతి (విసర్గ సంధి - రేఫాదేశ)
• విజానన్నపి
= విజానన్ + అపి (నకార లోప,
పూర్వరూప సంధి)
• భస్మాన్యస్థీని
= భస్మాని + అస్థీని (యణాదేశ సంధి - ఇత్తునకు అచ్చు పరమైనప్పుడు య్ ఆదేశం)
• లబ్ధ్వాఽప్యేషాం
= లబ్ధ్వా + అపి + ఏషాం (పూర్వరూప సంధి, యణాదేశ సంధి)
• సుకృతపరిపాకో
నభవతి = సుకృతపరిపాకః + న + భవతి (విసర్గ సంధి - ఓకారాదేశ)
సమాసములు :
• భూతానాం
పతిః = భూతపతిః (షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం)
• భవద్దేహాశ్లేషం
= భవతః దేహస్య ఆశ్లేషః (షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం)
• సుకృతపరిపాకః
= సుకృతస్య పరిపాకః (షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం)
కృదంతములు
విజానన్' మరియు 'లబ్ధ్వా' పదాలు సంస్కృత వ్యాకరణంలో కృదంతములు అనే విభాగంలోకి
వస్తాయి. కృదంతములు అంటే క్రియ ధాతువుల నుండి ఏర్పడే నామవాచకాలు లేదా విశేషణాలు, ఇవి క్రియ
యొక్క భావాన్ని కలిగి ఉంటాయి.
1. విజానన్ (వి + జ్ఞా + శతృ)
• ధాతువు:
జ్ఞా (తెలుసుకొనుట)
• ఉపసర్గ:
వి (ప్రత్యేకింపబడి,
బాగా)
• ప్రత్యయం:
శతృప్రత్యయం
o వర్తమాన కృదంతశతృప్రత్యయం
అనేది ఒక క్రియ జరుగుతున్నట్లు, కొనసాగుతున్నట్లు లేదా ఏకకాలంలో జరుగుతున్నట్లు
సూచించడానికి ఉపయోగపడుతుంది. ఇది 'చేస్తూ', 'జరుగుతూ' వంటి
అర్థాలను ఇస్తుంది.
2.లబ్ధ్వా (లభ్ + క్త్వా)
• పదం:
లబ్ధ్వా
• ధాతువు:
లభ్ (పొందుట)
• ప్రత్యయం:
క్త్వా ప్రత్యయం
o క్త్వా ప్రత్యయం ఒక క్రియ
పూర్తయిన తర్వాత, దానికి
అనుబంధంగా మరొక క్రియ జరుగుతుందని సూచించడానికి ఉపయోగపడుతుంది. ఇది 'చేసి, పొంది, అయిన
తరువాత' వంటి
అర్థాలను ఇస్తుంది. దీనిని సాధారణంగా ఒక వాక్యంలో ప్రధాన క్రియకు ముందు జరిగే
క్రియను సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు.క్త్వా ప్రత్యయంతో ఏర్పడిన పదాలు అవ్యయాలుగా
ఉంటాయి. అంటే, అవి
లింగ, వచన, విభక్తుల
ఆధారంగా మారవు.
విభక్తులు
• శ్మశానే -
సప్తమీ ఏకవచనం
• భూతానాం, నృణాం, ఏషాం -
షష్ఠీ బహువచనం
• భస్మాని, అస్థీని -
ప్రథమా బహువచనం
• పతిః, జనః, సుకృతపరిపాకః
- ప్రథమా ఏకవచనం
• తీర్థం, ఆశ్లేషం, ఆరోహణం -
ద్వితీయ ఏకవచనం
భవతి' అనేది 'భూ'
అనే ధాతువు నుండి వర్తమాన కాలం, ప్రథమ పురుష, ఏకవచనంలో
ఏర్పడిన రూపం.
ఛందస్సు:
ఈ శ్లోకం శిఖరిణీ
ఛందస్సులో ఉంది. దీని లక్షణం: రసరుద్రైశ్చిన్నా యమనసభలగాః శిఖరిణీ.
పూర్వ కవి ప్రయోగాలు:
పురాణాలలో, ముఖ్యంగా శివపురాణం, లింగపురాణం, స్కాందపురాణం
వంటి వాటిలో శివుడికి శ్మశానం, శ్మశాన భస్మం, భూతగణాలు, అస్థికలు
వంటి వాటితో ఉన్న లోతైన సంబంధం విస్తృతంగా వర్ణించబడింది.
కారైక్కాల్ అమ్మయ్యార్ (5వ శతాబ్దం) అను ప్రముఖ నయనార్ రచించిన "మూత
తిరుప్పదిగం" లో శివుడు శ్మశానంలో నృత్యం చేసే దృశ్యాలను శక్తివంతంగా
వర్ణించారు. ఆమె కవితలు బిల్హణుని భావానికి దగ్గరగా ఉంటాయి, ఎందుకంటే
అవి శ్మశానాన్ని శివుని పవిత్ర స్థలంగా చూస్తాయి, అది మానవుల అజ్ఞానానికి భిన్నంగా
ఉంటుంది. ఆమె ఒక శ్లోకంలో,
"శవం వచ్చిందని దెయ్యం అరుస్తుంది - గుర్రుపెట్టి వేలు
చూపుతుంది; నిద్రిస్తున్న
శవంపై చితిని విసిరి పారిపోతుంది. ఇతరులు భయంతో పారిపోతారు, తమ లోతుకు
పోయిన పొట్టలను చేతులతో కొట్టుకుంటూ. పిచ్చివాడిలా నా ప్రభువు నృత్యం
చేస్తాడు." ఈ వర్ణన శ్మశానాన్ని భయానకమైనదిగా చూసే మానవ దృష్టిని, అక్కడ
శివుడు స్వేచ్ఛగా తాండవం చేసే వైరాగ్యాన్ని సూచిస్తుంది. బిల్హణుని శ్లోకం కూడా
మానవులు శ్మశానాన్ని అపవిత్రంగా చూస్తారని, కానీ అది నిజానికి శివుని పవిత్ర
ప్రదేశమని సూచిస్తుంది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 11వ శ్లోకము
ప్రేతతామమరతాం చ బిభ్రతీం।
త్వద్భుజిష్య పదవీం లభామహే ।
దుష్కృతస్య సుకృతస్య చోభయో
ర్నాన్తరం తదవధారయమహే ॥ 11
పదచ్ఛేదము:
ప్రేతతామ్ , అమరతామ్ , చ , బిభ్రతీమ్ ,త్వత్+భుజిష్య , పదవీమ్ , లభామహే ,దుష్కృతస్య , సుకృతస్య , చ ,
ఉభయోః ,
న , అంతరమ్ , తత్ ,
అవధారయమహే ,,
అన్వయము:
వయమ్ ప్రేతతామ్ అమరతామ్ చ బిభ్రతీమ్ త్వత్ ,భుజిష్య పదవీమ్ లభామహే. తత్ దుష్కృతస్య సుకృతస్య చ ఉభయోః అంతరమ్ తత్ అవధారయమహే.
ప్రతి పదార్థము:
( శివ= ఓ శివుడా!)ప్రేతతామ్ = ప్రేతత్వాన్ని, అమరతామ్ చ = అమరత్వాన్ని కూడా, బిభ్రతీమ్ = ధరించే ,
త్వత్ - భుజిష్య = నీ ఎంగిలినయినా తిని
జీవించు నీసేవక స్థానాన్ని, లభామహే =
పొందుదుము గాక ! తత్= అందువలన , దుష్కృతస్య = పాప కర్మాచరణకు, సుకృతస్య చ = పుణ్య కర్మాచరణకు,
ఉభయోః = ఈ రెండింటికి, అంతరమ్ = భేదమును ,
తత్ అవధారయమహే న = నిశ్చయించలేకున్నాము.
తాత్పర్యము:
"శివా ! మేము ప్రేతత్వం
(మరణానంతరం ఉండే స్థితి) మరియు అమరత్వం రెండింటినీ పొందాలని కోరుకుంటున్నాము. అంటే,
చావు లేని ప్రేతలుగా ఉండి, నీ ఎంగిలి తిని
జీవించే సేవకులుగా ఉండాలని కోరుకుంటున్నాము.ఎందుకంటే, అలాంటి
స్థితి మాకు లభిస్తే, పాపం మరియు పుణ్యం (మంచి పనులు,
చెడు పనులు) మధ్య ఉన్న తేడాను మేము వదిలేసి, రెండు
ఒకటే అని భావించగలుగుతాము."
విశేషాలు
కవి శివునితో ఒక విచిత్రమైన కోరికను చెబుతున్నాడు.. మరణం లేని స్థితిని (ప్రేతత్వం,
అమరత్వం) కోరుకుంటున్నాడు. అది కూడా దైవానికి
సేవకులుగా ఉంటూ, దైవం ప్రసాదించినది స్వీకరిస్తూ జీవించే
స్థితి. ఇలాంటి స్థితి పొందితే, తనకి పాపం-పుణ్యం అనే భేదం
లేకుండా పోతుందని, రెండింటినీ సమానంగా చూడగలరని అతని నమ్మకం. ఇది కర్మ సిద్ధాంతానికి అతీతంగా ఉండే ఒక ఆధ్యాత్మిక స్థితిని
కోరుకోవడం లాంటిది.
: సాధారణంగా, చెడు పనులు (దుష్కృతము) చేసినవారు
ప్రేతలు (పిశాచాలు) అవుతారని నమ్ముతారు. అలాగే, మంచి పనులు
(సుకృతము) చేసినవారు అమరులు (చావు లేనివారు లేదా దేవతలు) అవుతారని అంటారు.
కానీ, ఒకే ప్రాణి అమరత్వము కలిగిన
ప్రేతగా మారితే, అప్పుడు మంచి పనులు, చెడు
పనులు మధ్య తేడా లేకుండా పోతుంది కదా? అని కవి విచిత్ర
ప్రశ్న. పాపాలు చేసినా, పుణ్యాలు చేసినా,
ఒకే రకమైన స్థితిని (అమర ప్రేత) పొందితే, కర్మ
సిద్ధాంతం యొక్క ప్రాముఖ్యత ఏమిటి అనే సందేహాన్ని కవి అందంగా లేవనెత్తాడు.
వ్యాకరణ విశేషాలు:
బిభ్రతీమ్: భృ + శతృ ప్రత్యయం (స్త్రీలింగం, ద్వితీయా ఏకవచనం).
లభామహే: లభ్ + లట్ ఉత్తమపురుష బహువచనం (ఆత్మనేపది).
త్వద్భుజిష్య: త్వత్ + భుజిష్య (తత్పురుష సమాసం). రెండవ పదం
(భుజిష్య) యొక్క అర్థానికి మొదటి పదం (త్వత్) విశేషణంగా లేదా సంబంధంగా ఉంటుంది.
అవధారయమహే: అవ + ధృ + ణిచ్ + లట్ ఉత్తమపురుష బహువచనం
(ఆత్మనేపది, ప్రేరణార్థకం).
దుష్కృతస్య సుకృతస్య చ ఉభయోః: దుష్కృతం చ సుకృతం చ, తయోః ఉభయోః (ద్వంద్వ సమాసం, షష్ఠీ విభక్తి).
ఛందస్సు:
ఈ శ్లోకం ఇంద్రవజ్ర ఛందస్సులో ఉంది. దీని లక్షణం:
స్యాదింద్రవజ్రా యది తౌ జగౌ గః. (తగణం, తగణం, జగణం, గురువు, గురువు) ప్రతి
పాదంలో 11 అక్షరాలు ఉంటాయి.
పూర్వ కవి ప్రయోగాలు:
పుణ్యపాపాలకు అతీతంగా మోక్షాన్ని పొందే భావన ఉపనిషత్తులలో, భగవద్గీతలో కూడా కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, జ్ఞానాన్ని
పొందిన వారికి కర్మబంధాలు ఉండవనే భావం దీనికి దగ్గరగా ఉంటుంది. భగవద్గీతలో "న
మాం కర్మాణి లింపంతి న మే కర్మఫలే స్పృహా , ఇతి మాం యో౽భిజానాతి
కర్మభిర్న స బధ్యతే ,," (కర్మలు నన్ను అంటవు, కర్మఫలముల యందు నాకు కోరిక లేదు. నన్ను ఈ విధంగా తెలిసికొన్నవాడు కర్మలచే
బంధింపబడడు4.14) అనే వాక్యం కర్మబంధాల నుండి విముక్తిని
సూచిస్తుంది. అలాగే, ఈశోపనిషత్ లో "కుర్వన్నేవేహ కర్మాణి జిజీవిషేచ్ఛతగ్ం
సమాః , ఏవం త్వయి నాన్యథేతో౽స్తి
న కర్మ లిప్యతే నరే ,," (కర్మలు చేస్తూనే ఇక్కడ వంద
సంవత్సరాలు జీవించగోరుము. నీకు ఇది తప్ప వేరే మార్గం లేదు, మానవుడిని
కర్మ అంటదు) అనే భావం కర్మలను నిర్లిప్తంగా ఆచరించడం ద్వారా ముక్తిని పొందవచ్చని
సూచిస్తుంది. ఈ భావనల ప్రభావంతో బిల్హణుడు ఈ శ్లోకంలో అందమయిన మరొక ఊహ చేసాడు.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 12వ శ్లోకము
బ్రహ్మోత్తమాఙ్గలవితుర్నృకపాలవోఢుః
శ్రీకణ్ఠ!పాదకమలం వరివస్యతాం తే ।
హింసా౽ప్యశౌచమపి
నా౽౽గసి కారణం నః
స్వామీవ సేవక ఇతి ప్రవదన్తి లోకే ।। 12
పదచ్ఛేదము:
బ్రహ్మోత్తమాఙ్గలవితుః , నృకపాలవోఢుః ,శ్రీకణ్ఠ! , పాదకమలమ్ , వరివస్యతామ్
, తే ,హింసా , అపి
, అశౌచమ్ , అపి , న , అగసి , కారణమ్ , నః ,స్వామీ , ఇవ , సేవకః , ఇతి , ప్రవదన్తి ,
లోకే ,,
అన్వయము:
శ్రీకణ్ఠ! బ్రహ్మోత్తమాఙ్గలవితుః నృకపాలవోఢుః తే పాదకమలమ్
వరివస్యతామ్ నః హింసా అపి అశౌచమ్ అపి అగసి కారణమ్ న (స్యాత్)
లోకే స్వామీ ఇవ సేవకః ఇతి ప్రవదన్తి.
ప్రతి పదార్థము:
శ్రీకణ్ఠ! = ఓ శ్రీకంఠా!( నీలమయిన కంఠము కల శివా !) బ్రహ్మ+ఉత్తమ+అఙ్గలవితుః = బ్రహ్మ యొక్క ఉత్తమాంగాన్ని (ఐదవ తలను) ఖండించినవాడా! నృకపాలవోఢుః = మానవ కపాలాలను ధరించినవాడవును అగు, తే = నీ పాదకమలమ్ = పాదకమలమును, వరివస్యతామ్ = సేవించే , నః = మాకు ,హింసా అపి = హింస కూడా ,అశౌచమ్ అపి = అపవిత్రత కూడా, అగసి =పాపము అంటు విషయమున , కారణమ్ = కారణము, న -స్యాత్=
కారాదు. (యతః = ఎందుకంటే) లోకే = లోకంలో ,సేవకః
= సేవకుడు, స్వామీ ఇవ = యజమాని వలె ఉండును , ఇతి = అని, ప్రవదన్తి = చెబుతారు
తాత్పర్యము:
ఓ శ్రీకంఠా! బ్రహ్మ యొక్క ఐదవ తలను ఖండించి, మానవ కపాలాన్ని ధరించిన నీ పాదకమలాలను సేవించే భక్తులమయిన మాకు కూడా
పర హింస, అపవిత్రత మా పాపానికి కారణం కావు. ఎందుకంటే లోకంలో "యజమాని వలెనే
సేవకుడు" అని అంటారు కదా! ( యథారాజా తథా ప్రజా అని సామెత కదా ! ).
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకంలో బిల్హణుడు శివుని
వైరుధ్య లక్షణాలయిన (బ్రహ్మ శిరచ్ఛేదం, కపాల
ధారణ) ప్రస్తావిస్తూ, అటువంటి శివుని సేవకులైన వారికి కూడా
పాపపుణ్యాలు అంటవని
చెబుతున్నారు. "స్వామీవ సేవకః" అనే సామెతను ఉదహరిస్తూ, యజమాని లక్షణాలే సేవకునికి కూడా వర్తిస్తాయని, శివుడు
శుభ అశుభాలకు అతీతుడు కాబట్టి, ఆయన సేవకులు కూడా అటువంటి
స్థితిని పొందుతారని సమర్థిస్తున్నారు. నిజానికి శివునిలో హింస, అశుచి లేవు. కవి భావాన్ని కేవలం చమత్కారం గా మాత్రమే గ్రహించాలి.
కపాల ధారణ
శివుడు ఖండించిన బ్రహ్మ శిరస్సును (కపాలాన్ని) తన చేతిలో
ధరించడం లేదా భిక్షాపాత్రగా ఉపయోగించడం వెనుక గల అంతరార్థం ఇది.
అహంకార వినాశనానికి ప్రతీక: ఖండించబడిన కపాలం అహంకారానికి, అజ్ఞానానికి ప్రతీక. శివుడు దానిని ధరించడం అంటే అహంకారాన్ని తన అదుపులో
ఉంచుకోవడం, దాన్ని శాశ్వతంగా నాశనం చేయడం.
వైరాగ్యం మరియు భిక్షాటన: శివుడు కపాలాన్ని భిక్షాపాత్రగా
ఉపయోగించడం అనేది భౌతిక బంధాల పట్ల వైరాగ్యాన్ని, నిరాశక్తిని
సూచిస్తుంది. ఆయన సర్వసంగ పరిత్యాగి, భిక్షాటన ద్వారా
జీవనాన్ని సాగించే యోగి. ఇది భక్తులకు భౌతిక సుఖాల పట్ల వ్యామోహం వదిలిపెట్టి,
ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో పయనించమని సందేశాన్ని ఇస్తుంది.
మృత్యువుపై ఆధిపత్యం: కపాలం మృత్యువుకు, నశ్వరత్వానికి ప్రతీక. శివుడు దానిని ధరించడం ద్వారా మృత్యువుపై తన
ఆధిపత్యాన్ని, కాలాతీతత్వాన్ని చాటిచెప్తాడు. ఆయన
మృత్యుంజయుడు.
సర్వవ్యాపకత్వం మరియు భయరాహిత్యం: శివుడు శ్మశానవాసి. కపాల ధారణ ఆయనకు భయం లేదని, సృష్టిలోని
ప్రతి అంశాన్ని (మరణంతో సహా) స్వీకరించగలడని చూపిస్తుంది. ఆయన అందరిలోనూ, అన్ని చోట్లా ఉన్నాడని ఇది తెలియజేస్తుంది.
ఈ రెండు లక్షణాలు శివుని సంహారకారి (నాశనం చేసేవాడు) మరియు అనుగ్రహకారి (అనుగ్రహించేవాడు)
అనే ద్వంద్వ స్వభావాన్ని కూడా తెలియజేస్తాయి. అహంకారాన్ని, అజ్ఞానాన్ని
నాశనం చేయడం ద్వారానే నిజమైన అనుగ్రహం, జ్ఞానం లభిస్తాయని
ఆయన సందేశం. ఈ అంతరార్థాలను అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా శివతత్వాన్ని మరింత లోతుగా
తెలుసుకోవచ్చు.
వ్యాకరణ విశేషాలు:
బ్రహ్మోత్తమాఙ్గలవితుః: బ్రహ్మణః ఉత్తమమ్ అంగం, తత్ లవితా (బ్రహ్మ యొక్క ఉత్తమాంగాన్ని ఖండించినవాడు - షష్ఠీ తత్పురుష).
నృకపాలవోఢుః: నృణాం కపాలం వోఢా (మానవ కపాలాన్ని ధరించినవాడు
- షష్ఠీ తత్పురుష).
వరివస్యతామ్: వరివస్యా (సేవ) ధాతువు, షష్ఠీ బహువచనం.
అగసి: అగస్ + సప్తమీ ఏకవచనం (పాపంలో).
ప్రవదన్తి: ప్ర + వద్ + లట్ ప్రథమపురుష బహువచనం.
ఈ శ్లోక భావంలో ఉన్న అలంకారం అర్థాంతరన్యాస అలంకారం.
సమన్వయం
అర్థాంతరన్యాస అలంకారం అంటే ఒక సామాన్య విషయాన్ని ఒక విశేష
విషయం ద్వారా కానీ, ఒక విశేష విషయాన్ని ఒక సామాన్య విషయం
ద్వారా కానీ సమర్థించడం.
ఈ శ్లోకంలో ఈ అలంకారం ఎలా సమన్వయించబడిందో చూద్దాం:
విశేష విషయం: "ఓ శ్రీకంఠా!
బ్రహ్మ యొక్క ఐదవ తలను ఖండించి, మానవ కపాలాన్ని ధరించిన నీ
పాదకమలాలను సేవించే భక్తులమయిన మాకు కూడా పర హింస, అపవిత్రత
మా పాపానికి కారణం కావు." ఇక్కడ భక్తులు చేస్తున్న వాదన ఒక విశేషమైనది.
శివుడు అటువంటి హింసాత్మక, అపవిత్రమైన పనులు చేసినా ఆయనకు
పాపం అంటదు కాబట్టి, ఆయన భక్తులకు కూడా అంటదని చెప్పడం విశేష
విషయం.
సామాన్య విషయం (సమర్థన): "ఎందుకంటే
లోకంలో 'యజమాని వలెనే సేవకుడు' అని
అంటారు కదా! (యథా రాజా తథా ప్రజా అని సామెత కదా!)." ఇక్కడ "యజమాని వలెనే
సేవకుడు" (యథా రాజా తథా ప్రజా) అనే సామాన్య లోకోక్తి ద్వారా పై విశేష
విషయాన్ని సమర్థిస్తున్నారు. రాజు ఎలా ఉంటాడో ప్రజలు కూడా అలాగే ఉంటారు అనే
సామాన్య సూత్రం ఇక్కడ శివుడికి, ఆయన భక్తులకు
అన్వయించబడింది.
బిల్హణుడు శివుని విశేషమైన లక్షణాలను (బ్రహ్మ శిరచ్ఛేదం, కపాల ధారణ) ప్రస్తావిస్తూ, అటువంటి శివుని సేవకులు
కూడా శుభ-అశుభాలకు అతీతులు అవుతారని చెప్పడానికి, లోకంలో
అందరికీ తెలిసిన "యథా రాజా తథా ప్రజా" అనే సామాన్య లోకోక్తిని
ఉపయోగిస్తున్నారు. కాబట్టి, ఒక విశేష విషయాన్ని ఒక సామాన్య
సూత్రం ద్వారా సమర్థించడం వల్ల ఇది అర్థాంతరన్యాస అలంకారం అవుతుంది.
ఛందస్సు:
ఈ శ్లోకం వసంతతిలకమను ఛందస్సులో ఉంది.
దీని లక్షణం: ఉక్తా వసంతతిలకా తభజా జగౌ గః. (తగణం, భగణం,
జగణం, జగణం, రెండు
గురువులు) ప్రతి పాదంలో 14 అక్షరాలు ఉంటాయి.
పూర్వ కవి ప్రయోగాలు:
శివుని వైరుధ్య లక్షణాలను వర్ణించడం సంస్కృత కావ్యాలలో
సాధారణం. శివుడు శుభ అశుభాలకు అతీతుడు, సమస్త సృష్టికి
అధిపతి అనే భావం అనేక పురాణాలలో, స్తోత్రాలలో కనిపిస్తుంది.
ఉదాహరణకు, శివ పురాణంలో శివుని "ఆదిదేవో మహాదేవో
మహాయోగీ మహేశ్వరః" (ఆది దేవుడు, మహాదేవుడు, మహాయోగి, మహేశ్వరుడు) అని వర్ణిస్తారు. ఇది ఆయన సకల
గుణాతీతత్వాన్ని సూచిస్తుంది. "శివో భూతానాం పతిః" (శివుడు భూతాలకు
అధిపతి) వంటి ప్రయోగాలు మహాభారతం వంటి గ్రంథాలలో కూడా కనిపిస్తాయి, ఇది ఆయన అసాధారణ స్వభావం, ఆయన సేవకులకు కూడా ఆ
స్వభావం అంటుతుందని సూచిస్తుంది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 13వ శ్లోకము
జటాజూటే గఙ్గామ్
నిటల నికటే శీతకిరణం
పునర్దేహే దేవీం తుహినగిరిపుత్రీం ఘటయసే ।
అతశ్శఙ్కే లోకత్రితయ-పరితాపాపహరణం
విధాతుం సన్నాహో వరద !భవతా భావిత ఇవ ॥ 13
పదచ్ఛేదము:
జటాజూటే , గఙ్గామ్ ,
నిటల , నికటే , శీతకిరణమ్
,పునః , దేహే , దేవీమ్
, తుహినగిరిపుత్రీం , ఘటయసే ,
అతః , శఙ్కే , లోకత్రితయ
, పరితాపాపహరణమ్ ,విధాతుమ్ , సన్నాహః , వరద ! , భవతా ,
భావితః , ఇవ ,,
అన్వయము:
వరద! జటాజూటే గఙ్గా నిటల నికటే శీతకిరణమ్, పునః దేహే తుహినగిరిపుత్రీం దేవీమ్ ఘటయసే. అతః లోకత్రితయ-పరితాపాపహరణమ్ విధాతుమ్ సన్నాహః భవతా భావితః ఇవ శఙ్కే.
ప్రతి పదార్థము:
వరద! = వరాలను ఇచ్చేవాడా! ( త్వం= నువ్వు) జటాజూటే = జటాజూటంలో, గఙ్గామ్ = గంగను, నిటల నికటే = నుదుటి దగ్గర, శీతకిరణమ్ = చంద్రుడిని, పునః = మళ్ళీ, దేహే = శరీరంలో , తుహినగిరిపుత్రీం = హిమాలయాల కుమార్తెయగు, దేవీమ్ = పార్వతీ దేవిని ,
ఘటయసే = ధరిస్తున్నావు, అతః = అందువల్ల లోకత్రితయ-పరితాపాపహరణమ్ =
ముల్లోకాల తాపాలను హరించే పద్ధతిని, విధాతుమ్ = చేయడానికి , సన్నాహః
= సన్నాహం భవతా = నీచే , భావితః ఇవ = ఆలోచించబడినట్లుగా, శఙ్కే = అనుకుంటున్నాను
తాత్పర్యము:
ఓ వరాలిచ్చే దేవా!శివా ! నీ జటాజూటంలో గంగను, నుదుటి
దగ్గర చంద్రుడిని, నీ శరీరంలో హిమాలయాల పుత్రి పార్వతిని
ధరిస్తున్నావు. అందువల్ల, ముల్లోకాల తాపాలను హరించడానికి నువ్వు సన్నాహం చేస్తున్నావేమోనని నాకు అనిపిస్తోంది. (గంగ
పాపాలను హరిస్తుంది, చంద్రుడు తాపాన్ని తగ్గిస్తాడు, పార్వతి శక్తి స్వరూపిణి. ఈ మూడింటిని శివుడు ధరించడం ముల్లోకాల రక్షణకు,
తాపం తగ్గించటానికి ఆయన సిద్ధమవుతున్నాడని కవి భావం).
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని రూపంలో ఉన్న విశ్వవ్యాప్త శక్తిని, ఆయన లోకరక్షణ సంకల్పాన్ని వివరిస్తుంది. శివుని జటాజూటంలోని గంగ, నుదుటిపై చంద్రుడు, అర్ధనారీశ్వర రూపంలోని పార్వతి -
ఈ మూడూ లోక కళ్యాణానికి, సంతాపం పోగొట్టడానికి ఉపకరించే అంశాలు. బిల్హణుడు ఈ మూడింటిని
శివుని లోకరక్షణ ప్రణాళికలో భాగాలుగా చూస్తున్నారు.
వ్యాకరణ విశేషాలు:
జటాజూటే: జటానాం జూటః, తస్మిన్ (షష్ఠీ
తత్పురుష, సప్తమీ ఏకవచనం).
శీతకిరణమ్: శీతః కిరణః యస్య సః (చంద్రుడు - బహువ్రీహి
సమాసం).
తుహినగిరిపుత్రర్థీ: తుహినగిరేః పుత్రీ, తాం (హిమాలయాల పుత్రి, ఆమెను - షష్ఠీ తత్పురుష).
ఘటయసే: ఘట్ + ణిచ్ + లట్ మధ్యమపురుష ఏకవచనం (ప్రేరణార్థకం, ఆత్మనేపది)
లోకత్రితయ-పరితాపాపహరణమ్: లోకానాం త్రితయం, తస్య పరితాపస్య అపహరణం (లోకత్రితయ తత్పురుష, పరితాప
అపహరణ తత్పురుష).
విధాతుమ్: వి + ధా + తుమున్ ప్రత్యయం (చేయడానికి).
భావితః: భావ్ + క్త ప్రత్యయం (కర్మణి).
ఈ శ్లోకంలో ఉత్ప్రేక్షాలంకారం ఉంది.
ఉత్ప్రేక్షాలంకారం అంటే, ఉపమేయాన్ని
(వర్ణించబడుతున్న వస్తువు) ఉపమానంగా (పోల్చడానికి ఉపయోగించే వస్తువు) ఊహించడం లేదా
భావించడం. అంటే, ఇది అలా ఉందేమో అని కవి ఊహిస్తాడు కానీ అది
ఖచ్చితంగా అదే అని చెప్పడు. ఇక్కడ 'ఏమో', 'కాబోలు', 'అన్నట్లు', 'వలెనేమో'
వంటి పదాలు ఊహాభావానికి సూచికలుగా ఉంటాయి.
ఈ పద్యభావంలో శివుడు గంగను, చంద్రుడిని,
పార్వతిని ధరించడం అనేది నిజం. కానీ, కవి ఆ
ధారణ వెనుక ఉన్న కారణాన్ని ఊహిస్తున్నాడు.
ఉపమానం (కవి ఊహ): ముల్లోకాల తాపాలను
హరించడానికి శివుడు సన్నాహం చేస్తున్నాడేమో.
కవి, శివుడు ఈ గంగను, చంద్రుడిని,
పార్వతిని ధరించడాన్ని చూసి, " ముల్లోకాల
బాధలను హరించడానికి నువ్వు సన్నాహం చేస్తున్నావేమోనని నాకు అనిపిస్తోంది" అని
ఊహిస్తున్నాడు. గంగ పాపాలను హరించడం, చంద్రుడు తాపాన్ని
తగ్గించడం, పార్వతి శక్తి స్వరూపిణి కావడం అనే వాటికి,
శివుడు ముల్లోకాల రక్షణకు సిద్ధమవుతున్నాడనే ఊహకు మధ్య సంబంధాన్ని
కవి చాలా చక్కగా ఏర్పరచాడు. ఇక్కడ కవి తన భావాన్ని కేవలం ఊహగా మాత్రమే వ్యక్తం
చేస్తున్నాడు కాబట్టి ఇది ఉత్ప్రేక్షాలంకారం.
ఛందస్సు:
ఈ శ్లోకం శిఖరిణీ ఛందస్సులో ఉంది. దీని లక్షణం:
రసరుద్రైశ్చిన్నా యమనసభలగాః శిఖరిణీ.
పూర్వ కవి ప్రయోగాలు:
శివుని వివిధ రూపాలు, ఆయనలోని
విశ్వశక్తిని వర్ణించే అనేక స్తోత్రాలు, పురాణాలు ఉన్నాయి. ఆశ్చర్యకరంగా
మహాభారతంలోని అనుశాసన
పర్వంలోని శివ సహస్రనామావళిలో "తీక్ష్ణతాపః"( 17 వ అధ్యాయం 55వశ్లోకం) అను నామం కనిపిస్తుంది. తీక్ష్ణమయిన
తాపము కల శివుని ముల్లోకాల తాపాలను హరించేవానిగా
వర్ణించే ఈ శ్లోకంలోని కవి ఊహ ప్రశంసనీయమైనది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 14వ శ్లోకము
విత్తేశస్య కుబేరతా నవిరతా నీహారభానుః క్షయీ
హేరంబస్య మహోదరం న గళితం దైత్యారిరుచ్చైర్గదః ।
అఙ్గం భృంగిరిటేశ్చ పాణ్డు భృశమిత్యాస్తామమీషాం కథా
త్వం శూలీతి విగీయసే కథమహో భక్తస్తవా౽నామయః ।। 14
పదచ్ఛేదము:
విత్త-ఈశస్య , కుబేరతా
, న , విరతా , నీహారభానుః
, క్షయీ ,హేరంబస్య , మహోదరమ్ , న , గళితమ్ ,
దైత్యారిః , ఉచ్చైః , గదః
,అఙ్గమ్ , భృంగిరిటేః చ , పాణ్డు , భృశమ్ , ఇతి , ఆస్తామ్ ,
అమీషామ్ , కథా ,త్వమ్ ,
శూలీ , ఇతి , విగీయసే ,
కథమ్ , అహో , భక్తః ,
తవ , అనామయః ,,
అన్వయము:
విత్త-ఈశస్య కుబేరతా న విరతా న నీహారభానుః
క్షయీ హేరంబస్య మహోదరమ్ గళితమ్ న. దైత్యారిః ఉచ్చైః గదః. భృంగిరిటేశ్చ అఙ్గమ్ భృశమ్ పాణ్డు ఇతి
అమీషామ్ కథా ఆస్తామ్. అహో! త్వమ్ శూలీ ఇతి విగీయసే, తవ భక్తః
కథమ్ అనామయః?
ప్రతి పదార్థము:
విత్త ఈశస్య = కుబేరునియొక్క కుబేరతా = కుబేరత్వము( నింద్యమయిన
శరీరము కుత్సితం బేరం శరీరం) విరతా న = తొలగిపోలేదు,
నీహారభానుః =మంచునుపోలిన
చల్లని కిరణములు కలిగిన చంద్రుడు, క్షయీ =
క్షయరోగిగా ఉన్నాడు, హేరంబస్య = గణపతికి, మహా-
ఉదరమ్ = పెద్దబొజ్జ , గళితమ్ న= తొలగిపోలేదు, దైత్య-అరిః = రాక్షస శత్రువయిన విష్ణువు ఉచ్చైః = గొప్ప గదః = గాయాలు/వ్యాధులు కలవానిగా ఉన్నాడు, భృంగిరిటేః -చ = భృంగియొక్క
అఙ్గమ్ = శరీరం, భృశమ్
= చాలా , పాణ్డు = పాలిపోయింది,
( పాండువ్యాధి కలిగినదిగా ఉంది) ఇతి = ఈ విధంగా అమీషామ్ = వీరి కథా
= కథలు ఆస్తామ్ = అలా ఉండనీ ! త్వమ్ = నువ్వు, శూలీ ఇతి = శూలంతో( కడుపునొప్పితో) ఉన్నవాడివిగా, విగీయసే = కీర్తించబడుతున్నావు,
అహో = ఆహా!( ఈ సందర్భంలో) తవ = నీ, భక్తః = భక్తుడు అనామయః = వ్యాధులు
లేనివాడు అగుట , కథమ్ = ఎలా?
తాత్పర్యము:
ఓ పరమశివా! నిన్ను
ఆశ్రయించిన వారి వ్యాధులన్నీ పోగొడుతావని నిన్ను కొంతమంది పొగుడుతున్నారు. కానీ
నిన్ను ఆశ్రయించిన కుబేరునికి కుబేరత్వం (శారీరక లోపం, అంటే
వికారమైన శరీరం) తొలగిపోలేదు. చంద్రుడు క్షయవ్యాధితో బాధపడుతున్నాడు (కృష్ణపక్షంలో
రోజురోజుకు క్షీణించడం). గణపతికి పెద్ద పొట్ట అలాగే ఉంది. విష్ణువుకు తీవ్రమైన
గాయాలు/వ్యాధులు ఉన్నాయి (ఆయన చేతిలోని గద, గదం అంటే రోగం
అని కూడా అర్థం). భృంగి శరీరం బాగా పాలిపోయింది (పాండువ్యాధి లేదా తెలుపు). ఈ
దేవతల కథలు అలా ఉండనివ్వు. ఆశ్చర్యమేమిటంటే, నువ్వు శూలవ్యాధితో
బాధపడుతున్నావు అని కీర్తించబడుతున్నావు (శూలివి). మరి నీ భక్తుడు ఎలా వ్యాధులు
లేనివానిగా (ఆరోగ్యంగా) ఉంటాడు? (అంటే శివుని ఆశ్రయించిన
దేవతలకే వ్యాధులు ఉండగా, వారికి అధిపతి అయిన శివుడికి కూడా
శూలరోగం ఉందని పురాణాలు చెబుతుండగా, శివుని భక్తులు మాత్రం
ఆరోగ్యంగా ఎలా ఉంటారని కవి ప్రశ్న.)
విశేషాలు:
కుబేరుడు:
'కుబేరుడు' అనే పదాన్ని 'కుత్సితం (ఏవగింపు కలిగించు) – బేరము (శరీరము) కలవాడు' అని విడదీయవచ్చు. పురాణాల ప్రకారం, కుబేరుడు
శివుడిని ఆశ్రయించినప్పటికీ, ఆయనకు వికారమైన శరీరం అలాగే
ఉంది.
చంద్రుడు:
'నీహారభానుః' (మంచు కిరణాలు కలవాడు) అంటే
చంద్రుడు. ఇక్కడ 'క్షయీ' అంటే
క్షయవ్యాధితో బాధపడేవాడు. కృష్ణపక్షంలో చంద్రుడు రోజురోజుకు క్షీణించడాన్ని
క్షయవ్యాధితో పోలుస్తున్నారు.
వినాయకుడు (హేరంబ):
'మహోదరం న గళితం' అంటే పెద్ద పొట్ట అలాగే
ఉంది. వినాయకుడు లంబోదరుడిగా (వ్రేలాడు బొజ్జ కలవాడుగా) ఉండటం అందరికీ తెలిసిందే.
విష్ణువు (దైత్యారి):
'ఉచ్చైర్గదః' అంటే తీవ్రమైన వ్యాధులతో
కూడుకున్నవాడు. విష్ణువు చేతిలో ఉండే 'గద' అనే ఆయుధానికి 'గదం' అంటే రోగం
అని కూడా అర్థం ఉంది. కవి ఇక్కడ ఈ శ్లేషను ఉపయోగించాడు.
భృంగి:
బిల్హణుడు తన శ్లోకంలో "అఙ్గం
భృంగిరిటేశ్చ పాణ్డు భృశమిత్యాస్తామమీషాం కథా" అని ఉపయోగించడం వెనుక ఒక
చక్కటి ఉద్దేశ్యం ఉంది. కేవలం "భృంగి" అని కాకుండా
"భృంగిరిటి" అని వాడటం ద్వారా, కవి శివుడికి
అత్యంత సన్నిహితుడు, గణాలలో ముఖ్యుడైన భృంగికి కూడా శరీరం
పాలిపోయి (లేదా పాండువ్యాధితో) ఉందని నొక్కి చెప్పదలుచుకున్నాడు. అంటే, శివుడికి దగ్గరగా ఉన్న వారికి కూడా ఈ లోపాలు ఉన్నాయనే వాదనను బలపరచడానికి
ఈ పదాన్ని ఉపయోగించాడు.
భృంగిరిటి" అనే పదంలో "రిటి" అనేది కేవలం
ధ్వనిని కాకుండా, భృంగి యొక్క ప్రత్యేకమైన స్థితిని, శివుడి గణాలలో అతని నాయకత్వాన్ని సూచించడానికి ఉపయోగిస్తారు
సంస్కృతంలో పదాలకు ఒకే అర్థం కాకుండా, సందర్భాన్ని బట్టి, రూఢిని బట్టి వేర్వేరు అర్థాలు
ఉండటం సాధారణం. "రిటి" అనే పదానికి "అగ్నిజ్వాలాధ్వని" అనే
అర్థం ఉన్నప్పటికీ, "భృంగిరిటి" వంటి సందర్భాలలో
ఇది ఒక పేరులో భాగంగా, ఆ వ్యక్తి యొక్క ప్రాముఖ్యతను లేదా గణ
నాయకత్వాన్ని సూచించడానికి వాడబడిందని సందర్భాన్ని బట్టి భావించవచ్చు.
భృంగి అంటే సంస్కృతంలో తుమ్మెద అని అర్థం.
భృంగి శివుడికి అత్యంత ప్రియమైన భక్తుడు, ప్రమథగణాలలో ఒకడు. ఇతను కేవలం శివుడిని మాత్రమే ఆరాధించేవాడు. ఒకానొక
సందర్భంలో, పార్వతి శివుడితో కలిసి ఉండగా, భృంగి కేవలం శివుడికి మాత్రమే ప్రదక్షిణ చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
పార్వతి వారిరువురూ ఒక్కటే అని చెప్పినా వినకుండా, తుమ్మెద
రూపం ధరించి (లేదా కొన్ని కథలలో ఎలుక రూపం) వారిద్దరి మధ్య నుండి దూరి శివుడికి
మాత్రమే ప్రదక్షిణ చేయబోయాడు. దీనికి కోపగించిన పార్వతి, భృంగికి
రక్తం, మాంసం లేకుండా కేవలం ఎముకల గూడుగా మారిపోవాలని
శపించింది. శివుడు జాలిపడి, తన భక్తుడు నిలబడటానికి వీలుగా
అతనికి మూడవ కాలును ప్రసాదించాడు. అప్పటి నుండి భృంగి మూడు కాళ్ళతో ఎముకల గూడుగా
శివుడికి సేవ చేస్తూ ఉంటాడు.
శూలి:
సాధారణ అర్థం: శూలవ్యాధి (తీవ్రమైన నొప్పి) కలవాడు.
పురాణాల్లో శివుడికి త్రిశూలం ఆయుధంగా ఉండటం వల్ల కూడా "శూలి" అని
అంటారు.
కవి ప్రశ్నలోని వ్యంగ్యం: శివుడికే శూలవ్యాధి ఉంటే, ఆయన భక్తులు ఎలా ఆరోగ్యంగా ఉంటారు?
అనామయ:
మొదటి అర్థం (సాధారణ అర్థం): 'ఆమయ'
అంటే వ్యాధి. 'అనామయ' అంటే
వ్యాధి లేనివాడు, ఆరోగ్యవంతుడు.
రెండవ అర్థం (శబ్దార్థచమత్కారం): 'అనామయ' అన్న పదాన్ని 'అ-నామ-య'
అని విడదీయవచ్చు. 'నామ' అంటే
పేరు, 'యాతి' అంటే పొందుతాడు. 'నామ న యాతి ఇతి అనామయః' అంటే పేరును పొందనివాడు,
నామరూప రహితుడు.
ఇక్కడ కవి గొప్ప గూఢార్థాన్ని వెల్లడిస్తున్నాడు. శివుడు
కేవలం ఒక వ్యక్తి కాదు, ఆయన నామరూపాలు లేని పరమాత్మ, జ్ఞాన స్వరూపుడు. ఆయనకు వ్యాధులు, లోపాలు ఉండవు. మనం
ఆయన్ని కేవలం ఒక దైవంగా కాకుండా, నామరూప రహితమైన జ్ఞాన
ప్రకాశ స్వరూపునిగా (అనామయునిగా) ఉపాసించాలి.
పైకి శివుడికే రోగాలున్నాయని చెబుతున్నట్లు కనిపించినా, నిజానికి కవి శివుడి యొక్క నిరాకార, నిర్గుణ
తత్వాన్ని, ఆయన భక్తులకు లభించే ఆత్మజ్ఞానాన్ని
సూచిస్తున్నాడు. భౌతిక వ్యాధుల నుండి విముక్తి పొందడమే కాకుండా, అజ్ఞానం అనే మహా వ్యాధి నుండి విముక్తి పొంది ఆత్మజ్ఞానాన్ని పొందడమే
నిజమైన ఆరోగ్యం (అనామయం) అని ఇక్కడ కవి ఉద్దేశం.
ఈ శ్లోకంలో బిల్హణుడు శబ్ద చమత్కారం, శ్లేష మరియు వ్యాజస్తుతి అలంకారాలను సమర్థవంతంగా ఉపయోగించి శివుడి యొక్క
పరతత్వాన్ని చాటి చెప్పాడు. పైకి శివుడికి మరియు ఆయన భక్తులకు వ్యాధులు ఉన్నాయని
ప్రశ్నిస్తున్నట్లు కనిపించినా, లోపల శివుడు నామరూప రహితుడని,
సర్వ వ్యాధుల నుండి విముక్తుడని, ఆయన భక్తులు
కూడా ఆత్మజ్ఞానం ద్వారా అజ్ఞానం నుండి విముక్తి పొంది నిజమైన ఆరోగ్యాన్ని
పొందుతారని గొప్ప ఆధ్యాత్మిక సందేశాన్ని అందించాడు. ఇది కేవలం భౌతికమైన వ్యాధుల
గురించి కాకుండా, అజ్ఞానం అనే మానసిక, ఆధ్యాత్మిక
వ్యాధి నుండి విముక్తి గురించి చెప్పిన గొప్ప కవిత్వం.
ఈ శ్లోకం ద్వారా బిల్హణుడు శివతత్వాన్ని ఎంత లోతుగా అర్థం
చేసుకున్నాడో, దాన్ని ఎంత అందంగా కవిత్వీకరించాడో
తెలుస్తుంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు:
విత్తేశస్య: విత్తస్య ఈశః, తస్య (షష్ఠీ
తత్పురుష).
నీహారభానుః: నీహారస్య భానుః (చంద్రుడు - షష్ఠీ తత్పురుష).
మహోదరమ్: మహత్ ఉదరం యస్య తత్ (బహువ్రీహి సమాసం).
దైత్యారిః: దైత్యానామ్ అరిః (షష్ఠీ తత్పురుష).
భృంగిరిటేశ్చ: భృంగిరిటేః + చ (షష్ఠీ విభక్తి).
పాణ్డ: పాణ్డువర్ణం.
ఆస్తామ్: ఆస్ + లోట్ ప్రథమపురుష బహువచనం (ఉండని).
విగీయసే: వి + గై + కర్మణి లట్ మధ్యమపురుష ఏకవచనం
(కీర్తించబడుతున్నావు).
అనామయః: న ఆమయః యస్య సః (వ్యాధులు
లేనివాడు - నఞ్ తత్పురుష).
అమీషామ్ అనేది అదస్ సర్వనామం యొక్క షష్ఠీ విభక్తి, బహువచన రూపం. ఇది పుంలింగ, స్త్రీలింగ,
నపుంసకలింగ - మూడు లింగాలకు కూడా ఒకే విధంగా
ఉంటుంది.
అలంకారం
ఈ శ్లోకంలో ప్రధానంగా వ్యాజస్తుతి అలంకారం ఉంది.
వ్యాజస్తుతి అంటే "నింద ద్వారా స్తుతి" లేదా
"స్తుతి ద్వారా నింద" అని అర్థం. అంటే పైకి నిందించినట్లు కనిపించినా, లోపల ప్రశంసించడం లేదా పైకి ప్రశంసించినట్లు కనిపించినా లోపల నిందించడం.
ఇక్కడ, కవి శివుడిని మరియు ఆయన భక్తులను పైకి నిందించినట్లు
(శివుడికే రోగాలుంటే, భక్తులు ఎలా బాగుంటారు?) అని ప్రశ్నిస్తున్నప్పటికీ, అది శివుడి గొప్పదనాన్ని,
ఆయన తత్త్వాన్ని వివరిస్తుంది.
ఛందస్సు:
ఈ శ్లోకం శార్దూలవిక్రీడితం ఛందస్సులో ఉంది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 15వ శ్లోకము
గృహ్యన్తాం వసనేషు చర్మభుజగో హారేషు యానేషు గౌ
ర్దుత్తూరం కుసుమేషు నా౽త్ర రుదిమః కింత్వత్ర కమ్పామహే ।
అబ్ధౌ కౌస్తుభకాలకూటకమలా కల్పద్రుమోచ్చైశ్శ్రవః
పీయూషాదిషు సత్సు తాత భవతా యఃకాలకూటగ్రహః ।। 15
పదచ్ఛేదము:
గృహ్యన్తామ్ , వసనేషు , చర్మ, భుజగః , హారేషు ,
యానేషు , గౌః ,దుత్తూరమ్
, కుసుమేషు , న , అత్ర , రుదిమః , కిమ్ ,
తు , అత్ర , కమ్పామహే ,అబ్ధౌ , కౌస్తుభకాలకూటకమలా , కల్పద్రుమ
, ఉచ్చైశ్శ్రవః ,పీయూషాదిషు , సత్సు , తాత , భవతా , యః , కాలకూటగ్రహః ,,
అన్వయము:
వసనేషు(సత్సు), చర్మ, హారేషు(సత్సు), భుజగః, యానేషు,
గౌః, కుసుమేషు, దుత్తూరమ్,
గృహ్యన్తామ్, అత్ర, న,
రుదిమః, కిమ్, తు,
తాత, అబ్ధౌ, కౌస్తుభ,
కాలకూట, కమలా, కల్పద్రుమ,
ఉచ్చైశ్శ్రవః, పీయూషాదిషు, సత్సు, భవతా, కాలకూటగ్రహః,
యః, అత్ర, కమ్పామహే.
ప్రతి పదార్థము:
వసనేషు = వస్త్రాలలో ( వస్త్రాలు) ( సత్సు= ఎన్నియో ఉండగా)
చర్మ = చర్మమును , హారేషు(సత్సు) =ఎన్నో హారాలు ఉండగా , భుజగః =
పాములు హారములుగా, యానేషు = అనేక వాహనాలుండగా గౌః = ఎద్దును, కుసుమేషు = అనేక పువ్వులుండగా దుత్తూరమ్ = ( పూజా పుష్పముగా) ఉమ్మెత్తను, గృహ్యంతాం= నీచే
గ్రహించబడుగాక ! అత్ర = ఈ పై అన్నింటి విషయములో న రుదిమః =
మేము ఏడవము ( బాధపడము) కిమ్ తు = కానీ, తాత = ఓ తండ్రీ! అబ్ధౌ = సముద్రంలో,
కౌస్తుభ = కౌస్తుభ రత్నం, కాలకూట = కాలకూట విషం ,కమలా
= లక్ష్మి, కల్పద్రుమ = కల్పవృక్షం ఉచ్చైశ్శ్రవస్ = ఉచ్చైశ్శ్రవం, పీయూషాదిషు = అమృతం మొదలైనవి సత్సు
= ఉండగా భవతా = నీచే కాలకూటగ్రహః = కాలకూట విషం స్వీకరించుట అనునది , యః = అను
ఏ విషయము కలదో , అత్ర = (దాని విషయంలో ) ఇక్కడ కమ్పామహే = మేము వణుకుతున్నాము
తాత్పర్యము:
ఓ తండ్రీ! నీవు వస్త్రాలుగా పాముతోలును, హారాలుగా కూడా పాముతోలును, వాహనంగా ఎద్దును, పువ్వులుగా ఉమ్మెత్తను స్వీకరించడం వల్ల మేము ఏమీ బాధపడడం లేదు. కానీ,
సముద్ర మథనంలో కౌస్తుభ రత్నం, లక్ష్మి,
కల్పవృక్షం, ఉచ్చైశ్శ్రవము, అమృతం వంటి శ్రేష్ఠమైన వస్తువులు లభించగా, నీవు
వాటిని వదిలిపెట్టి కాలకూట విషాన్ని ఎందుకు స్వీకరించావు? ఇది
మమ్మల్ని ఆశ్చర్యానికి గురిచేస్తుంది. (శివుని త్యాగశీలతను, లోకకళ్యాణం
కోసం ఆయన ఆత్మత్యాగాన్ని కవి ఇక్కడ ఆశ్చర్యంతో ప్రశంసిస్తున్నారు.)
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని విచిత్రమైన ఆభరణాలు, వాహనాల గురించి ప్రస్తావించి, వాటి పట్ల తమకు
అభ్యంతరం లేదని చెబుతుంది. అయితే, సముద్ర మథనంలో లభించిన
అమూల్యమైన వస్తువులను వదిలిపెట్టి, కాలకూట విషాన్ని
స్వీకరించడం శివుని త్యాగానికి, లోక కళ్యాణానికి ఆయనకున్న
నిబద్ధతకు నిదర్శనమని కవి ఆశ్చర్యపోతున్నారు. ఇది శివుని గొప్పదనాన్ని చాటుతుంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు:
గృహ్యన్తామ్: గ్రహ్ + కర్మణి లోట్ ప్రథమపురుష బహువచనం
(స్వీకరించబడుగాక).
రుదిమః: రుద్ + లట్ ఉత్తమపురుష బహువచనం (ఏడుస్తున్నాము).
కమ్పామహే: కంప్య + లట్ ఉత్తమపురుష బహువచనం (వణుకుతున్నాము).
కౌస్తుభకాలకూటకమలా కల్పద్రుమోచ్చైశ్శ్రవః పీయూషాదిషు - కౌస్తుభం చ కాలకూటం చ కమలా చ కల్పద్రుమః చ
ఉచ్చైశ్రవః చ పీయూషం చ (ఇత్యేతాని) ఆదీని యేషాం తేషు - కౌస్తుభం మొదలైనవి ఏ సమూహానికి ఆరంభంగా
ఉన్నాయో ఆ సమూహం - బహువ్రీహి సమాసం.
సత్సు: సత్ + సప్తమీ బహువచనం (ఉండగా).
కాలకూటగ్రహః: కాలకూటస్య గ్రహః (షష్ఠీ తత్పురుష).
అలంకారం
శివుడు సాధారణంగా పాముతోలు, ఎద్దు, ఉమ్మెత్త వంటి వాటిని స్వీకరించడం
అనేది ఆయన భోగవిరక్తికి నిదర్శనం. అయితే, సముద్ర మథనంలో
లభించిన అమూల్యమైన వస్తువులను వదిలిపెట్టి, లోక సంరక్షణ
కోసం ప్రాణాంతకమైన కాలకూట విషాన్ని స్వీకరించడం అనేది ఆయన అత్యున్నతమైన త్యాగశీలతను, పరోపకార
బుద్ధిని సూచిస్తుంది. ఈ రెండు అంశాలు
ఒకదానికొకటి పొంతన కుదరకపోయినా, విశేషమైన రెండవ అంశం
(విషాన్ని స్వీకరించడం) మొదటి అంశాన్ని (సాధారణ వస్తువుల స్వీకరణ) బలపరుస్తూ,
శివుని ఔన్నత్యాన్ని చాటి చెబుతోంది.ఈ విధంగా, శివుని సాధారణ లక్షణాలను పేర్కొంటూ, వాటిని
లోక కళ్యాణం కోసం ఆయన చేసిన గొప్ప త్యాగంతో సమర్థిస్తున్నారు. అందుకే ఇది అర్థాంతరన్యాస అలంకారం
అవుతుంది.
ఛందస్సు:
ఈ శ్లోకం శార్దూలవిక్రీడితం ఛందస్సులో ఉంది.
పూర్వ కవి ప్రయోగాలు:
బిల్హణుని శివస్తుతిలోని 15వ శ్లోకంలో
వ్యక్తమైన భావం - శివుడు లోకకల్యాణం కోసం భయంకరమైన కాలకూట విషాన్ని స్వీకరించి,
తన త్యాగశీలతను చాటుకోవడం - హిందూ పురాణాలు, కావ్యాలలో
ప్రముఖంగా వర్ణించబడిన ఒక అద్భుత ఘట్టం.
శివానందలహరి (ఆదిశంకరాచార్యులు) స్తోత్రంలో శివుని మహిమలు, లోకోపకారక స్వభావం,
కాలకూట విషాన్ని స్వీకరించిన ఘట్టం ప్రస్తావించబడింది. శంకరులు
శివుడిని ప్రశ్నిస్తూ, "జ్వాలోగ్రస్సకలామరాతి భయదః
క్ష్వేళః కథంవా త్వయా దృష్టః కించ కరే ధృతఃకరతలే కింపపక్వ జంభూఫలం ? జిహ్వాయాం నిహితశ్చ సిద్ధఘుటికావా కంఠదేశేభృతః కిం తే నీలమణి ర్విభూషణ మయం
శంభో ! మహాత్మన్వద1 !!" (తీవ్ర జ్వాలలు
క్రమ్ముతూ, దేవతలకు భయాన్ని కలిగించే ఆ విషాన్ని నీవు ఎలా
చూశావు? చేతిలో ఎలా పట్టుకున్నావు? అది
పండిన నేరేడు పండా? నాలుకపై ఎలా పెట్టుకున్నావు? అది సిద్ధఘుటికయా? కంఠంలో ఎలా నిలుపుకున్నావు?
ఇది నీకు ఆభరణమైన నీలమణియా?) అని ఆశ్చర్యంతో
ప్రశంసిస్తారు.( 32వ శ్లోకం)
శ్రీనాథుడు తన భీమేశ్వర పురాణంలో శివుడు కాలకూట విషాన్ని
స్వీకరించిన విధానాన్ని అద్భుతంగా వర్ణించాడు.
"కటకమగు విషము విషధర , కటకంబగు
కేఁలబూని కౌతూహలియై
ఘుటికా సంసిద్ధుడు
రస ఘుటికయునుంబోలె శివుడు గుటుకన మ్రింగెన్ !!" (భీమేశ్వర పురాణం 04 వ ఆశ్వాసం
66పద్యం) - ఇది శివుడు విషాన్ని రసగుళికలా మింగిన వైనాన్ని
వివరిస్తుంది.
ఈ ప్రయోగాలు బిల్హణుని శివస్తుతిలోని 15వ శ్లోకం యొక్క భావానికి అత్యంత సన్నిహితంగా ఉంటాయి, శివుని లోకకల్యాణ గుణాన్ని, ఆయన త్యాగశీలతను
ఉద్ఘాటిస్తాయి.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 16వ శ్లోకము
ఉత్తరఙ్గమథిమస్తకగఙ్గా
వారిధారయసివారిజగన్ధి ।
కింపయశ్చుళుక
బిల్వదళైస్తే
భిక్షురుజ్ఝతి కదాచన లాభం।।
పదచ్ఛేదము:
ఉత్తరఙ్గమ్ (ఉత్ + తరఙ్గమ్),
అథిమస్తకగఙ్గా (అథి + మస్తక + గఙ్గా), వారిధారయసి, వారిజగన్ధి, కిం,
పయశ్చుళుక (పయః + చుళుక), బిల్వదళైః, తే, భిక్షుః, ఉజ్ఝతి, కదాచన, లాభం.,,
అన్వయము:
ఉత్తరఙ్గమ్
వారిజగన్ధి అథిమస్తకగఙ్గావారి ధారయసి.( తే) పయశ్చుళుక బిల్వదళైః కిం? భిక్షుః లాభం కదాచన లాభం ఉజ్ఝతి? (న ఉజ్ఝతి).
ప్రతి పదార్థము:
ఉత్ -తరఙ్గమ్ = లేచునట్టి అలలు కలిగిన, వారిజగన్ధి = పద్మ
సుగంధములు కలిగిన , అథిమస్తకగఙ్గా వారి = నీ తలమీద ఉన్న గంగాజలమును, ధారయసి = ధరిస్తున్నావు, ( తే= (అట్టి) నీకు పయః - చుళుక- బిల్వదళైః = పుడిసెడు నీటితో ఉన్న బిల్వదళాలతో ,
కిమ్ = ఏమి ప్రయోజనము? భిక్షుః = భిక్షుకుడు కదాచన
= ఎప్పుడైనా, లాభమ్ = లాభాన్ని. ఉజ్ఝతి = వదులుతాడా ? (న ఉజ్ఝతి = వదులుకోడు కదా?)
తాత్పర్యము:
ఓ శివా! నీవు లేచునట్టి అలలతో కూడిన, పద్మముల సుగంధములతో నిండిన నీ తలమీద ఉన్న గంగాజలాన్ని ధరిస్తున్నావు.
అట్టి నీకు, భక్తుడు ఒక పుడిసెడు నీటితో కూడిన బిల్వదళాలను
సమర్పించడం వల్ల కలిగే ప్రయోజనం ఏముంది? అయినా ఆ మాత్రం చిన్నపాటి లాభాన్ని ఆదిభిక్షువువైన నువ్వు
వదులుకోలేకపోతున్నావు. అంతేలే! భిక్షుకుడు ఏ కొంచెము లాభమును
వదలుకోడు కదా !
విశేషాలు:
శివుడు నిరాడంబరుడు, నిరీహుడు. ఆయనకు ఏ
కోరికలు లేవు, ఏ ప్రయోజనాలు పొందాల్సిన అవసరం లేదు. కానీ
లోకకల్యాణం కోసం, భక్తులను అనుగ్రహించడం కోసం ఆయన భిక్షాటన
చేస్తాడు. ఈ శ్లోకంలో ఉన్న చమత్కారం ఇదే.
సాధారణంగా భిక్షాటన చేసేవారు లాభాన్ని, ప్రయోజనాన్ని ఆశిస్తారు. కానీ శివుడు భిక్షువుగా ఉన్నప్పటికీ, ఆయనకు ఏ లాభమూ అవసరం లేదు. భక్తులు ప్రేమతో అర్పించే అత్యల్పమైన పత్ర
పుష్పాలను, దోసిలి జలాన్ని కూడా ఆయన స్వీకరిస్తాడు. దీని
వెనుక ఉన్న రహస్యార్థం ఏమిటంటే, భక్తులకు పుణ్యాన్ని,
మోక్షాన్ని ప్రసాదించడమే ఆయన ఏకైక ఉద్దేశం. తన అనుగ్రహాన్ని
పొందడానికి భక్తులకు ఒక మార్గాన్ని సులభతరం చేయడమే శివుని భిక్షాటన లీల అని ఈ
శ్లోకం సూచిస్తుంది.
అలంకారాలు
రెండు అలంకారాలు ఈ శ్లోకంలో కనబడుతున్నాయి.
1. ఆర్థాంతరన్యాస అలంకారం
ఈ అలంకారం యొక్క ప్రధాన లక్షణం ఒక సామాన్య విషయాన్ని, విశేష విషయం ద్వారా లేదా ఒక విశేష విషయాన్ని సామాన్య విషయం ద్వారా
సమర్థించడం.
ఒక ప్రత్యేక సందర్భాన్ని (శివుడి అనుగ్రహం) ఒక సాధారణ సూక్తి
(భిక్షకుడు లాభాన్ని వదులుకోడు)తో సమర్థించడం వల్ల ఇక్కడ ఆర్థాంతరన్యాస అలంకారం ప్రస్ఫుటంగా
ఉంది
2. వ్యాజస్తుతి
అలంకారం
ఈ అలంకారంలో పైకి విమర్శిస్తున్నట్లు లేదా నిందిస్తున్నట్లు
కనిపించినా, దాని వెనుక నిజమైన ప్రశంస, స్తుతి దాగి ఉంటుంది.
శివుడిని భిక్షకుడితో పోలుస్తూ పైకి విమర్శిస్తున్నట్లు
కనిపించినా, అంతర్గతంగా ఆయన దయాగుణాన్ని, భక్తానుగ్రహ శక్తిని స్తుతిస్తున్నందున ఇది వ్యాజస్తుతి అలంకారం.ఈ రెండు అలంకారాలు శ్లోకానికి మరింత అందాన్ని, లోతైన
అర్థాన్ని చేకూర్చాయి.
వ్యాకరణ విశేషాలు:
అథిమస్తకగఙ్గా: మస్తకస్య అధి గంగా (తలమీద గంగ - అవ్యయీభావ
సమాసం).
వారిజగన్ధి: వారిజస్య గంధః యస్య సః (పద్మ సుగంధం కలవాడు -
బహువ్రీహి సమాసం).
ధారయసి: ధృ + ణిచ్ + లట్ మధ్యమపురుష ఏకవచనం
(ధరిస్తున్నావు).
బిల్వదళైః: బిల్వస్య దళాని, తైః
(బిల్వదళాలతో - తృతీయా బహువచనం).
ఉజ్ఝతి: ఉజ్ఝ్ (ఉత్సర్గే) + లట్
ప్రథమపురుష ఏకవచనం
ఛందస్సు:
ఈ శ్లోకం స్వాగత ఛందస్సులో ఉంది. ర ,
న , భ , గగణాలు )ప్రతి పాదంలో 11 అక్షరాలు ఉంటాయి.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 17వ శ్లోకము
సస్యారోపణరక్షణా౽క్షమతయా -భిక్షాటనం నిర్మితం
కచ్ఛ-గ్రన్ధనమోచనా౽లసతయా -వాసోదిశః కల్పితాః ।
శాణా-న్వేషణ ఘర్షణాలసతయా -భస్మాఙ్గరాగః కృతః
విశ్వోత్పాదన-రక్షణాపహరణా-యాసస్త్వయా నేక్షితః ॥ 17
పద విభాగం
సస్యారోపణరక్షణాఽక్షమతయా (సస్యారోపణ + రక్షణా + అక్షమతయా), భిక్షాటనం, నిర్మితం, కచ్ఛగ్రంథనమోచనాఽ
లసతయా (కచ్ఛ + గ్రంథన + మోచనా + అలసతయా), వాసోదిశః, కల్పితాః, శాణాన్వేషణఘర్షణాలసతయా (శాణా + అన్వేషణ +
ఘర్షణ + అలసతయా), భస్మాంగరాగః (భస్మ + అంగరాగః), కృతః, విశ్వోత్పాదన రక్షణాపహరణాయానస్త్వయా (విశ్వ +
ఉత్పాదన + రక్షణ + అపహరణ + అయాసః + తు + త్వయా), నేక్షితః (న + ఈక్షితః).
అన్వయం
(హే శివ!) సస్యారోపణరక్షణాఽక్షమతయా
భిక్షాటనం నిర్మితం, కచ్ఛగ్రంథనమోచనాఽలసతయా వాసోదిశః
కల్పితాః, శాణాన్వేషణఘర్షణాలసతయా భస్మాంగరాగః కృతః, తు త్వయా విశ్వోత్పాదనరక్షణాపహరణాయాసః న ఈక్షితః.
ప్రతి పదార్థం
సస్యారోపణరక్షణాఽక్షమతయా = పంటలు నాటి, రక్షించలేకపోయిన అశక్తత వలన,
(త్వయా = నీచే) భిక్షాటనం =
బిచ్చమెత్తడం, నిర్మితం = ఏర్పరచబడింది, కచ్ఛగ్రంథనమోచనాఽలసతయా = వస్త్రం కట్టడానికి మరియు విప్పడానికి ఉన్న
బద్ధకం వలన, వాసోదిశః = దిక్కులే వస్త్రాలుగా, (త్వయా = నీచే) కల్పితాః = కల్పించబడ్డాయి, శాణాన్వేషణఘర్షణాలసతయా =
సానరాయిని వెతికి, రుద్దడానికి ఉన్న బద్ధకం వలన, (త్వయా = నీచే) భస్మాంగరాగః = బూడిదే శరీర లేపనంగా, కృతః =
చేయబడింది, తు = కానీ, విశ్వోత్పాదనరక్షణాపహరణాయాసః = ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టించడం, రక్షించడం, సంహరించడం మొదలగు పనులలో ప్రయాస, త్వయా = నీచే, న ఈక్షితః = చూడబడలేదు.
తాత్పర్యం
ఓ శివా! నీవు ఈ సమస్త ప్రపంచానికి అధిపతివి.
ఎక్కడైనా పంటలు పండించుకునే సామర్థ్యం నీకు ఉంది. కానీ, పంటలు
నాటి, వాటిని కాపాడుకునే శ్రమ పడకుండా,
కేవలం భిక్షాటననే నీ జీవనోపాధిగా చేసుకున్నావు. వస్త్రాలను ధరించడమే
కాదు, కనీసం గోచిని ముడివేయడానికి, విప్పడానికి
కూడా సోమరితనం వహించి దిగంబరుడవై ఉన్నావు. సానరాయిని వెతికి తెచ్చుకుని, గంధపు చెక్కను అరగదీయడానికి కూడా బద్ధకించి, భస్మాన్నే
శరీరానికి పూసుకుంటున్నావు. అయితే, ఇదంతా నీ లీల మాత్రమే!
ఎందుకంటే, ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టించడం, రక్షించడం,
నాశనం చేయడం వంటి అపారమైన కార్యాలను మాత్రం అలవోకగా
నిర్వర్తిస్తున్నావు కదా!
విశేషం
ఈ శ్లోకంలో, శివునికి 'బద్ధకం'
అనే మానవ స్వభావాన్ని ఆపాదించి, అది ఆయన
నిజమైన శక్తిని, లీలావిశేషాన్ని ఎలా కప్పిపుచ్చలేదో చెప్పడం
ఒక గొప్ప కవితాత్మక ప్రయోగం.
శివుడు భిక్షాటన చేయడం, దిగంబరుడై ఉండటం,
భస్మం పూసుకోవడం వెనుక గొప్ప ఆధ్యాత్మిక రహస్యం ఉంది.
ప్రపంచసృష్టిస్థితిలయాలను అనాయాసంగా నిర్వహించే శివునికి, ఈ
చిన్న పనులు (పంటలు పండించడం, వస్త్రాలు ధరించడం, గంధం పూసుకోవడం) ఒక లెక్కలోనివి కావు. కానీ, శివుడు
ఇలా భిక్షాభోజిగా, దిగంబరుడిగా, భస్మాంగరాగధారిగా
ఉండటం స్వామి యొక్క వైరాగ్యానికి, నిర్మమత్వానికి
ప్రతీక.
భిక్షాటనము: శివుడు ఎటువంటి
కోరికలు లేని విరక్తుడు అని, భౌతికమైన
ఆస్తులతో సంబంధం లేనివాడని సూచిస్తుంది. సకల సంపదలకూ అధిపతివై ఉండి కూడా, దేనికీ ఆశపడకుండా లోకానికి ఆదర్శంగా నిలుస్తాడు.
దిగంబరత్వం: శివుడు సమస్త
దిక్కులను వస్త్రాలుగా ధరించినవాడు అనగా దేశ, కాల, దిశా పరిమితులకు అతీతుడని భావం. శివునికి
ఎటువంటి కట్టుబాట్లు లేవని, ముక్తుడని అర్థం.
భస్మాంగరాగం: శరీరానికి భస్మం పూసుకోవడం వైరాగ్యానికి, మృత్యుంజయుడికి సంకేతం. భస్మం అశాశ్వతమైన దేహాన్ని, లయ
కాలాన్ని సూచిస్తుంది. దేహం నశించినా, పరమాత్మ నిత్యుడని ఇది
గుర్తుచేస్తుంది.
అలంకారం
ఈ శ్లోకంలో వ్యాజస్తుతి అలంకారం ఉంది.
వ్యాజస్తుతి అలంకారం లక్షణం: నింద రూపంలో స్తుతిని, లేదా స్తుతి రూపంలో నిందను పరోక్షంగా తెలియజేయడాన్ని వ్యాజస్తుతి అలంకారం
అంటారు.
సమన్వయం: ఇక్కడ శ్లోకంలో పైకి చూస్తే శివుడు పంటలు
పండించుకోలేక బిచ్చమెత్తడం, వస్త్రాలు ధరించలేక దిగంబరుడు కావడం,
గంధం పూసుకోలేక భస్మం పూసుకోవడం వంటివి 'సోమరితనం'
లేదా 'అశక్తత' వల్ల
జరిగాయని నిందించినట్లు కనిపిస్తుంది. అయితే, చివరి పాదంలో
"విశ్వోత్పాదన-రక్షణాపహరణాయానస్త్వయా నేక్షితః" (ఈ ప్రపంచాన్ని
సృష్టించడం, రక్షించడం, నాశనం చేయడం
అనే మహాకార్యాన్ని మాత్రం అలవోకగా చేస్తున్నావు కదా) అని చెప్పడం ద్వారా, పై నిందలన్నీ శివుని అపారమైన శక్తిని, వైరాగ్యాన్ని,
నిష్కామ కర్మను కీర్తించడానికి వాడిన వ్యంగ్య ప్రయోగాలు అని
తెలుస్తుంది. ఇలా నింద ద్వారా స్తుతిని తెలియజేయడం వల్ల ఇది వ్యాజస్తుతి అలంకారం
అవుతుంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు
సంధులు:
సస్యారోపణరక్షణాఽక్షమతయా: సస్యారోపణ +
రక్షణా + అక్షమతయా. ఇక్కడ సవర్ణదీర్ఘ సంధి (ఆ + అ = ఆ) మరియు
పూర్వరూప సంధి (రక్షణా + అక్షమతయా లో 'అ'
కారం లోపించి 'ఽ' గా
మారడం) ఉన్నాయి.
కచ్ఛగ్రంథనమోచనాఽలసతయా: కచ్ఛ + గ్రంథన +
మోచనా + అలసతయా. ఇక్కడ కూడా సవర్ణదీర్ఘ సంధి మరియు పూర్వరూప సంధి ఉన్నాయి.
శాణాన్వేషణఘర్షణాలసతయా: శాణా + అన్వేషణ +
ఘర్షణ + అలసతయా. ఇక్కడ కూడా సవర్ణదీర్ఘ సంధి మరియు పూర్వరూప సంధి ఉన్నాయి.
భస్మాంగరాగః: భస్మ + అంగరాగః.
ఇది సవర్ణదీర్ఘ సంధి (అ + అ = ఆ).
ఆయాసః + త్వయా = "విసర్జనీయస్య
సః" ఆయాసస్ + త్వయా = ఆయాసస్త్వయా
నేక్షితః: న + ఈక్షితః. ఇది గుణ సంధి
(అ + ఈ = ఏ).
సమాసాలు:
సస్యారోపణరక్షణ: సస్యానామ్ ఆరోపణం
(తత్పురుష), ఆరోపణస్య రక్షణం (తత్పురుష).
కచ్ఛగ్రంథనమోచన: కచ్ఛస్య గ్రంథనం
(తత్పురుష), గ్రంథనస్య మోచనం (తత్పురుష).
శాణాన్వేషణఘర్షణ: శాణస్య అన్వేషణం
(తత్పురుష), అన్వేషణస్య ఘర్షణం (తత్పురుష).
భస్మాంగరాగః: భస్మనః అంగరాగః
(తత్పురుష).
విశ్వోత్పాదనరక్షణాపహరణ: విశ్వస్య ఉత్పాదనమ్
(తత్పురుష), విశ్వస్య రక్షణమ్ (తత్పురుష), విశ్వస్య అపహరణమ్ (తత్పురుష). ఇవి బహుళ తత్పురుష సమాసాలు.
క్రియా పదాలు:
నిర్మితం, కల్పితాః, కృతః: ఇవి భూతకాల కర్మణి ప్రయోగ క్రియా పదాలు.
వీటిలో కర్మణి ప్రయోగం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, 'భిక్షాటనం
నిర్మితం' అంటే 'భిక్షాటనం చేయబడింది'
అని.
నేక్షితః (న ఈక్షితః): 'న' అనేది నిషిద్ధార్థక అవ్యయం, 'ఈక్షితః' అనేది 'ఈక్ష్' ధాతువు నుండి
వచ్చిన క్త్వార్థక రూపం (చూడబడింది).
అవ్యయాలు:
తు: ఇది 'కానీ', 'అయితే' అనే అర్థంలో ఉపయోగించబడిన అవ్యయం, వ్యతిరేకార్థాన్ని సూచిస్తుంది.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తంలో ఉంది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 18వ శ్లోకము
దుత్తూరాణి శిరస్స్రజం పితృవనం వాసం విషం
భోజనం
సర్పాంశ్చాభరణాని
భస్మతిలకం వృద్ధోక్షమారోహణం ।
ప్రేతాన్పారిషదాన్ విధాయ మమృజే దుర్మేధసో
వేధస
స్త్రైలోక్యా-నుపయోగవస్తురచనా
వైపుల్యదోషస్త్వయా ।। 18
పదవిభాగము
దుత్తూరాణి, శిరస్స్రజం (శిరస్
+ స్రజం), పితృవనం, వాసం, విషం, భోజనం, సర్పాంశ్చాభరణాని (సర్పాన్ + చ + ఆభరణాని), భస్మతిలకం, వృద్ధోక్షమారోహణం (వృద్ధ + ఉక్షం +
ఆరోహణం), ప్రేతాన్, పారిషదాన్, విధాయ, మమృజే, దుర్మేధసః,
వేధసః, త్రైలోక్యానుపయోగవస్తురచనా (త్రైలోక్య
+ అనుపయోగ + వస్తు + రచనా), వైపుల్యదోషస్త్వయా (వైపుల్యదోషః
+ త్వయా).
అన్వయము
దుత్తూరాణి శిరస్స్రజం, పితృవనం వాసం,
విషం భోజనం, సర్పాన్ ఆభరణాని, భస్మతిలకం,
వృద్ధోక్షం ఆరోహణం, ప్రేతాన్ పారిషదాన్ విధాయ,
దుర్మేధసః వేధసః త్రైలోక్యానుపయోగవస్తురచనా వైపుల్యదోషః త్వయా
మమృజే.
--------------------------------------------------------------------------------------
ప్రతిపదార్థము
దుత్తూరాణి = ఉమ్మెత్త పూలను, శిరస్స్రజం
= శిరోమాలగా, పితృవనం = స్మశానమును, వాసం
= నివాసముగా, విషం = విషమును, భోజనం =
ఆహారముగా, సర్పాన్ = సర్పములను,
ఆభరణాని = ఆభరణములుగా, భస్మతిలకం = భస్మమును
తిలకముగా, వృద్ధోక్షం = ముసలి వృషభమును, ఆరోహణం = వాహనముగా, ప్రేతాన్ = ప్రేతములను, పారిషదాన్ = పరివారముగా, విధాయ = చేసి, దుర్మేధసః = దుర్బుద్ధిని కలిగిన, వేధసః =
బ్రహ్మదేవునియొక్క, త్రైలోక్యానుపయోగవస్తురచనా =
లోకత్రయమునకు అనుకూలము కాని వస్తువుల సృష్టి యొక్క, వైపుల్యదోషః
= విస్తారమైన దోషము, త్వయా = నీచేత, మమృజే
= తుడిచివేయబడెను.
తాత్పర్యము
ఓ శివా! బ్రహ్మ అల్పబుద్ధి ఉన్నవాడు. అతడు మూడు లోకాలలోను ఏ ప్రాణికి కూడా ఉపయోగపడని వస్తువులను చాలా వాటిని
నిర్మిస్తుంటాడు. ఇది బ్రహ్మ సృష్టి విషయంలో ఉన్న ఒక దోషం. అయితే, నీవు ఆ దోషాన్ని పోగొట్టావు. ఎలాగంటే, నీవు ఉమ్మెత్త
పూవులను తలపై మాలలుగా, శ్మశానమును వాసస్థానముగా, విషమును భోజనముగా, పాములను నగలుగా, భస్మమును తిలకముగా, ముసలి ఎద్దును వాహనముగా, ప్రేతములను సభాసదులుగా స్వీకరించావు. ఇలా లోకానికి
నిరుపయోగమైన వాటిని నీవు స్వీకరించడం ద్వారా బ్రహ్మ చేసిన ఆ దోషాన్ని తుడిచివేసావు.
వివరణ
ఈ శ్లోకం శివుని అసాధారణ మహిమను, ఆయన విలక్షణ స్వరూపాన్ని వివరిస్తుంది. సాధారణంగా లోకంలో అశుభకరమైనవిగా,
భయానకమైనవిగా భావించే ఉమ్మెత్త, శ్మశానం,
విషం, పాములు, భస్మం,
ముసలి వృషభం, ప్రేతాలు వంటి వాటిని శివుడు తన
ఆభరణాలుగా, నివాసంగా, ఆహారంగా, వాహనంగా, పరివారంగా స్వీకరిస్తాడు. కవి దృష్టిలో,
బ్రహ్మదేవుడు ఈ వస్తువులను సృష్టించినప్పుడు అవి లోకానికి
వ్యర్థమైనవిగా, అనుపయోగకరమైనవిగా కనిపించాయి. ఈ సృష్టి
బ్రహ్మ అల్పబుద్ధి వల్ల కలిగిన లోపంగా కవి భావించాడు.
అయితే, శివుడు ఈ వస్తువులను తనవిగా
చేసుకోవడం ద్వారా, వాటికి కూడా పవిత్రతను, గౌరవాన్ని, ప్రయోజనాన్ని కల్పించాడు.
"మమృజే" అనే పద ప్రయోగం ద్వారా శివుడు బ్రహ్మ చేసిన ఆ దోషాన్ని లేకుండా
చేశాడని కవి యొక్క గొప్ప భావన వ్యక్తం అవుతుంది. శివుని సమదర్శనాన్ని, ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని, ఏదైనా పవిత్రం చేయగల ఆయన
శక్తిని ఈ శ్లోకం కీర్తిస్తుంది.
.
వ్యాకరణ విశేషాలు
శిరస్స్రజం (శిరస్ + స్రజం): ఇది విసర్గ సంధికి ఉదాహరణ. 'శిరస్' (విసర్గ) తరువాత 'స్రజం'లోని 'స' కారం రావడంతో విసర్గ 'స్' గా మారింది.
వృద్ధోక్షం (వృద్ధ + ఉక్షం): గుణ సంధి. 'అ' కారానికి 'ఉ' కారం పరమై 'ఓ' కారంగా మారింది.
త్రైలోక్యానుపయోగవస్తురచనా (త్రైలోక్య + అనుపయోగ + వస్తు +
రచనా): ఇది దీర్ఘ సమాసం. 'త్రైలోక్య' (ముల్లోకాలకు)
+ 'అనుపయోగ' (పనికిరాని) + 'వస్తు' (వస్తువుల) + 'రచనా'
(సృష్టి). ఇది షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం.
దుర్మేధసః వేధసః: షష్ఠీ విభక్తి, ఏకవచనం. 'దుర్బుద్ధి గల బ్రహ్మదేవుని యొక్క' అని అర్థం.
మమృజే: 'మృజ్' (శుద్ధీకరణే
- శుభ్రపరచుట) అనే ధాతువు నుండి వచ్చిన పరోక్షభూతకాల (లిట్ లకారం) రూపం.
"తుడిచివేయబడెను" అని అర్థం. ఇది కర్మణి ప్రయోగం.
విధాయ: 'వి' ఉపసర్గ
+ 'ధా' ధాతువు + ల్యప్ ప్రత్యయం.
"చేసి" అని అర్థం. ఇది పూర్వకాలిక క్రియ (అవ్యయం).
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో ముఖ్యంగా వ్యాజస్తుతి అలంకారం ఉంది.
లక్షణం: పైకి నిందిస్తున్నట్లు (లేదా విమర్శిస్తున్నట్లు)
కనిపించినా, అంతర్గతంగా స్తుతి, ప్రశంస
దాగి ఉండటం.
విశ్లేషణ: కవి బ్రహ్మదేవుని సృష్టిని
"దుర్బుద్ధి" అని, "లోకాలకు పనికిరాని
వస్తువుల సృష్టి" అని వర్ణించడం ద్వారా పైకి బ్రహ్మను నిందించినట్లు
కనిపిస్తుంది. ఉమ్మెత్త, స్మశానం, విషం,
ప్రేతాలు వంటివి లోకంలో సాధారణంగా అశుభకరమైనవిగా, నిందనీయమైనవిగా భావించబడతాయి. వీటిని సృష్టించిన బ్రహ్మకు దుర్బుద్ధి అని
అంటాడు. అయితే, ఈ నింద వెనుక శివుని గొప్పదనం దాగి ఉంది.
శివుడు అశుభకరమైన, నిందనీయమైన వాటిని కూడా తన అంగభూషణాలుగా
స్వీకరించి, వాటికి కూడా పవిత్రతను, శుభత్వాన్ని
ప్రసాదించాడు. బ్రహ్మ సృష్టిలోని 'దోషాన్ని'
శివుడు తన అంగీకారంతో 'తుడిచివేశాడు' అని చెప్పడం ద్వారా, శివుడు సర్వశక్తిమంతుడని,
ఏదైనా పవిత్రం చేయగలడని, అశుభాన్ని శుభంగా
మార్చగలడని స్తుతించబడింది. ఇది శివుని సమదర్శనాన్ని, కరుణను,
లీలావిశేషాన్ని చాటిచెబుతుంది. కాబట్టి, పైకి
బ్రహ్మను నిందిస్తున్నట్లు కనిపించినా, అంతిమంగా శివుని
మహిమను స్తుతిస్తున్నందున ఇది వ్యాజస్తుతి అలంకారం.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తంలో ఉంది.
మ స జ స త త గ
ఈ శ్లోకముతో పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి ప్రయోగములు
శివ మహిమ్న స్తోత్రం (పుష్పదంత విరచితం): ఈ స్తోత్రంలో
శివుని అద్భుతమైన రూపం, ఆయన ఆభరణాలు, నివాసాలు
వర్ణించబడిన చాలా శ్లోకాలు ఈ భావానికి దగ్గరగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు, శివుడు శ్మశానవాసి అని, చితాభస్మం ధరిస్తాడని,
పుర్రెల దండలు వేసుకుంటాడని చెప్పడం. ఇవన్నీ సామాన్యులకు
భయంకరమైనవిగా కనిపించినా, శివునికి అవి అలంకారాలే.
"శ్మశానేష్వాక్రీడా స్మరహర పిశాచాః సహచరాః చితాభస్మాంగరాగః
స్రగపి నృకరోటీ పరికరః।" (ఓ మదనాంతకా, నీకు శ్మశానాలు క్రీడాస్థలాలు, పిశాచాలు సహచరులు,
చితాభస్మం శరీర లేపనం, నరకపాలాల దండ ఆభరణం.) –
ఇది శివుని విచిత్ర స్వరూపాన్ని వర్ణిస్తుంది, ఆయన సాధారణ
లోక ధర్మాలకు అతీతుడని సూచిస్తుంది
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 19వ శ్లోకము
వాణీపఙ్కరుహాసనస్య గృహిణీత్యాస్థాయిమౌనవ్రతం
లక్ష్మీ-స్సాగరశాయినః ప్రియతమేత్యగ్రాహి
భిక్షాటనం ।
ఇత్థం స్వామి-నిషిద్ధసేవకవధూ సమ్భోగబీభత్సయా
పఞ్చా౽సేవిషత
త్వయా-ధృతిదయాదాన్తిక్షమాముక్తయః ॥ 19
పదవిభాగము:
వాణీపఙ్కరుహాసనస్య, గృహిణీత్యాస్థాయి(గృహిణీ
+ ఇతి + ఆస్థాయి), మౌనవ్రతం, లక్ష్మీ-స్సాగరశాయినః(లక్ష్మీః
+ సాగరశాయినః), ప్రియతమేత్యగ్రాహి(ప్రియతమా + ఇతి + అగ్రాహి),
భిక్షాటనం, ఇత్థం, స్వామి-నిషిద్ధసేవకవధూ,
సమ్భోగబీభత్సయా, పఞ్చాఽసేవిషత(పఞ్చ + అసేవిషత),
త్వయా-ధృతిదయాదాన్తిక్షమాముక్తయః(త్వయా + ధృతి + దయా + దాన్తి +
క్షమా + ముక్తయః).
అన్వయము:
వాణీపఙ్కరుహాసనస్య గృహిణీ ఇతి మౌనవ్రతం త్వయా ఆస్థాయి, సాగరశాయినః ప్రియతమా ఇతి భిక్షాటనం త్వయా అగ్రాహి. ఇత్థం
స్వామినిషిద్ధసేవకవధూ సంభోగబీభత్సయా త్వయా ధృతిదయాదాన్తిక్షమాముక్తయః పంచ అసేవిషత.
------------------------------------------------------------------------------------
ప్రతి పదార్థము
వాణీ = సరస్వతి,
పఙ్కరుహ -ఆసనస్య = పద్మము తనకు పీఠముగా
కలిగిన బ్రహ్మ యొక్క,
గృహిణీ -ఇతి = భార్య అని
మౌనవ్రతం = మౌనవ్రతం, ఆస్థాయి =( నీచేత)
ఆశ్రయించబడింది. లక్ష్మీః = లక్ష్మి, సాగరశాయినః
= సముద్రంలో శయనించే విష్ణువు యొక్క, ప్రియతమా = ప్రియురాలు,
ఇతి = అని, భిక్షాటనం = భిక్షాటనం, అగ్రాహి = (నీచే)స్వీకరించబడింది, ఇత్థం = ఈ విధంగా, స్వామినిషిద్ధ = స్వామికి నిషిద్ధమగు సేవక = సేవకుల యొక్క , వధూ = భార్యలతో, సంభోగ = సంభోగ విషయమున , బీభత్సయా =నీకు ఉన్న అసహ్యము వలన,
త్వయా = నీచేత ,ధృతి = ధైర్యము, దయా = దయ, దాన్తి = ఇంద్రియ నిగ్రహం, క్షమా = ఓర్పు, ముక్తయః = మోక్షం (లేదా విముక్తి) అను
, పంచ = ఐదు, అసేవిషత = సేవించబడ్డాయి.
తాత్పర్యము:
ఓ శివా! నీవు లోకోత్తరుడైన మహాయోగివి. నీవు బ్రహ్మకు
యజమానివి. బ్రహ్మ భార్యయైన సరస్వతి (వాక్కు) నీ సేవకుని
భార్య. ఆమెను చూసి మాట్లాడినట్లయితే, నీ సేవకుని భార్యను
అనుభవించినట్లే అవుతుందని భావించి, నీవు మౌనవ్రతాన్ని ఆచరించావు.
అదేవిధంగా, సముద్రంలో శయనించే విష్ణువు నీ సేవకుడు. విష్ణువు
ప్రియురాలైన లక్ష్మి (సంపద) నీ సేవకుని భార్య. సంపదలను,
భోగాలను అనుభవించినట్లయితే, నీ సేవకుని
భార్యయైన లక్ష్మిని అనుభవించినట్లే అవుతుందని భావించి, ఆ
విషయం పట్ల నీకు గల అసహ్యం (ఏవగింపు) వల్ల భోగాలను విడిచిపెట్టి, భిక్షాటనంతో జీవనం సాగిస్తున్నావు.
ఈ విధంగా, శాస్త్రాలచే నిషేధించబడిన
విధంగా సేవకుల భార్యలను అనుభవించడానికి రోసి, నీవు ధృతి
(ధైర్యము/నిబ్బరము), దయ, దాంతి (ఇంద్రియ నిగ్రహము), క్షమ
(ఓర్పు), ముక్తి (నిత్యముక్తుడై
ఉండుట) అనే ఐదుమంది ఉత్తమ గుణాలను నీ పత్నులుగా స్వీకరించావు. ఈ ఐదు గుణాలు ఎవరికి
పత్నులు కావు. అందుకే నీవు వాటిని నీవిగా చేసుకున్నావు. (అనగా,
మౌనము, వైరాగ్యము, ధృతి,
దయ, దాంతి, క్షమ,
ముక్తి వంటి ఉత్తమ లక్షణాలు శివునియందు తప్ప మరెవ్వరియందును లేవని
భావం)
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకంలో శివుని గొప్పదనం, ఆయన
నిరాసక్తత, అద్వితీయమైన గుణాలు వర్ణించబడ్డాయి. కవి ఇక్కడ వాణీ
(సరస్వతి) మరియు లక్ష్మి అనే పదాలకు వాటి సాధారణ అర్థాలతో పాటు, వాక్కు మరియు సంపద అనే అర్థాలను కూడా స్ఫురింపజేశాడు. బ్రహ్మ మరియు
విష్ణువు శివునికి సేవకుల వంటి వారని, వారి పత్నులైన సరస్వతి,
లక్ష్మిలను శివుడు తనవిగా చేసుకోకూడదని ఒక వినూత్నమైన ఆలోచనను
ప్రవేశపెట్టాడు.
మౌనవ్రతం: వాక్కును నియంత్రించడం, సరస్వతి (వాక్కుకు అధిదేవత)ని త్యజించడంతో సమానం.
భిక్షాటన: సంపదలను త్యజించడం, లక్ష్మి
(సంపదలకు అధిదేవత)ని నిరాకరించడంతో సమానం.
శివుడు, తన సేవకుల పత్నుల పట్ల మోహాన్ని
విడనాడి, పవిత్రమైన ధృతి, దయ, దాంతి, క్షమ, ముక్తి అనే ఐదు
గుణాలను తన సొంతం చేసుకున్నాడు. వాణీ, లక్ష్మీలతో పాటు ఈ ఐదు గుణాలు కూడా( ధృతిః, దయా,
దాంతిః, క్షమా, ముక్తిః) స్త్రీలింగ పదాలు కావడం విశేషం. దీని ద్వారా శివుడు కేవలం భోగాలను
త్యజించడమే కాకుండా, ఉత్తమమైన ఆధ్యాత్మిక లక్షణాలను తనలో
నింపుకున్నాడని, ఆయనే నిజమైన విరాగి
అని కవి శబ్ద చమత్కారంతో చెప్పాడు. శివునిలో ఉన్న ఈ గుణాలు మరెవ్వరిలోనూ లేవని, ఆయన లోకోత్తరుడైన మహాయోగి అని ఈ శ్లోకం యొక్క అంతరార్థం.
వ్యాకరణ విశేషాలు:
గృహిణీత్యాస్థాయి: గృహిణీ + ఇతి + ఆస్థాయి (యణాదేశ సంధి, సవర్ణ దీర్ఘ సంధి)
లక్ష్మీ-స్సాగరశాయినః: లక్ష్మీః + సాగరశాయినః (విసర్గ సంధి
-)
ప్రియతమేత్యగ్రాహి: ప్రియతమా + ఇతి + అగ్రాహి (గుణ సంధి, యణాదేశ సంధి)
పఞ్చాసేవిషత: పఞ్చ + అసేవిషత (సవర్ణదీర్ఘ సంధి)
అసేవిషత - ధాతువు: √సేవ్ (సేవాం కర్తుమ్ / సేవించుట) ఆత్మనేపది లుఙ్ లకారము ప్రథమ పురుష బహు వచనము
ఆస్థాయి- ఉపసర్గ: ఆఙ్ (ఆ) + √స్థా (తిష్ఠతి / నిలబడుట, ఉండుట) లుఙ్ ప్రథమ పురుష ఏకవచన ఆత్మనేపది
పఙ్కరుహాసనస్య: పఙ్కరుహే ఆసనం యస్య సః - బహువ్రీహి సమాసం
(బ్రహ్మ).
సాగరశాయినః: సాగరే శేతే ఇతి - సముద్రంలో శయనించేవాడు
(విష్ణువు).
స్వామినిషిద్ధసేవకవధూ సంభోగబీభత్సయా: స్వామినా నిషిద్ధః
సేవకవధూ సంభోగః, తస్య బీభత్సయా - తృతీయ తత్పురుష సమాసం
(యజమానికి నిషిద్ధమైన సేవకుల భార్యలతో సంభోగం పట్ల అసహ్యం).
అలంకారము:
ఈ శ్లోకంలో కావ్యలింగాలంకారం ఉంది. శివుడు మౌనవ్రతాన్ని, భిక్షాటనాన్ని ఎందుకు ఆచరించాడో (కారణం) వర్ణించబడింది. సేవకుల భార్యలతో
సంభోగం పట్ల కలిగిన బీభత్స భావం (అసహ్యం) అనే కారణం చేత, ధృతి,
దయ, దాంతి, క్షమ,
ముక్తి అనే ఐదు గుణాలను శివుడు సేవించాడు అని చెప్పడం ద్వారా,
ఒక క్రియకు తగిన కారణాన్ని చూపడం వలన ఇది కావ్యలింగాలంకారం
అవుతుంది.
ఛందస్సు:
ఈ శ్లోకం శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తంలో ఉంది. మ-స-జ-స-త-త-గ.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 20వ శ్లోకము
భిక్షాం దేహి గృహాణ కీదృశమభిప్రేతం ప్రతిజ్ఞా
దృఢా
బాఢం పృచ్ఛ హిమాచలం నగృహిణీం భిక్షాం పతిం పృచ్ఛతి ।
తద్భిక్షే తనయామియం
త్రినయనాయత్తా ప్రతిజ్ఞా మృషే
త్యన్తశ్ఛద్మపరీ-క్షితాచలవధూభావాయ తుభ్యం నమః
॥ 20
పదవిభాగము:
భిక్షాం, దేహి, గృహాణ,
కీదృశమభిప్రేతం(కీదృశమ్ + అభిప్రేతమ్), ప్రతిజ్ఞా,
దృఢా, బాఢం, పృచ్ఛ,
హిమాచలం, నగృహిణీం(న + గృహిణీమ్), భిక్షాంపతిం(భిక్షామ్ + పతిం), పృచ్ఛతి, తద్భిక్షే(తత్ + భిక్షే), తనయామ్ +ఇయం త్రినయనాయత్తా( త్రినయన + ఆయత్తా), ప్రతిజ్ఞా, మృషేత్యన్తశ్ఛద్మపరీ-క్షితాచలవధూభావాయ(మృషా
+ ఇతి + అంతః + ఛద్మ + పరీక్షిత + అచల + వధూ + భావాయ), తుభ్యం,
నమః.
" అన్వయము:
"భిక్షాం దేహి!" (ఇతి భిక్షుః), "కీదృశమ్ అభిప్రేతం గృహాణ!" (ఇతి మేనకా), "దృఢా
ప్రతిజ్ఞా!" (ఇతి భిక్షుః), "బాఢం పృచ్ఛ, భిక్షాం పతిం హిమాచలం పృచ్ఛతి,
(ఇతి మేనకా), గృహిణీం న ",
"తత్ ఇయం తనయామ్ భిక్షే!" (ఇతి
భిక్షుః), "త్రినయన + ఆయత్తా " (ఇతి మేనకా),
ప్రతిజ్ఞా మృషా(ఇతి భిక్షుః), ఇత్థం
అంతశ్ఛద్మపరీక్షితాచలవధూభావాయ తుభ్యం నమః.
ప్రతి పదార్థము:
భిక్షాం = భిక్షను/దానమును , దేహి! = ఇవ్వండి! ఇతి = అని
, భిక్షుః = భిక్షగాడు
కీదృశమ్ = ఎలాంటిది, అభిప్రేతమ్
= కోరింది, గృహాణ! = తీసుకోండి! ఇతి = అని మేనకా = మేనక
(చెప్పింది)
దృఢా = గట్టిది/స్థిరమైనది , ప్రతిజ్ఞా! = ప్రతిజ్ఞ/శపథం! ఇతి = అని భిక్షుః = భిక్షగాడు
(అన్నాడు)
బాఢం = చాలా/ఖచ్చితంగా , పృచ్ఛ, = అడుగు, భిక్షాం = భిక్షను , పతిం హిమాచలం = భర్తయైన హిమాలయాన్ని
పృచ్ఛతి, = అడుగవలసిన విషయం , గృహిణీం న = కాదు = గృహిణిని/ఇల్లాలిని కాదు , ఇతి = అని
మేనకా = మేనక (చెప్పింది)
తత్ = కాబట్టి , ఇయం = ఈ
, తనయామ్ = కుమార్తెను , భిక్షే! = భిక్షగా అడుగుతున్నాను! ఇతి = అని
భిక్షుః = భిక్షగాడు (అన్నాడు)
త్రినయన = శివుడికి (మూడు కన్నులు కలవాడు),
ఆయత్తా = ఆధీనమైనది/చెందినది, (అలా
కాకుంటే) ప్రతిజ్ఞా
= ప్రతిజ్ఞ , మృషా = అబద్ధం/వ్యర్థం (అయినట్లే) , ఇతి = అని మేనకా = మేనక
(చెప్పింది)
ఇత్థం = ఈ విధంగా, అంతశ్ఛద్మపరీక్షితాచలవధూభావాయ
= మాటల లోపల మోసపూరితమైన పరీక్ష ద్వారా హిమవంతుని భార్యయైన మేనక
యొక్క నిజమైన స్వభావాన్ని పరీక్షించినందుకు, తుభ్యం = నీకు(శివునికి)
నమః. = నమస్కారం.
తాత్పర్యము:
ఈ శ్లోకంలో, బ్రహ్మచారి వేషంలో
ఉన్న శివుడికి, పార్వతి తల్లి మేనకకు మధ్య జరిగిన ఒక
ఆసక్తికరమైన సంభాషణను వర్ణించబడింది:
తా శివుడు
(బ్రహ్మచారి వేషంలో): "అమ్మా!
నాకు భిక్షమును ఇమ్ము
." మేనాదేవి: (శివుడిని
పరీక్షించే ఉద్దేశ్యంతో) "నీకు ఎలాంటి భిక్షము ఇష్టమో అడిగి
తీసికొనుము!"
శివుడు: "నాకు దృఢమైన ప్రతిజ్ఞే
భిక్షముగా కావలెను!" (ఇక్కడ శివుడు తన బ్రహ్మచర్య ప్రతిజ్ఞ దృఢమని, లేదా తన ఉద్దేశ్యం దృఢమని పరోక్షంగా చెప్పాడు).
మేనాదేవి:
" మీ ప్రతిన నిక్కమా? నా భర్త
అయిన హిమవంతుని అడుగు”
శివుడు: " భిక్షనుగూర్చి భార్యభర్త
నడుగ నక్కర లేదు! మీ
పుత్రికను యాచించుచున్నాను "
(ఇక్కడ శివుడు తన
నిజమైన కోరికను పరోక్షంగా వెల్లడించాడు).
మేనాదేవి: (శివుడి మాటలలోని లోతైన
అర్థాన్ని గ్రహించి) "ఓ భిక్షువా! ఈ నా కూతురు (పార్వతి) త్రినేత్రుడైన
శివునికి ఇచ్చునట్లు వాగ్దానము చేయబడినది. కనుక ఆమె అతని అధీనమున ఉన్నది.
(ఈ మాటలతో మేనక
పార్వతి శివుడికే చెందాలని తన మనసులోని సంకల్పాన్ని స్పష్టం చేసింది).
శివుడు: అలా అయితే భిక్షను ఇస్తానని మీ రన్న మాట వ్యర్థమయింది
కదా!”
ఈ విధంగా, తన బ్రహ్మచారి వేషంతో మేనాదేవి
మనసులో దాగి ఉన్న నిజమైన భక్తిని, పరమేశ్వరుని పట్ల ఆమెకున్న
అనురాగాన్ని పరీక్షించిన ఓ శివా! నీకు నమస్కారము!
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుని లీలావిశేషాలను, ఆయన భక్తుల అంతరంగాలను తెలుసుకునే సామర్థ్యాన్ని అద్భుతంగా వర్ణిస్తుంది.
పార్వతిని వివాహం చేసుకోవడానికి ముందు శివుడు బ్రహ్మచారి వేశంలో వచ్చి, కేవలం పార్వతి తపస్సునే కాకుండా, ఆమె తల్లిదండ్రులైన
హిమవంతుడు, మేనకల మనసులోని భావాలను కూడా ఎలా పరీక్షించాడో ఈ
సంభాషణ ద్వారా తెలియజేస్తుంది.
వ్యంగ్య సంభాషణ: శివుడు, మేనక మధ్య జరిగే
మాటల యుద్ధం పైకి సాధారణంగా కనిపించినా, లోతుగా చూస్తే
దానిలో వ్యంగ్యం, చమత్కారం, మరియు దైవ
సంకల్పం దాగి ఉన్నాయి. శివుడు అడిగిన "దృఢమైన ప్రతిజ్ఞ" పార్వతిని పొందే
తన సంకల్పమేనని పరోక్షంగా చెప్పాడు.
"బాఢం పృచ్ఛ, హిమాచలం... నగృహిణీం
న": మేనక ఇంటి యజమానిని అడగమని చెప్పగా, శివుడు కూడా
లౌకిక నీతిని అనుసరిస్తున్నట్లుగా, తాను హిమవంతుడినే
అడుగుతున్నానని, పార్వతిని భిక్షగా కోరుతున్నానని చమత్కారంగా
చెప్పాడు.
"త్రినయనాయత్తా ప్రతిజ్ఞా మృషా": మేనక, శివుడి మాటలలోని లోతైన అర్థాన్ని గ్రహించి, పార్వతి
శివునికే చెందాలని తాను చేసిన వాగ్దానం వ్యర్థం కాకూడదని, ఆమె
శివునికి చెందినదని స్పష్టం చేస్తుంది. ఇది ఆమె శివుని పట్ల ఉన్న భక్తిని, పార్వతి భవిష్యత్తు గురించి ఆమెకున్న దృఢ నిశ్చయాన్ని వెల్లడిస్తుంది.
అంతశ్ఛద్మపరీక్షితాచలవధూభావాయ: శివుడు తన బ్రహ్మచారి వేషంతో
మేనక మనసులో దాగి ఉన్న నిజమైన ప్రేమను, భక్తిని, మరియు పార్వతిని శివునికి ఇవ్వాలనే ఆమె యొక్క లోతైన భావాన్ని
పరీక్షించాడు. ఈ శ్లోకం ద్వారా శివుడు తన లీలలతో భక్తుల హృదయాలను ఎలా అర్థం
చేసుకుంటాడో తెలియజేస్తుంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు:
కీదృశమభిప్రేతం: కీదృశమ్ + అభిప్రేతమ్ (మొదటి పదంలో మ్-కారం
తరువాత అచ్చు రావడంతో మ్- అచ్చు తో కలిసిపోయింది.)
తద్భిక్షే: తత్ + భిక్షే (జశ్త్వ సంధి -)
త్రినయనాయత్తా: త్రినయన + ఆయత్తా (సవర్ణ దీర్ఘ సంధి)
మృషేత్యన్తశ్ఛద్మపరీ-క్షితాచలవధూభావాయ: మృషా + ఇతి + అంతః +
ఛద్మ + పరీక్షిత + అచల + వధూ + భావాయ (ఈ పదంలో అనేక సంధులు ఉన్నాయి:
మృషా + ఇతి = మృషేతి (గుణ సంధి)
మృషేతి + అంతః = మృషేత్యంతః (యణాదేశ సంధి, విసర్గ సంధి - సత్వ సంధి)
అంతః + ఛద్మ = అంతశ్ఛద్మ (విసర్గ సంధి - శ్చుత్వ సంధి)
పరీక్షిత + అచల = పరీక్షితాచల (సవర్ణ దీర్ఘ సంధి)
హిమాచలం: హిమానాం అచలః - షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం (మంచు పర్వతం
- హిమవంతుడు).
త్రినయనాయత్తా: త్రినయనాయ ఆయత్తా - చతుర్థీ తత్పురుష సమాసం
(ముక్కంటికి ఆధీనమైనది).
అచలవధూభావాయ: అచలస్య వధూః, తస్యాః
భావాయ - షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం.
ఛందస్సు:
ఈ శ్లోకం శార్దూలవిక్రీడిత
వృత్తంలో ఉంది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 21వ శ్లోకము
నస్స్వామీ జగతాం సఖా ధనపతేస్సేవ్యస్సురాణా
మితి
శ్రుత్వా తుభ్యముమాం ప్రతిశ్రుతవతీమేనా మునీనాం
పురః ।
త్వామాశావసనం పిశాచసుహృదం ప్రేతావృతం ప్రాఙ్గణే
దృష్ట్వా చిత్రశిఖణ్డిభిః ప్రహసితం మేనే
నటైర్నాటకమ్ ।। 21
పద విభాగము
నస్స్వామీ (నః + స్వామీ), జగతాం,
సఖా, ధనపతేస్సేవ్యస్సురాణాం (ధనపతేః + సేవ్యః + సురాణాం), ఇతి, శ్రుత్వా,
తుభ్యముమాం (తుభ్యమ్ + ఉమాం), ప్రతిశ్రుతవతీ మేనా,
మునీనాం, పురః, త్వామాశావసనం
(త్వాం + ఆశావసనం), పిశాచసుహృదం, ప్రేతావృతం(
ప్రేత+ఆవృతం), ప్రాఙ్గణే,
దృష్ట్వా, చిత్రశిఖణ్డిభిః, ప్రహసితం, మేనే, నటైర్నాటకమ్
(నటైః + నాటకమ్).
అన్వయము
నః, స్వామీ, జగతాం స్వామీ,
ధనపతేః సఖా, సురాణాం సేవ్యః ఇతి శ్రుత్వా,
మునీనాం పురః తుభ్యం ఉమాం ప్రతిశ్రుతవతీ, మేనా ప్రాఙ్గణే త్వాం ఆశావసనం,
పిశాచసుహృదం, ప్రేత ఆవృతం దృష్ట్వా, చిత్రశిఖణ్డిభిః నటైః ప్రహసితం నాటకమ్ మేనే.
ప్రతి పదార్థము
నః = మా, స్వామీ = ప్రభువు, జగతాం = లోకములకు, స్వామీ = ప్రభువు, ధనపతేః = కుబేరునకు, సఖా = మిత్రము, సురాణాం = దేవతలకు, సేవ్యః = సేవింపదగినవాడు,
ఇతి = అని, శ్రుత్వా = విని, మునీనాం = సప్తమహర్షుల, పురః = సమక్షమున, తుభ్యం = నీకొరకు, ఉమాం = పార్వతిని, ప్రతిశ్రుతవతీ = ఇచ్చుటకు అంగీకరించిన, మేనా =
హిమవంతుని పత్నియగు మేనాదేవి, ప్రాఙ్గణే = తన ముంగిటియందు,
త్వాం = నిన్ను, ఆశావసనం = దిగంబరునిగా,
పిశాచసుహృదం = పిశాచములకు మిత్రునిగా, ప్రేత
ఆవృతం = ప్రేతలతో ఉన్నవానిగా , దృష్ట్వా = చూచి, చిత్రశిఖణ్డిభిః = సప్తమునులు అను,( మరీచిరంగిరా అత్రిః
పులస్త్యః పులహః క్రతుహః, వసిష్ఠశ్చేతి సప్తైతే జ్ఞేయా
శ్చిత్రశిఖండినః” వాచస్పత్యము.) నటైః = నటులచే ఆడబడిన, ప్రహసితం నాటకమ్ = ప్రహసనమను
నాటకమునుగా, మేనే = తలచెను.
తాత్పర్యము
ఓ శివా !
”మా శివ ప్రభువు, లోకములకు
ప్రభువు, కుబేరునకు మిత్రుడు, దేవతలచే
సేవింపదగినవాడు “ అని మునులు పలుకుటవలన వారి సమక్షంలో నీకు పార్వతిని
ఇస్తానని మేనాదేవి ఒప్పుకొన్నది. కాని
వరపూజ కొరకు తన ముంగిట
దిగంబరత్వముతో, పిశాచ మిత్రునిగా, ప్రేతలతో
కలిసి ఉన్న నిన్ను చూసి, ఇదివరలో సప్తర్షులు కలిసిన సందర్భాన్ని చిత్రశిఖండులు (సప్తమునులు) అనే నటులు ఆడిన ప్రహసన నాటకముగా మేనాదేవి భావించిందని నేను తలుస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకంలో బిల్హణుడు శివుని విరుద్ధ గుణాలను వర్ణించాడు.
లోకేశ్వరుడైన శివుడు దిగంబరుడిగా, పిశాచాలు మరియు ప్రేతలతో
సంచరించేవాడిగా ఉండటం మేనాదేవికి హాస్యాస్పదంగా తోచింది. ఇది శివుని ఐశ్వర్యానికీ,
ఆయన బాహ్య రూపానికీ మధ్య ఉన్న వైరుధ్యాన్ని చక్కగా ఆవిష్కరిస్తుంది.
మేనాదేవి భావనలో ఇది ఒక ప్రహసన నాటకం, అంటే నిజం కాదని,
కేవలం ఒక హాస్యభరితమైన దృశ్యం అని ఆమె భావించింది.
వ్యాకరణ విశేషాలు
నస్స్వామీ: 'నః' (అస్మద్ శబ్దం షష్ఠీ బహువచనం) మరియు 'స్వామీ' పదముల కలయిక. ఇక్కడ సంధి నిత్యము.
ధనపతేస్సేవ్యస్సురాణామ్: 'ధనపతేః'
(ధనపతి శబ్దం షష్ఠీ ఏకవచనం), 'సేవ్యః'
(సేవించదగినవాడు), 'సురాణామ్' (సుర శబ్దం షష్ఠీ బహువచనం) పదాల సంధులు. విసర్గ సంధి జరిగింది.
తుభ్యముమాం: 'తుభ్యమ్' (యుష్మద్ శబ్దం చతుర్థీ ఏకవచనం) మరియు 'ఉమాం'
(ఉమా శబ్దం ద్వితీయా ఏకవచనం) పదాల సంధి.
ప్రతిశ్రుతవతీ : 'ప్రతిశ్రుతవతీ'
(కృతవత్ ప్రత్యయాంత స్త్రీలింగ పదం)
నటైర్నాటకమ్: 'నటైః' (నట శబ్దం తృతీయా బహువచనం) మరియు 'నాటకమ్' (నాటకం) పదాల సంధి.
మేనే" మన్ (మానే) - ఆత్మనేపది లిట్ లకారము ప్రథమ పురుష ఏకవచనము
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో భ్రాంతిమదలంకారం గోచరిస్తుంది. మేనాదేవి శివుని
రూపాన్ని చూసి, అది నిజమైనది కాదని, కేవలం
సప్తమునులు ఆడిన ఒక ప్రహసన నాటకమని భ్రమపడింది. ఇక్కడ భ్రమ (భ్రాంతి) స్పష్టంగా
వ్యక్తమవుతోంది. అంతేకాకుండా, శివుని ఐశ్వర్యానికీ, ఆయన బాహ్య రూపానికీ మధ్య ఉన్న విరుద్ధ గుణాల వల్ల విరోధాభాసాలంకారం కూడా
కొంతవరకు కనిపిస్తుంది.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకము శార్దూల విక్రీడిత వృత్తములో ఉంది.
పూర్వ కవి ప్రయోగాలు
శివుడు పార్వతిని వివాహం చేసుకోవడానికి వెళ్ళినప్పుడు
జరిగిన కొన్ని సంఘటనలను కాళిదాసు, ఎలా వర్ణించారో చూద్దాం.
కాళిదాసు వర్ణన (కుమారసంభవం నుండి)
కాళిదాసు దృష్టిలో, శివుడు పార్వతిని
పెళ్ళి చేసుకోవడానికి వెళ్ళినప్పుడు, ఆయన తన సహజమైన రూపంలోనే
(భస్మం, కపాలం వంటి వాటితో) కొత్తగా కనిపించాడట. అంటే,
శివుడు కొత్తగా వేషం మార్చుకోకుండా, ఆయన పాత
రూపమే పెళ్ళికొడుకుకి తగినట్లుగా మారిందని కాళిదాసు చాలా అందంగా చెప్పాడు. ఆయన
వర్ణన ప్రకారం:
గతంలో శరీరం నిండా ఉన్న విభూతి, ఇప్పుడు
పెళ్ళి కొడుకుకి పూసే సుగంధ ద్రవ్యంగా మారింది.
పాత కపాలం, ఇప్పుడు పవిత్రమైన తలపాగాలో ఒక
అందమైన ఆభరణంగా మారింది.
గతంలో శివుడు కప్పుకునే ఏనుగు చర్మం, ఇప్పుడు హంసల అంచులున్న కొత్త పట్టు పంచెగా మారింది.
నొసటిపై ప్రకాశించే పసుపు కనుపాపతో ఉన్న అగ్ని నేత్రం, ఇప్పుడు పచ్చని రంగుతో అలంకరించిన కళ్యాణ తిలకంగా మారింది.
చేతులకి, ఇతర శరీర భాగాలకి చుట్టుకున్న
సర్పాలే, ఇప్పుడు కంకణాలు వంటి ఆభరణాలుగా మారిపోయాయి. అయితే
ఆ పాముల పడగలపై ఉండే రత్నాల కాంతులు మాత్రం అలాగే ప్రకాశిస్తూ ఉన్నాయట.
ఈ విధంగా కాళిదాసు శివుని పాత రూపాన్నే కొత్తగా, శుభకరంగా మారినట్లుగా వర్ణించి, శివుని అవ్యయత్వం
(మార్పు లేని తత్వం) చెక్కుచెదరలేదని వివరించాడు.( (కుమారసంభవం,
సర్గ 7, శ్లోకాలు 31 -35 శ్లోకాలు)
అదే సంఘటనను బిల్హణుడు మాత్రం కాళిదాసులా కాకుండా, కాస్త హాస్యభరితంగా, ఒక ప్రహసనం (హాస్య నాటకం) లాగా ఈ శ్లోకంలో
వర్ణించాడు. శివుడు పెళ్ళి
వేదికపై దిగంబరుడిగా, పిశాచాలతో, ప్రేతలతో
కనిపించడం మేనాదేవికి ఒక నాటకంలా, హాస్యాస్పదంగా
అనిపించిందని బిల్హణుడు పేర్కొన్నాడు. అంటే, కాళిదాసు శివుని
మహిమను, అద్భుతమైన మార్పును చూపితే, బిల్హణుడు
ఆ రూపాన్ని చూసి కలిగిన అపార్థాన్ని, హాస్యాన్ని
వెల్లడించాడు.
ఈ రెండు వర్ణనలు ఒకే సంఘటనకు చెందినవి అయినప్పటికీ, కవుల దృక్కోణాలు, వారి వర్ణనా నైపుణ్యాలు వేర్వేరుగా
ఉండటం విశేషం.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 22వ శ్లోకము
శూలాని క్షుహిలోహకార డమరూన్మాతఙ్గ నహ్యత్వచా
వ్యాళాన్ జాఙ్గలిక ప్రయచ్ఛ శబర
వ్యాఘ్రాజినాన్యానయ।
ఖట్వాఙ్గా-న్యపి సూత్రధార
ఘటయేత్యుద్వాహకోలాహలే
దణ్డ్యన్తే హిమ-వత్పురే భవదనుజ్ఞాతైర్గణైః
కారవః 22
పదవిభాగము
శూలాని, క్షుహి, లోహకార,
డమరూన్, మాతఙ్గ, నహ్యత్వచా
(నహ్య + త్వచా), వ్యాళాన్, జాఙ్గలిక,
ప్రయచ్ఛ, శబర, వ్యాఘ్రాజినాన్యానయ
(వ్యాఘ్ర + అజినాని + ఆనయ), ఖట్వాఙ్గాన్యపి (ఖట్వాఙ్గాని +
అపి), సూత్రధార, ఘటయేత్యుద్వాహకోలాహలే
(ఘటయ + ఇతి + ఉద్వాహ + కోలాహలే), దణ్డ్యన్తే, హిమవత్పురే (హిమవత్ + పురే), భవదనుజ్ఞాతైర్గణైః
(భవత్ + అనుజ్ఞాతైః + గణైః), కారవః.
అన్వయము
లోహకార! శూలాని క్షుహి, మాతంగ! త్వచా
డమరూన్ నహ్య, జాఙ్గలిక! వ్యాళాన్ ప్రయచ్ఛ, శబర! వ్యాఘ్ర-అజినాని ఆనయ, సూత్రధార! ఖట్వాఙ్గాని
అపి ఘటయ ఇతి, హిమవత్-పురే ఉద్వాహ-కోలాహలే భవత్-అనుజ్ఞాతైః
గణైః కారవః దండ్యంతే.
ప్రతి పదార్థము
లోహకార! = ఇనుపపనివాడా! కమ్మరీ!, శూలాని = శూలములను, క్షుహి = సన్ననివిగా
(పదునైనవిగా) చేయుము, మాతంగ! = చర్మకారుడా!, త్వచా = చర్మముతో, డమరూన్ = డమరుకములను, నహ్య = బిగించుము, జాఙ్గలిక! = పాములవాడా!, వ్యాళాన్ = పాములను, ప్రయచ్ఛ = ఇమ్ము, శబర! = బోయవాడా!, వ్యాఘ్ర-అజినాని = పులితోళ్ళను,
ఆనయ = తెచ్చి ఇమ్ము, సూత్రధార! = వడ్రంగీ!,
ఖట్వాఙ్గాని-అపి = మంచపుకోడులను కూడా, ఘటయ =
(కర్రలలో) అమర్చుము, ఇతి = ఇట్లు, హిమవత్-పురే
= హిమవంతుని నగరమునందు, ఉద్వాహ-కోలాహలే = నీ పెండ్లి సందడి
సమయంలో, భవత్-అనుజ్ఞాతైః = నీచే అనుమతించబడిన, గణైః = ప్రమథగణపు వారిచే, కారవః = చేతిపనివాండ్రు,
దండ్యంతే = దండించబడుచున్నారు.
తాత్పర్యము
శివా! నువ్వు పెండ్లికొడుకువై
హిమవంతుని నగరానికి వెళ్ళినప్పుడు, నీ అనుమతితోనే నీ
సేవకులైన ప్రమథగణాల వారు హిమవంతుని ఓషధీవ్రస్థపురంలో ఉన్న వివిధ వృత్తిపనివారలను
పెండ్లి సందడిలో తొందరపెడుతూ, "ఓయీ! కమ్మరీ! శూలాలను
సన్నగా చేసి పదును పెట్టు; చర్మకారుడా! డమరుకాలను తోలుతో
బిగించు; పాములవాడా! పాములను తీసుకురా; బోయవాడా! పులితోళ్ళను తెచ్చి ఇవ్వు; వడ్రంగీ!
మంచపుకోడులను కూడా అమర్చు" అని దండించుచుండిరి.( బాధించుచున్నారు)
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం పరమశివుని వివాహ ఘట్టాన్ని వర్ణిస్తుంది. శివుడు
సాధారణంగా భయంకర రూపంలో దర్శనమిస్తాడు. ఆయన పరివారం, ఆయన ఆభరణాలు,
ఆయుధాలు కూడా అసాధారణమైనవి. ఈ శ్లోకం శివుని పెళ్ళికి అవసరమైన
వస్తువులు, వాటిని సిద్ధం చేయమని ప్రమథగణాలు పనివారలను
తొందరపెట్టడాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది శివుని విచిత్రమైన, అద్భుతమైన
స్వభావాన్ని, ఆయన పరివారం ఆయన్ను ఎలా అనుసరిస్తుందో
తెలియజేస్తుంది. లోహకారులు శూలాలను, చర్మకారులు డమరుకాలను,
పాములవారు పాములను, బోయవారు పులితోళ్ళను,
వడ్రంగులు మంచపుకోడులను సిద్ధం చేయమని అడగడం ప్రమథగణాల వ్యక్తిత్వాలను ప్రతిబింబిస్తుంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు
ఉద్వాహకోలాహలే: సప్తమీ తత్పురుష
సమాసం - ఉద్వాహస్య కోలాహలే.
భవదనుజ్ఞాతైః: తృతీయా తత్పురుష
సమాసం - భవతా అనుజ్ఞాతైః.
క్షుహి: క్షుద్ సంచూర్ణనే పరస్మైపది లోట్
లకారం, మధ్యమ పురుష, ఏకవచనం.
ప్రయచ్ఛ: ప్ర + యచ్ దాన్ దానే 'ప్రయచ్ఛ' అనేది 'దా' ధాతువునకు 'ప్ర' ఉపసర్గ చేరగా
ఏర్పడిన రూపం.)
పరస్మైపది లోట్ లకారం, మధ్యమ పురుష,
ఏకవచనం.
ఆనయ: ణీఞ్
ప్రాపణే (ఆనయ' అనేది 'నీ' ధాతువునకు 'ఆ' ఉపసర్గ చేరగా ఏర్పడిన రూపం.) పరస్మైపది
లోట్ లకారం (ఆజ్ఞార్థకం), మధ్యమ పురుష,
ఏకవచనం.
ఘటయ: ఘట చేష్టాయామ్ పది: ఆత్మనేపది (అయినప్పటికీ,
ఈ రూపం ప్రేరణార్థంలో పరస్మైపదిగానూ వాడబడుతుంది.) లోట్ లకారం (ఆజ్ఞార్థకం) మధ్యమ పురుష ఏకవచనం
నహ్య నహ బంధనే : పరస్మైపది లోట్ లకారం, మధ్యమ పురుష, ఏకవచనం
దణ్డ్యంతే: దణ్డి దణ్డనే (శిక్షించుట, దండించుట అనే అర్థంలో 'దణ్డ్' ధాతువు.) ఉభయపది (అయితే, ఇక్కడ కర్మణి ప్రయోగంలో ఆత్మనేపద రూపం.) లట్ లకారం (వర్తమాన కాలం) ప్రథమ పురుష
సంధి విశ్లేషణలు
వ్యాఘ్రాజినాన్యానయ:
వ్యాఘ్ర + అజినాని + ఆనయ వ్యాఘ్ర + అజినాని: సవర్ణదీర్ఘ
సంధి (అ + అ = ఆ).అజినాని +
ఆనయ: యణాదేశ సంధి (ఇక్కడ ని లోని ఇ కి ఆ పరమవడంతో, ఇ స్థానంలో
య్ వచ్చి న్యా గా మారింది).
ఖట్వాఙ్గాన్యపి:
ఖట్వాఙ్గాని + అపి యణాదేశ సంధి (ని లోని ఇ కి అ పరమవడంతో, ఇ స్థానంలో య్ వచ్చి న్యా గా మారింది).
ఘటయేత్యుద్వాహకోలాహలే:
ఘటయ + ఇతి + ఉద్వాహ + కోలాహలే ఘటయ + ఇతి: యణాదేశ సంధి (య లోని అ
కి ఇ పరమవడంతో, య్ వచ్చి యే గా మారింది).ఇతి + ఉద్వాహ: యణాదేశ
సంధి (తి లోని ఇ కి ఉ పరమవడంతో, ఇ స్థానంలో య్ వచ్చి యు గా
మారింది).
భవదనుజ్ఞాతైః
భవత్ + అనుజ్ఞాతైః: జశ్త్వ సంధి (పదాంతంలోని జల్లులు (క్, చ్, ట్, త్, ప్) అచ్చులకు గాని, వర్గ తృతీయ, చతుర్థ, పంచమాక్షరాలకు గాని, య,
ర, ల, వ లకు గాని
పరమైనప్పుడు అదే వర్గంలోని మూడవ అక్షరంగా మారతాయి. ఇక్కడ త్ కి అ పరమవడంతో,
త్ స్థానంలో ద్ వచ్చి భవదనుజ్ఞాతైః అయ్యింది).
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తంలో ఉంది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 23వ శ్లోకము
శ్వశ్రూస్సవ్రీడమేషా మిషతి న విహితః
కఙ్కణస్యాపి మోక్షః
కో౽సావుద్ధూళనస్యావసర ఇతి
భవాన్మాతృభిర్వారితో ౽పి।
నిర్వృత్తో మాధుపర్కో విధిరితి
గిరిజాసిద్ధి-సిద్ధాన్తవాదీ
నిర్వాణస్థ స్వపాణిగ్రహణజహుతభుగ్భస్మలిప్తో
ననర్త॥23
పదవిభాగము
శ్వశ్రూస్సవ్రీడమేషా (శ్వశ్రూః + సవ్రీడం + ఏషా), కో౽సావుద్ధూళనస్యావసర (కః + అసౌ + ఉద్ధూళనస్య + అవసరః), భవాన్మాతృభిర్వారితో౽పి (భవాన్ + మాతృభిః + వారితః + అపి), గిరిజాసిద్ధిసిద్ధాంతవాదీ (గిరిజా + సిద్ధి + సిద్ధాంత + వాదీ), నిర్వాణస్థ (నిర్వాణ + స్థ), స్వపాణిగ్రహణజహుతభుగ్భస్మలిప్తో
(స్వ + పాణిగ్రహణ + జ + హుతభుక్ + భస్మ + లిప్తః), ననర్త.
అన్వయము
ఏషా శ్వశ్రూః సవ్రీడం మిషతి, కంకణస్య
మోక్షః అపి న విహితః, అసౌ ఉద్ధూళనస్య అవసరః కః ఇతి, భవాన్ మాతృభిః వారితః అపి; మాధుపర్క విధిః
నిర్వృత్తః ఇతి గిరిజా-సిద్ధి-సిద్ధాంత-వాదీ (సన్), నిర్వాణ-స్థ-స్వ-పాణిగ్రహణ-జ-హుతభుక్-భస్మ-లిప్తః (సన్) ననర్త.
ప్రతి పదార్థము
ఏషా = ఈ, శ్వశ్రూః = అత్త (గౌరి తల్లి),
సవ్రీడం = సిగ్గుతో కూడి, మిషతి = చూచుచున్నది
(నీ వంక); కంకణస్య = (వివాహ దీక్షా) కంకణపు, మోక్షః అపి = విడుచుట కూడ, న విహితః = చేయబడలేదు,
అసౌ = ఈ, ఉద్ధూళనస్య = బూడిదను ఒడలిపై
చల్లుకొనుటకు, అవసరః = తరుణము (సమయము), కః = ఏమిటి?, ఇతి = ఇట్లని, భవాన్
= నీవు (శివుడా), మాతృభిః = మాతృకలచే (నీ తల్లులచే), వారితః అపి = నిషేధించబడుచున్న వాడవు అగుచుండియును; మాధుపర్క
= మధుపర్కమునకు సంబంధించిన, విధిః = ప్రక్రియ, నిర్వృత్తః = నెరవేరినది, ఇతి = ఇట్లని, గిరిజా-సిద్ధి-సిద్ధాంత-వాదీ = పార్వతి నాకు దక్కినది గదా అను
సిద్ధాంతముతో మాటలాడుచున్న వాడవు అగుచు, నిర్వాణ-స్థ =
చల్లారు స్థితియందున్నదియు, స్వ-పాణిగ్రహణ-జ = నీ పాణిగ్రహణ
ప్రక్రియతో ఏర్పడినదియు అగు, హుతభుక్ = అగ్నివలన ఏర్పడిన,
భస్మ-లిప్తః = బూడిదతో పూయబడినవాడవు అగుచు, ననర్త
= (ఆనందంతో) నాట్యము చేసితివి.
తాత్పర్యము
శివా! నీ వివాహం జరిగిన తరువాత, నీవు మధుపర్క స్వీకరణం చేసి((తేనెతో కలిసిన ఆవుపాలను ఆవు పెరుగును కలిపి త్రాగుట) ఆనందంతో
బూడిద పూసుకుని నాట్యం చేస్తున్నావు. అది చూసి, నీ అత్త
(గౌరి తల్లి) సిగ్గుపడుతోంది. “ఇంకా వివాహ కంకణం కూడా
విప్పలేదు, అప్పుడే శరీరంపై బూడిద పూసుకోవడం ఏమిటి సమయం?”
అని మాతృకలు (సప్తమాతృకలు) నిన్ను వారించారు. అయినా నీవు,
"గిరిజ నాకు దక్కినది, ఈ కార్యము
నెరవేరినది కదా!" అనే సిద్ధాంతంతో, నీ పాణిగ్రహణ సమయంలో
వెలిగించిన అగ్ని చల్లారిన తరువాత ఏర్పడిన భస్మాన్ని ఒంటినిండా పూసుకొని ఆనందంగా
నాట్యం చేసావు.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం శివుని పెళ్ళి జరిగిన తరువాత, ఆయన ప్రవర్తనను, దానికి తల్లులు, అత్తగారి స్పందనను వర్ణిస్తుంది. శివుడు సాధారణ
లోకనియమాలకు అతీతుడు. ఆయనకు అలంకరణ అంటే భస్మధారణ, నృత్యం
అంటే తాండవం. వివాహం వంటి శుభకార్యం తరువాత కూడా ఆయన తన సహజ సిద్ధమైన స్వరూపాన్ని,
అలవాట్లను వీడలేదు. "కంకణం కూడా విప్పలేదు, అప్పుడే బూడిద ఏమిటి?" అని సప్త మాతృకలు(1. బ్రాహ్మి, 2. మహేశ్వరి,
3. కౌమారి, 4. వైష్ణవి, 5. వారాహి, 6. ఇంద్రాణి, 7. చాముండ) వారించినా, "నాకు పార్వతి దక్కింది కదా,
అంతా శుభమే" అని తనదైన తర్కంతో వారి మాటలను పట్టించుకోలేదు. ఈ
సన్నివేశం శివుని లోకాతీత స్వభావాన్ని, ఆయనకు భస్మధారణ ఎంత
ప్రీతికరమో, పార్వతిని పొందడం ఆయనకు ఎంత ఆనందాన్ని ఇచ్చిందో
తెలియజేస్తుంది. లోకరీతికి భిన్నంగా శివుడు ప్రవర్తించడం ఆయన అసాధారణత్వాన్ని
సూచిస్తుంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు
మిషతి:ధాతువు: మిష్ (చూచుట, కన్ను
మిరిమిట్లు కొట్టుట)లకారం: లట్ లకారం (వర్తమాన కాలం) పురుష: ప్రథమ పురుషవచనం: ఏకవచనం
విహితః:ధాతువు: ధా (ధరించుట, చేయుట)ఉపసర్గ:
విరూపం: క్త ప్రత్యయాంత రూపం (క్రియారూప విశేషణం -)
వచనం: ఏకవచనం
వారి-తః:ధా తువు: వృఞ్ (నిషేధించుట)రూపం: క్త ప్రత్యయాంత
రూపం (క్రియారూప విశేషణం) వచనం: ఏకవచనం
నిర్వృత్తః: ధాతువు: వృత్ (జరుగుట, సంభవించుట) ఉపసర్గ: నిర్ రూపం: క్త ప్రత్యయాంత రూపం (క్రియారూప విశేషణం -)వచనం: ఏకవచనం
లిప్తః:ధాతువు: లిప్ (పూయుట, అలుకుట) రూపం:
క్త ప్రత్యయాంత రూపం క్రియారూప విశేషణం - వచనం: ఏకవచనం
ననర్త: ధాతువు: నృత్ (నృత్యం చేయుట) లకారం: లిట్ లకారం
(పరోక్ష భూతకాలం)పురుష: ప్రథమ పురుష
వచనం: ఏకవచనం
శ్వశ్రూస్సవ్రీడమేషా:శ్వశ్రూః + సవ్రీడం + ఏషా విసర్గ సంధి (విసర్గ తర్వాత 'స్' వచ్చింది, కాబట్టి విసర్గ 'స్' గా మారింది).
కో౽సావుద్ధూళనస్యావసర: కః + అసౌ + ఉద్ధూళనస్య + అవసరః
కః + అసౌ: ఉత్త్వ సంధి (విసర్గ ముందు 'అ' ఉండి, తర్వాత 'అ' గాని, మృదువర్ణాలు గాని
వస్తే, విసర్గ 'ఓ' గా మారుతుంది, 'అ' లోపిస్తుంది).
అసౌ + ఉద్ధూళనస్య: పూర్వరూప సంధి (పదాంత 'ఓ' తర్వాత 'అ' వస్తే, 'అ' లోపించి అవగ్రహ
చిహ్నం ('౽') వస్తుంది).
ఉద్ధూళనస్య + అవసరః: సవర్ణదీర్ఘ సంధి (అ + అ = ఆ).
మాతృభిః + వారితః: విసర్గ సంధి (విసర్గ తర్వాత 'వ' రావడంతో విసర్గ రేఫగా మారింది. 'మాతృభిర్వారితః').
వారితః + అపి: ఉత్త్వ సంధి (విసర్గ ముందు 'అ' ఉండి, తర్వాత 'అ' వస్తే, విసర్గ 'ఓ' గా మారుతుంది, 'అ' లోపిస్తుంది).
హుతభుక్ + భస్మ: జశ్త్వ సంధి (పదాంత కకారం భకారం
పరమైనప్పుడు గకారంగా మారుతుంది,
మాధుపర్కః: కర్మధారయ సమాసం - మధోః పర్కః.
గిరిజాసిద్ధిసిద్ధాన్తవాదీ: బహువ్రీహి
సమాసం - గిరిజాయాః సిద్ధిః, తస్యాః సిద్ధాన్తవాదీ.
స్వపాణిగ్రహణజహుతభుక్: బహువ్రీహి సమాసం -
స్వపాణిగ్రహణాత్ జాతః హుతభుక్.
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో స్వభావోక్తి అలంకారం ఉంది. శివుని సహజ
ప్రవర్తనను, ఆయన చుట్టూ ఉన్నవారి సహజమైన ప్రతిస్పందనను
యథాతథంగా వర్ణించడం వలన ఈ అలంకారం ఏర్పడింది. కంకణం విప్పకముందే భస్మం పూసుకోవడం,
దానికి మాతృకలు ఆశ్చర్యపోవడం, శివుడు తనదైన
తర్కంతో బదులివ్వడం వంటివి సన్నివేశాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపుతాయి. అంతేకాకుండా,
శివుని అసాధారణమైన ఆనందాన్ని, ఆయన స్వభావాన్ని
ఇది సూచిస్తుంది.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం శార్దూల విక్రీడిత వృత్తంలో ఉంది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 24వ శ్లోకము
శ్లోకము:
హారం త్యక్త్వా ౽ క్షసూత్రం శ్రవసి మణిసరం
ఛిన్నమౌఞ్జీ-గుణాయాం
కట్యాం శ్రీఖణ్డపంకం విగళితభసితే
కక్షతుంబీ-కరణ్డే।
మౌలావుత్తారితాస్థ్ని స్రజమపి మకుటం
ముక్త-భిక్షాకపాలే
పాణౌ శైలేన్ద్రదత్తం శివ తవ దధతో ముగ్ధతా
ధూర్తతా వా॥24
పదవిభాగము
హారం, త్యక్త్వా, అక్షసూత్రం, శ్రవసి, మణిసరం,
ఛిన్నమౌఞ్జీగుణాయాం (ఛిన్న + మౌఞ్జీ + గుణాయాం), కట్యాం, శ్రీఖణ్డపంకం (శ్రీఖణ్డ + పంకం), విగళితభసితే (విగళిత + భసితే), కక్షతుంబీకరణ్డే
(కక్ష + తుంబీ + కరణ్డే), మౌలావుత్తారితాస్థ్ని (మౌలౌ +
ఉత్తారిత + అస్థ్ని), స్రజం, అపి,
మకుటం, ముక్తభిక్షాకపాలే (ముక్త + భిక్షా +
కపాలే), పాణౌ, శైలేంద్రదత్తం (శైలేంద్ర
+ దత్తం), శివ, తవ, దధతః, ముగ్ధతా, ధూర్తతా,
వా.
అన్వయము
శివ! శైలేంద్ర-దత్తం హారం త్యక్త్వా, శ్రవసి అక్షసూత్రం, ఛిన్న-మౌంజీ-గుణాయాం కట్యాం
మణిసరం, విగళిత-భసితే కక్ష-తుంబీ-కరణ్డే శ్రీఖండ-పంకం,
ఉత్తారిత-అస్థ్ని మౌళౌ స్రజం అపి, ముక్త-భిక్షా-కపాలే
పాణౌ మకుటం, దధతః తవ, ముగ్ధతా వా
ధూర్తతా వా
ప్రతి పదార్థము
శివ! = శివా!, శైలేంద్ర-దత్తం =
పర్వత రాజు హిమవంతునిచే ఇవ్వబడిన, హారం = హారమును, త్యక్త్వా = వదిలివేసి, శ్రవసి = (దాని బదులు)
చెవియందు, అక్ష-సూత్రం = జపమాల (రుద్రాక్ష మాల)ను, (ధరించితివి); ఛిన్న-మౌంజీ-గుణాయాం = త్రెంచివేయబడిన
ముంజగడ్డితో చేసిన త్రాడు కలిగిన, కట్యాం = కటియందు (మొలతాడు
ఉన్న చోట), మణి-సరం = మణుల దండను, (ధరించితివి);
విగళిత-భసితే = దులిపి వేయబడిన భస్మము కలిగిన, కక్ష-తుంబీ-కరణ్డే = నీ చంకయందలి సొరకాయ బుర్రయందు (భస్మం బదులు), శ్రీ-ఖండ-పంకం = మంచి గంధపు చెక్కనుండి తీసిన తడి గంధమును, (నింపితివి); ఉత్తారిత-అస్థ్ని = దించబడిన ఎముకలు
గలిగిన (అస్థిమాల తీసివేసిన), మౌళౌ = శిరమునందును, స్రజం = (పూల) మాలికను, అపి = మరియు, ముక్త-భిక్షా-కపాలే = వదలబడిన భిక్షాకపాలము కలిగిన, పాణౌ
= చేతియందును, మకుటం = కిరీటమును, దధతః
= ధరించుచుండిన, తవ = నీ (ఈ పని), ముగ్ధతా
వా = అమాయికత్వమా?, ధూర్తతా వా = కొంటెతనమా? (మాకు అర్థం కావడం లేదు).
తాత్పర్యము
శివా! నీ వివాహ సమయాన పర్వతరాజు హిమవంతుడు నీకు ఎన్నో
బహుమతులు ఇచ్చాడు. కానీ నీవు వాటిని వాటి స్థానంలో కాకుండా, వాటికి విరుద్ధమైన ప్రదేశాల్లో ధరించావు. ఆయన ఇచ్చిన హారాన్ని వదిలివేసి,
చెవిలో రుద్రాక్షమాల ధరించావు. ముంజగడ్డితో చేసిన మొలతాడు ఉన్న నీ
నడుమునకు హిమవంతుడు ఇచ్చిన మణిదండను కట్టావు. నీ చంకలో ఉన్న భస్మంతో కూడిన సొరకాయ
బుర్రను దులిపివేసి, అందులో ఆయన ఇచ్చిన మంచి గంధాన్ని
నింపావు. అస్థిమాలను తీసివేసిన నీ శిరస్సుపై పూలమాల ధరించావు. భిక్షాపాత్రగా
వాడుకునే కపాలం ఉన్న నీ చేతిలో ఆయన ఇచ్చిన కిరీటాన్ని పట్టుకున్నావు. నీ ఈ
విచిత్రమైన ప్రవర్తనను చూసి, ఇది నీ అమాయికత్వమా, లేక కేవలం కొంటెతనమా, మాకు అర్థం కావడం లేదు!
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం శివుని వ్యక్తిత్వంలోని వైరుధ్యాలను, ఆయన లోకాతీత స్వభావాన్ని అత్యద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. ఒక వైపు
వైరాగ్యానికి, మరో వైపు గృహస్థ ధర్మానికి మధ్య ఉన్న శివుని
పరిస్థితిని ఇది సూచిస్తుంది. హిమవంతుడు ఇచ్చిన రాజోచితమైన, శుభప్రదమైన
ఆభరణాలను శివుడు తన సహజమైన, వైరాగ్య పూరితమైన వస్తువుల
స్థానంలో ధరించాడు. హారం బదులు చెవిలో రుద్రాక్షమాల, మొలతాడు
బదులు మణిదండ, భస్మం బదులు గంధం, అస్థిమాల
బదులు పూలమాల, భిక్షాకపాలం బదులు కిరీటం - ఈ మార్పిడి శివుడు
లౌకిక సుఖాలను, సంప్రదాయాలను ఎలా త్యజిస్తాడో చూపిస్తుంది.
ఆయనకు వస్తువుల విలువతో పనిలేదు, అవి ఏ స్థానంలో ఉన్నాయో
పట్టించుకోడు. "ముగ్ధతా వా ధూర్తతా వా" అనే ప్రశ్న, శివుని చర్యలను అర్థం చేసుకోలేకపోయిన పార్వతి బంధువుల ఆశ్చర్యాన్ని,
అయోమయాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఇది శివుని పరమేశ్వర తత్వాన్ని, ఆయన భౌతిక ప్రపంచానికి అతీతుడనే సత్యాన్ని చాటిచెబుతుంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు
త్యక్త్వా:ధాతువు: త్యజ్ (వదులుట) రూపం: క్త్వా ప్రత్యయాంతం
దధతః:ధాతువు: ధా (ధరించుట)రూపం: శత్రర్థక రూపం
సమాసములు
అక్షసూత్రం: అక్షాణాం సూత్రం - షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం
ఛిన్నమౌంజీగుణాయాం: ఛిన్నా మౌంజీగుణా యస్యాం సా - బహువ్రీహి
సమాసం
మౌంజీనాం గుణా - షష్ఠీ తత్పురుష
శ్రీఖణ్డపంకం: శ్రీఖండస్య పంకః - షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం
విగళితభసితే: విగళితం భస్మ యస్మాత్ తత్ - బహువ్రీహి సమాసం
కక్షతుంబీకరణ్డే: కక్షే తుంబీకరణ్డః - సప్తమీ తత్పురుష లేదా
కక్షాయాం తుంబీకరణ్డః - సప్తమీ తత్పురుష
ఉత్తారితాస్థ్ని: ఉత్తారితాని అస్థీని యస్మాత్ తత్ -
బహువ్రీహి సమాసం
ముక్తభిక్షాకపాలే: ముక్తం భిక్షాకపాలం యస్మాత్ తత్ -
బహువ్రీహి సమాసం
శైలేంద్రదత్తం: శైలేంద్రేణ దత్తం - తృతీయా తత్పురుష సమాసం
సంధులు
త్యక్త్వా ౽ క్షసూత్రం:
పూర్వరూప సంధి (ఆకారాంతమైన 'త్యక్త్వా'
తర్వాత అకారం ('అక్షసూత్రం'లోని 'అ') వస్తే, పూర్వరూపం వచ్చి 'అ' లోపిస్తుంది.
'అ' అవగ్రహ రూపములో (౽) కనిపిస్తుంది.)
ఉత్తారిత + అస్థ్ని: సవర్ణదీర్ఘ సంధి (అ + అ = ఆ).
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో విశేషోక్తి అలంకారం మరియు వ్యాజస్తుతి అలంకారం రెండూ
కనిపిస్తాయి.
విశేషోక్తి అలంకారం: కారణం ఉన్నా కార్యం జరగకపోవడం (లేదా
ఇక్కడ, సరైన కారణం ఉన్నా అసాధారణ కార్యం జరగడం) విశేషోక్తి.
హిమవంతుడు అత్యుత్తమ ఆభరణాలు ఇచ్చినా, శివుడు వాటిని వాటికి
తగినట్లుగా కాకుండా, విచిత్ర రీతిలో ధరించాడు. ఇది లోకరీతికి
విరుద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ శివుని ప్రత్యేకతను తెలియజేస్తుంది.
వ్యాజస్తుతి అలంకారం: పైకి నిందగా కనిపించినా, లోపల స్తుతి దాగి ఉండటం వ్యాజస్తుతి. "ఇది నీ అమాయికత్వమా లేక
కొంటెతనమా?" అని ప్రశ్నించడం ద్వారా శివుడిని
విమర్శిస్తున్నట్లు అనిపించినా, వాస్తవానికి ఇది ఆయన లోకాతీత
స్వభావాన్ని, వైరాగ్యాన్ని, సాధారణ
నియమాలకు అతీతమైన తత్వాన్ని గొప్పగా వర్ణిస్తుంది. ఇది శివుని ఔన్నత్యాన్ని
చాటిచెబుతుంది.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం శార్దూల విక్రీడిత వృత్తంలో ఉంది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 25వ శ్లోకము
కిం స్థానం త్రిజగత్సు సద్మసు వరం హృత్పద్మమాస్తే కుతో
హే పద్మాసన పద్మమీశ్వర శిరోలఙ్కార మారోహసి ।
ఇత్థం త్వన్నియమార్చనప్రణయిభిర్మాహేశ్వరైర్భర్త్సితౌ
మన్యే వార్ధిశయౌస్మ తావ-భవతాం హృన్నాభిపద్మాసనౌ ।॥ 25
పదవిభాగము
కిం, స్థానం, త్రిజగత్సు,
సద్మసు, వరం, హృత్పద్మమాస్తే
(హృత్ + పద్మం + ఆస్తే), కుతః, హే,
పద్మాసన, పద్మమీశ్వర (పద్మం + ఈశ్వర), శిరోలఙ్కారమారోహసి (శిరః + అలంకారమ్ + ఆరోహసి), ఇత్థం,
త్వన్నియమార్చనప్రణయిభిర్మాహేశ్వరైర్ (త్వత్ + నియమ + అర్చన +
ప్రణయిభిః + మాహేశ్వరైః + భర్త్సితౌ), మన్యే, వార్ధిశయౌస్మ (వార్ధిశయౌ + స్మ), తావభవతాం (తౌ +
అభవతాం), హృన్నాభిపద్మాసనౌ (హృత్ + నాభి + పద్మ + ఆసనౌ).
అన్వయము
త్రిజగత్సు సద్మసు వరం హృత్పద్మం కిం కుతః ఆస్తే? హే పద్మాసన! పద్మం ఈశ్వర-శిరో-అలంకారమ్ (భవిష్యత్) కుతః ఆరోహసి? ఇత్థం, త్వత్-నియమ-అర్చన-ప్రణయిభిః మాహేశ్వరైః
భర్త్సితౌ తౌ హృత్-నాభి-పద్మ-ఆసనౌ (విష్ణు బ్రహ్మలు) వార్ధి-శయౌ అభవతాం స్మ ఇతి
మన్యే.
ప్రతి పదార్థము
త్రిజగత్సు = మూడు లోకములయందు ఉండు, సద్మసు = (శివునికి తగిన) స్థానములన్నిటిలోను, వరం =
శ్రేష్ఠమయిన, హృత్పద్మం = హృదయపద్మమును, కిం = ఎందుకు (నీవు), ఆస్తే = అధిష్ఠించియున్నావు?,
కుతః = ఏల (నీవు అందుండరాదు); హే పద్మాసన! = ఓ
పద్మాసనా! బ్రహ్మదేవా!, పద్మం = (పూల)పద్మమును, ఈశ్వర-శిరః-అలంకారమ్ = ఈశ్వరునికి శిరోలంకారముగా, (చేయదలచి
ఉండగా), కుతః = ఎందుకు (నీవు), ఆరోహసి
= ఎక్కియున్నావు?; ఇత్థం = ఈ విధముగా, త్వత్-నియమ-అర్చన-ప్రణయిభిః
= నిన్ను (శివుడిని) తమ హృదయపద్మములందు నిలుపుకొనుటయందును, పూజించుటయందును
ప్రీతి కలవారగు, మాహేశ్వరైః = మహేశ్వరోపాసకులచేత, భర్త్సితౌ = బెదరించబడినవారగుచు, తౌ = ఆ (ఆ ఇద్దరూ),
హృత్-నాభి-పద్మ-ఆసనౌ = (ప్రాణుల) హృదయపద్మము తన పీఠముగా గల విష్ణువు
(లేదా విష్ణువు యొక్క హృదయం) మరియు (విష్ణుని) నాభిపద్మము తన పీఠముగా గల బ్రహ్మ,
వార్ధి-శయౌ = సముద్రమునందు శయనించినవారైరి, అభవతాం
స్మ = చాలా కాలము క్రిందటే (అయిరి); ఇతి = అని, మన్యే = (నేను) తలచుచున్నాను.
తాత్పర్యము
మాహేశ్వరులు (శివభక్తులు) విష్ణువును చూసి, "ఓ విష్ణువా! మూడు లోకాల్లోని ఉత్తమ స్థానాలన్నిటిలోనూ, శివుడు ఉండదగిన శ్రేష్ఠమైన చోటు జీవుల హృదయపద్మమే. దానిలో మేము మా దేవుడైన
శివుడిని నిలుపుకోవాలని అనుకుంటే, నీవెందుకు అందులోకి వచ్చి
ఉన్నావు? నువ్వు అక్కడ ఉండకూడదు!" అని
బెదిరిస్తున్నారు. అలాగే బ్రహ్మను చూసి, "ఓ పద్మాసనా!
బ్రహ్మదేవా! పద్మాలను మా శివునికి శిరోలంకారంగా అర్పించాలని మేము అనుకుంటే,
నువ్వు ఎందుకు ఆ పద్మము పై కూర్చున్నావు? అది
మా శివునికి అలంకరణగా ఉండాలి!" అని బెదిరిస్తున్నారు. ఈ విధంగా నిరంతరం
శివుడిని తమ హృదయపద్మాల్లో నిలుపుకోవాలని, పుష్పాలతో
పూజించాలని ఆకాంక్షించే శివభక్తులు బెదరించడం వల్లే, విష్ణువు
(హృదయ పద్మాసనుడు) మరియు బ్రహ్మ (నాభి పద్మాసనుడు) భయపడి చాలా కాలం క్రితమే
సముద్రంలోకి పారిపోయి దాక్కున్నారని నేను భావిస్తున్నాను.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం శివభక్తుల అనన్యమైన శివభక్తిని, శివుని పట్ల వారికున్న అచంచలమైన ప్రీతిని తెలియజేస్తుంది. విష్ణువు,
బ్రహ్మలు సైతం శివుని కన్నా తక్కువ స్థానంలో ఉన్నారని, శివునికి చెందాల్సిన వాటిని వారు ఆక్రమిస్తే శివభక్తులు వారిని కూడా
వదిలిపెట్టరని హాస్యభరితంగా, గొప్పగా చెప్పబడింది.
హృత్పద్మం: జీవుల హృదయం భగవంతుని నివాస స్థానం. శివుడు
అంతటా వ్యాపించి ఉన్నప్పటికీ, భక్తులు తమ హృదయపద్మమే ఆయనకు
అత్యంత ప్రీతికరమైన స్థానమని భావిస్తారు.
పద్మాసన (బ్రహ్మ), హృత్-నాభి-పద్మాసనౌ
(విష్ణువు): బ్రహ్మకు పద్మం ఆసనం, విష్ణువుకు నాభి నుండి
పుట్టిన పద్మం ఆధారంగా బ్రహ్మ ఉంటాడు. విష్ణువు హృదయంలో ఉంటాడు. శివభక్తులు శివుని
సర్వోత్కృష్టతను నిరూపించడానికి, ఈ దేవతలకు సంబంధించిన
పద్మాలను కూడా శివునికే అంకితం చేయాలని కోరుకుంటున్నారు.
వార్ధిశయౌ: సముద్రంలో శయనించే విష్ణువును ఉద్దేశించి
"వార్ధిశయౌ" అనడం ద్వారా, విష్ణువుతో పాటు
బ్రహ్మ కూడా అక్కడే దాక్కున్నారని కవి చమత్కరించాడు. ఇది శివభక్తుల బెదిరింపులకు
ఇతర దేవతలు సైతం భయపడతారని సూచిస్తుంది. ఈ శ్లోకం శివభక్తిలోని తీవ్రతను, శివుడే సర్వోన్నతుడని చాటడానికి కవి ఉపయోగించిన చమత్కారభరితమైన పద్ధతిని
వివరిస్తుంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు
ధాతువులు
ఆస్తే: ధాతువు: ఆస్ (ఆస ఉపవేశనే - కూర్చుండుట), పది: ఆత్మనేపది, లకారం: లట్ లకారం (వర్తమాన కాలం),
పురుష: ప్రథమ పురుష, వచనం: ఏకవచనం.
ఆరోహసి: ధాతువు: రుహ్ (రుహ బీజజన్మణి ప్రాదుర్భావే చ -
మొలచుట, పెరుగుట), ఉపసర్గ: ఆ, పది: పరస్మైపది, లకారం: లట్ లకారం (వర్తమాన కాలం),
పురుష: మధ్యమ పురుష, వచనం: ఏకవచనం.
మన్యే: ధాతువు: మన్ (మన్ జ్ఞానే - తెలుసుకొనుట, భావించుట), పది: ఆత్మనేపది, లకారం:
లట్ లకారం (వర్తమాన కాలం), పురుష: ఉత్తమ పురుష, వచనం: ఏకవచనం.
అభవతాం: ధాతువు: భూ (భూ సత్తాయాం - ఉండుట), పది: పరస్మైపది, లకారం: లుజ్ లకారం (భూత కాలం),
పురుష: ప్రథమ పురుష, వచనం: ద్వివచనం.
.
సంధి విశ్లేషణలు
హృత్పద్మమాస్తే: హృత్ + పద్మం + ఆస్తే. హృత్ + పద్మం: జశ్త్వ
సంధి (త్ తర్వాత ప్ పరమైనప్పుడు త్ స్థానంలో ద్ వచ్చి, హృద్పద్మం అవుతుంది. అయితే ఇక్కడ 'త్' అలాగే ఉంది, ఇది ఛందోబద్ధమైన ప్రయోగం.); పద్మం + ఆస్తే: మకారాంత సంధి (పదాంతంలో మకారానికి
అచ్చు పరమైనప్పుడు మకారం లోపించదు, అచ్చుతో కలుస్తుంది.)
శిరోలఙ్కారమారోహసి: శిరః + అలంకారమ్ + ఆరోహసి. శిరః +
అలంకారమ్: ఉత్త్వ సంధి (విసర్గకు ముందు 'అ'
ఉండి, తర్వాత 'అ'
లేదా మృదు హల్లులు వస్తే, విసర్గ 'ఓ' గా మారి, తర్వాత 'అ' లోపిస్తుంది. 'శిరోలంకారమ్'
అవుతుంది.);
త్వన్నియమార్చనప్రణయిభిర్మాహేశ్వరైర్భర్త్సితౌ: త్వత్ +
నియమ + అర్చన + ప్రణయిభిః + మాహేశ్వరైః + భర్త్సితౌ. త్వత్ + నియమ: జశ్త్వ సంధి (త్ కి న్ పరమైనప్పుడు త్ స్థానంలో ద్ వచ్చి త్వద్నియమ అవుతుంది, లేదా అనునాసిక సంధి ప్రకారం న్ గా మారవచ్చు).; నియమ
+ అర్చన: సవర్ణదీర్ఘ సంధి (అ + అ = ఆ).; ప్రణయిభిః + మాహేశ్వరైః: విసర్గ సంధి (విసర్గ తర్వాత
మ్ వస్తే విసర్గ రేఫగా మారుతుంది. ప్రణయిభిర్మాహేశ్వరైః); మాహేశ్వరైః
+ భర్త్సితౌ: విసర్గ సంధి (విసర్గ తర్వాత భ్ వస్తే విసర్గ
రేఫగా మారుతుంది. మాహేశ్వరైర్భర్త్సితౌ).
హృన్నాభిపద్మాసనౌ: హృత్ + నాభి + పద్మ + ఆసనౌ. హృత్ + నాభి:
అనునాసిక సంధి (త్ కి న్ పరమైనప్పుడు త్ తన వర్గంలోని
అనునాసికమైన న్ గా మారుతుంది. హృన్నాభి).; పద్మ + ఆసనౌ: సవర్ణదీర్ఘ
సంధి (అ + ఆ = ఆ).
సమాసములు
త్రిజగత్సు: త్రీణి జగంతి యేషు తేషు - బహువ్రీహి సమాసం
(మూడు లోకములు కలిగిన వాటియందు)
హృత్పద్మం: హృదయమే పద్మము - రూపక సమాసం (లేదా హృదయం పద్మమివ
- ఉపమ సమాసం)
పద్మాసన: పద్మమే ఆసనముగా కలవాడు - బహువ్రీహి సమాసం (బ్రహ్మ)
ఈశ్వర-శిరో-అలంకార: ఈశ్వరస్య శిరసః అలంకారః - షష్ఠీ
తత్పురుష సమాసం (ఈశ్వరుని శిరస్సునకు అలంకారము)
త్వత్-నియమ-అర్చన-ప్రణయిభిః: త్వయి నియమేన అర్చనేన చ ప్రణయః
యేషాం తైః - బహువ్రీహి సమాసం (నిన్ను (శివుడిని) నిత్యము పూజించుటయందు ప్రీతి
కలవారగు)
వార్ధిశయౌ: వార్ధౌ శయానౌ - సప్తమీ తత్పురుష సమాసం
(సముద్రమునందు శయనించినవారు)
హృత్-నాభి-పద్మ-ఆసనౌ: హృత్ పద్మం చ నాభి పద్మం చ ఆసనౌ యయోః
తౌ - బహువ్రీహి సమాసం (హృదయ పద్మము, నాభి పద్మము
ఆసనములుగా కలవారు)
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో ప్రధానంగా వ్యాజస్తుతి అలంకారం ఉంది. శివభక్తులు
విష్ణువును, బ్రహ్మను దూషించినట్లు ("మీరెందుకు మా
శివుడి స్థానాలను ఆక్రమించారు?") కనిపిస్తుంది. కానీ
లోతుగా చూస్తే, ఇది శివుని సర్వోత్కృష్టతను, ఆయన భక్తుల నిశ్చల భక్తిని ప్రశంసిస్తుంది. విష్ణువు, బ్రహ్మలు సైతం శివభక్తులకు భయపడి సముద్రంలో దాక్కున్నారని చెప్పడం,
శివుని గొప్పదనాన్ని, ఆయన భక్తుల శక్తిని
పరోక్షంగా స్తుతిస్తుంది. అంతేకాకుండా, శివభక్తుల మాటలను
ప్రత్యక్షంగా ఉటంకించడం వలన స్వభావోక్తి అలంకారం కూడా కొంత మేరకు కనిపిస్తుంది.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం శార్దూల విక్రీడిత వృత్తంలో ఉంది.
.
శ్లోక పాఠాంతరాలు
1. కిం స్థానం న జగత్సు
సప్తసు పరం హే పద్మవాసే కుతో
హే పద్మాసన
పద్మమీశ్వరశిరోఽలంకారమారోపితం
ఇత్థం తన్నియమార్చనప్రణయిభిర్మాహేశ్వరైర్భర్త్సితౌ
మన్యే వార్ధిశయస్వభావ భవతా హృన్నాభిపద్మాసనౌ.. .
(https://sanskritdocuments.org/doc_shiva/bilhaNastavaH.html)
2. కిం స్థానం త్రిజగత్సు సప్తసు వరం హే
పద్మవాసే కుతో
హే పద్మాసన పద్మ మీశ్వరశిరోలంకార మారోహణే
ఇత్థం తన్నియమార్చన ప్రణయిభిర్మాహేశ్వరై ర్భర్త్సితౌ
మన్యే వారిశయస్య
తావభవతాం హృన్నాభిపద్మాసనౌ
. ("ఓలక్ష్మి! ఓబ్రహ్మా! ఈ ముల్లోకములలో అన్నిటికంటె
నుత్తమస్థాన మెద్ది" యని యడుగగా వారు “శివుని శిరస్సే" యని యటనుండనిచ్ఛించిరట. అంత నిత్య శివపూజాధురంధరులగు మాహేశ్వరులు చీవాట్లు వైచిరి కాబోలు.
ఆలక్ష్మీ బ్రహ్మలు విష్ణువుయొక్క వక్షస్సలమును; నాభికమలమును
ఆశ్రయి౦చినారు. శివ పంచస్తవి పుస్తకములో శివ ధ ర్మగ్రంథమాల ప్రచురణ
- సంపాదకులు పండితచిది రెమఠము వీరభద్రశర్మ గారు )
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 26వ శ్లోకము
త్వత్పాదయోరబ్జసహస్రపూజాం
నేత్రాబ్జపూర్ణాం కృతవత్యుపేంద్రే,
త్రినేత్రః నేత్రాబ్జసహస్రపూజాం
కుర్వన్నివేంద్రః ప్రణతో విభాతి.
పద
విభాగము:
త్వత్ పాదయోః, అబ్జసహస్ర పూజాం,
నేత్ర అబ్జ పూర్ణాం, కృతవత్యుపేంద్రే (కృతవతి
+ ఉపేంద్రే), త్రినేత్రః, నేత్ర
అబ్జసహస్ర పూజాం, కుర్వన్నివేంద్రః
(కుర్వన్ + ఇవ + ఇంద్రః), ప్రణతః, విభాతి.
అన్వయము:
త్రినేత్రః ఉపేంద్రే త్వత్పాదయోః అబ్జసహస్రపూజాం
నేత్రాబ్జపూర్ణాం కృతవతి, ఇంద్రః, ప్రణతః, నేత్రాబ్జసహస్రపూజాం కుర్వన్ ఇవ విభాతి.
ప్రతి పదార్థం
త్రినేత్రః = మూడు కన్నులు గలవాడా (శివా) / ముల్లోకాలకు
అధిపతి అయిన శివా ! ఉపేంద్రే = ఉపేంద్రుడైన విష్ణువు , త్వత్ పాదయోః = నీ పాదములకు, అబ్జసహస్ర పూజాం = వేయి
పద్మాల పూజను, నేత్ర అబ్జ పూర్ణాం = (తన) నేత్రపద్మంతో
పూర్తయ్యే విధంగా, కృతవతి(సతి) = చేసినవాడయి, ఇంద్రః =
ఇంద్రుడు, ప్రణతః = నమస్కరించినవాడై, నేత్ర
అబ్జసహస్ర పూజాం = కనులనే పద్మములతో వేయి పద్మముల పూజను, కుర్వన్
ఇవ = చేయుచున్నట్లుగా, విభాతి = ప్రకాశించుచున్నాడు.
తాత్పర్యము:
ఓ శివా! పూర్వం ఉపేంద్రుడైన శ్రీమహావిష్ణువు నీ పాదములకు
వేయి పద్మాలతో పూజ చేయుచుండగా, ఒక పద్మం తక్కువ పడగా, తన కంటిని పద్మంగా భావించి సమర్పించి, ఆ పూజను
పూర్తి చేసాడు కదా! ఇప్పుడు ఇంద్రుడు
నీకు నమస్కరించినవాడై, (శ్రీమహావిష్ణువు తన నేత్రంతో వేయి
పద్మాల పూజను పూర్తి చేసినట్లుగా) తన కనులతోనే సహస్ర కమల పూజ చేస్తున్నాడా
అన్నట్లు ప్రకాశిస్తున్నాడు. అంటే, ఇంద్రుడి నమస్కారం ఎంత
భక్తి శ్రద్ధలతో కూడుకున్నదంటే, అది విష్ణువు చేసిన
నేత్రార్పణ పూజ అంతటి గొప్పదని భావం.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివమహిమను వర్ణించడంలో శ్రీమహావిష్ణువు భక్తిని
ఉదాహరణగా తీసుకుంది. విష్ణువు తన కంటిని సమర్పించి శివుడిని పూజించిన వృత్తాంతం లింగపురాణంలో
ప్రసిద్ధం. ఇంద్రుడు కూడా శివుడిని నమస్కరించడంలో శ్రీమహావిష్ణువు భక్తిని
అనుకరించినట్లు పోల్చడం ద్వారా ఇంద్రుడి భక్తిని కూడా గొప్పగా చూపింది.
"త్రినేత్రః" అన్న పదం శివుడికి మూడు కన్నులు ఉండటాన్ని సూచిస్తుంది, ఇది ఆయన ప్రత్యేక లక్షణం.
వ్యాకరణ
విశేషాలు:
కృతవతి: ధాతువు: కృ (చేయుట), ప్రత్యయం:
క్తవతు (కర్తరి భూతార్థక ప్రత్యయం) - 'కృతవత్' శబ్దం సప్తమీ ఏకవచనం 'కృతవతి', లకారం: భూతకాలం, పురుష: ప్రథమ పురుష, వచనం: ఏకవచనం.
కుర్వన్: ధాతువు: కృ
(చేయుట), ప్రత్యయం: శతృ (వర్తమాన కృదంతం - 'చేయుచున్నవాడు' అనే అర్థంలో), లకారం:
వర్తమానకాలం, పురుష: ప్రథమ పురుష, వచనం:
ఏకవచనం.
విభాతి: ధాతువు: భా (ప్రకాశించుట), పది: పరస్మైపది, లకారం: లట్ లకారం (వర్తమాన కాలం),
పురుష: ప్రథమ పురుష, వచనం: ఏకవచనం.
సంధి విశ్లేషణలు:
కృతవత్యుపేంద్రే: పద విభాగము: కృతవతి + ఉపేంద్రే, సంధి పేరు: యణాదేశ సంధి, సూత్రము: ఇకో యణచి (ఇక్
స్థానే యణ్ స్యాత్ అచి సంహితాయాం విషయే).
కుర్వన్నివేంద్రః: పద విభాగము: కుర్వన్ + ఇవ + ఇంద్రః, సంధి పేరు: గుణసంధి (ఇవ + ఇంద్రః కలిసినప్పుడు), సూత్రము:
ఆద్గుణః (అవర్ణాత్ అచి పరే పూర్వపరయోః ఏకో గుణ ఆదేశః స్యాత్).
సమాసాలు:
అబ్జసహస్రపూజాం: అబ్జానాం సహస్రం, తేన పూజాం, సమాసం పేరు: షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం.
నేత్రాబ్జపూర్ణాం: నేత్రమేవ
అబ్జం, తేన పూర్ణా తాం, సమాసం పేరు:
రూపక కర్మధారయ సమాసం.
అలంకారము:
ఉత్ప్రేక్షాలంకారం: "కుర్వన్నివేంద్రః
ప్రణతో విభాతి" - ఇంద్రుడు నమస్కరించినవాడై, శ్రీమహావిష్ణువు
తన కంటిని సమర్పించి పూజించినట్లుగా, తన కనులతోనే వేయి
పద్మాల పూజను చేస్తున్నాడా అన్నట్లు ప్రకాశించుచున్నాడు. ఇక్కడ ఇంద్రుడి నమస్కార
క్రియను, విష్ణువు నేత్రార్పణతో కూడిన పూజతో పోలుస్తూ,
అలా ఉన్నాడా అని సంశయాత్మకమైన ఊహ చేయబడింది. ఇది
ఉత్ప్రేక్షాలంకారానికి చక్కటి ఉదాహరణ. లక్షణం: ఉపమేయాన్ని ఉపమానంగా ఊహించడం.
"ఇవ" (వలె, వన్నె) అనే పదం ఉత్ప్రేక్షకు సూచకం.
ఛందస్సు:
ఇంద్రవజ్ర ఛందస్సు: లక్షణం: ప్రతి పాదంలో 11 అక్షరాలు ఉంటాయి. వరుసగా త-త-జ-గ-గ (రెండు త గణములు, ఒక జ గణము, రెండు గురువులు) అనే గణాలు ఉంటాయి.
ఈ శ్లోకముతో పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి భావాలు:
ఈ శ్లోకం శ్రీమహావిష్ణువు శివుని పూజించిన వృత్తాంతాన్ని
ప్రస్తావిస్తుంది. ఈ వృత్తాంతం అనేక పురాణాలలో, కావ్యాలలో
ప్రస్తావించబడింది.
లింగపురాణం: శ్రీమహావిష్ణువు
శివుడిని సహస్ర కమలాలతో పూజించగా, ఒక కమలం తక్కువ పడినప్పుడు,
తన కంటినే కమలంగా భావించి శివుడి పాదాలపై ఉంచిన వృత్తాంతం
లింగపురాణంలో ప్రముఖంగా ఉంది. ఈ వృత్తాంతం నుంచే విష్ణువుకు కమలనాభుడు, పుండరీకాక్షుడు వంటి పేర్లు వచ్చాయి.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 27వ శ్లోకము
నేత్రానలే కామకరీషదీప్తే
కృతాన్తకాష్ఠ జ్వలితే పినాకిన్ ।
మూలాహుతీన్ త్రీణి పురాణి హుత్వా
పూర్ణాహుతిం విశ్వమిదం జుహోషి ।। 27
పద విభాగము:
నేత్రానలే (నేత్ర + అనలే), కామకరీషదీప్తే
(కామ + కరీష + దీప్తే), కృతాన్తకాష్ఠ (కృతాంత + కాష్ఠ),
జ్వలితే, పినాకిన్, మూలాహుతీన్
(మూల + ఆహుతీన్), త్రీణి, పురాణి,
హుత్వా, పూర్ణాహుతిం (పూర్ణ + ఆహుతిం),
విశ్వం, ఇదం, జుహోషి.
అన్వయము:
పినాకిన్! నేత్రానలే కామకరీషదీప్తే, కృతాంతకాష్ఠ జ్వలితే (సతి), త్రీణి పురాణి
మూలాహుతీన్ (కృత్వా) హుత్వా, ఇదం విశ్వం పూర్ణాహుతిం
(కృత్వా) జుహోషి.
ప్రతి పదార్థము:
పినాకిన్ = పినాకధారీ! శివా!, నేత్ర
+అనలే = (నీ మూడవ) కంటియందలి అగ్ని, కామ-కరీష
-దీప్తే = మన్మథుడు అను పేడఉండతో రాజచేయబడినది కాగా, కృతాంత-కాష్ఠ-జ్వలితే
= యముడు అను కట్టెతో ప్రజ్వలించచేయబడగా, త్రీణి-పురాణి =
మూడు పురములను, మూల-ఆహుతీన్ = ప్రధానములగు ఆహుతులుగా, హుత్వా = వేల్చి, ఇదం = ఈ,
విశ్వం = ప్రపంచమును, పూర్ణ – ఆహుతిం =
హోమసమాప్తి కై వేల్చు ఆహుతినగా, జుహోషి = హవనము
చేయుచున్నావు.
తాత్పర్యము:
పినాకము అను ప్రణవాత్మక ధనువును ధరించియున్న ఓ శివా! నీ
మూడవ కంటియందు అగ్ని ఉన్నది కదా! దానిని నీవు మన్మథుడు అను (ఎండు)
పేడఉండతో రాజుకొనేటట్లు చేసావు. . అలా అది బాగా అంటుకొనగా దానిని (మార్కండేయ రక్షణ సందర్భమున
చంపబడిన) యముడు అను కట్టెతో ప్రజ్వలింపజేసితివి. త్రిపురములు అను మూలాహుతులను
మూడిటిని ఆ అగ్నిజ్వాలల యందు వేల్చితివి. ప్రళయకాలమున లేదా తత్త్వజ్ఞానోదయకాలమున ఈ
సకల విశ్వమును పూర్ణాహుతినిగా నీవు వేల్చుచున్నావు అని అర్థము. ఇట్లు నీవు కర్తయగు
యజమానుడవు అని భావము.
ఓ శివా! నువ్వు పినాకం అనే గొప్ప ధనస్సును పట్టుకుని
ఉన్నావు కదా! నీ నుదుటి మీద ఉన్న మూడో కంట్లో అగ్ని ఉంటుంది కదా!
నువ్వు ఆ అగ్నిని మన్మథుడనే ఎండు పేడ ముద్దతో రాజేశావు. అది
బాగా మండినప్పుడు, మార్కండేయుడిని రక్షించేటప్పుడు చంపబడిన
యముడు అనే కట్టెతో దానిని ఇంకా బాగా మండేటట్లు చేసావ్.
త్రిపురాలు అనే మూడు ప్రధాన ఆహుతులను ఆ అగ్నిజ్వాలల్లో
వేల్చావు.( యజ్ఞాలు, హోమాలు చేసేటప్పుడు
దేవుళ్లకు సమర్పించే లేదా అగ్నిలో వేల్చే వస్తువులను ఆహుతులు అంటారు) ప్రళయం వచ్చినప్పుడు లేదా జ్ఞానం కలిగినప్పుడు, ఈ
ప్రపంచం మొత్తాన్ని పూర్ణాహుతిగా నువ్వు ఆ అగ్నిలో వేల్చేస్తావు.( వేల్చడం" అంటే అగ్నితో మండించడం)
అంటే, నువ్వే అంతా చేసే యజమానివి అని
దీని అర్థం.
విశేషాలు:
ఈ శ్లోకం శివుడి సంహార లీలను యజ్ఞంతో పోల్చి వర్ణిస్తుంది.
శివుడు త్రిపురాంతకుడిగా, కామదహనుడిగా, యమసంహారకుడిగా
ప్రసిద్ధి. ఈ శ్లోకం ఈ మూడు ముఖ్య ఘట్టాలను ఒకేసారి ప్రస్తావించి, వాటిని ఒక మహాయజ్ఞంలోని వివిధ దశలుగా రూపకల్పన చేసింది. శివుడి మూడవ కంటిలోని
అగ్నిలో, మన్మథుడు కరీషంగా (పేడగా), యముడు కాష్ఠంగా (కట్టెగా),
త్రిపురాలు మూలాహుతులుగా, చివరికి విశ్వమే
పూర్ణాహుతి అయినట్లు వర్ణించబడ్డాయి. ఇది శివుడి విశ్వవ్యాప్తత్వాన్ని,
సృష్టి స్థితి లయాలకు ఆయనే కర్త అని సూచిస్తుంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు:
దీప్తే: ధాతువు: దీప్ (ప్రకాశించుట), ప్రత్యయం: క్త (కర్మణి భూతార్థక ప్రత్యయం), ఇది
సప్తమీ ఏకవచన రూపం. జ్వలితే: ధాతువు: జ్వల్ (జ్వలించుట), ప్రత్యయం:
క్త (కర్తరి భూతార్థక ప్రత్యయం), ఇది సప్తమీ ఏకవచన రూపం. హుత్వా:
ధాతువు: హు (హోమం చేయుట), ప్రత్యయం: క్త్వా (కృతార్థక అవ్యయ
ప్రత్యయం - 'చేసి' అనే అర్థంలో). జుహోషి:
ధాతువు: హు (హోమం చేయుట), పది: ఉభయపది (ఇక్కడ పరస్మైపది
రూపంలో ఉంది), లకారం: లట్ లకారం (వర్తమాన కాలం), పురుష: మధ్యమ పురుష, వచనం: ఏకవచనం.
సంధి విశ్లేషణలు:
నేత్రానలే: పద విభాగము: నేత్ర + అనలే, సంధి పేరు: సవర్ణదీర్ఘ సంధి (అకారానికి అకారం పరమైనప్పుడు దీర్ఘం
ఆదేశమగుట), సూత్రము: అకః సవర్ణే దీర్ఘః.
మూలాహుతీన్: పద విభాగము: మూల + ఆహుతీన్, సంధి పేరు: సవర్ణదీర్ఘ సంధి.
పూర్ణాహుతిం: పద
విభాగము: పూర్ణ + ఆహుతిం, సంధి పేరు: సవర్ణదీర్ఘ సంధి.
సమాసాలు:
కామకరీషదీప్తే: కామ ఏవ కరీషం, తేన దీప్తే
(మన్మథుడే పేడ, దానిచే ప్రకాశింపజేయబడినది), సమాసం పేరు: రూపక కర్మధారయ సమాసం.
కృతాన్తకాష్ఠ: కృతాంత ఏవ కాష్ఠం, తేన జ్వలితే (యముడే కట్టె, దానిచే జ్వలించినది),
సమాసం పేరు: రూపక కర్మధారయ సమాసం.
పినాకిన్: పినాకః అస్య అస్తి ఇతి సః (పినాకం కలవాడు), సమాసం పేరు: బహువ్రీహి సమాసం.
మూలాహుతీన్: మూలాః
ఆహుతయః తాః (ప్రధానమైన ఆహుతులు), సమాసం పేరు: కర్మధారయ
సమాసం.
అలంకారము:
రూపకాలంకారం: ఈ శ్లోకంలో అనేక చోట్ల రూపకాలంకారం
ప్రయోగించబడింది.
కామకరీష: మన్మథుడిని పేడగా రూపించడం.
కృతాంతకాష్ఠ: యముడిని కట్టెగా రూపించడం.
త్రీణి పురాణి మూలాహుతీన్: త్రిపురాలను ప్రధాన ఆహుతులుగా
రూపించడం.
విశ్వమిదం పూర్ణాహుతిం: సమస్త విశ్వాన్ని పూర్ణాహుతిగా
రూపించడం.
ఛందస్సు:
ఈ శ్లోకం ఇంద్రవజ్ర మరియు ఉపేంద్రవజ్ర ఛందస్సుల కలయిక.
ఇంద్రవజ్ర లక్షణం: త-త-జ-గ-గ (UU-, UU-,
U-U, UU)
ఉపేంద్రవజ్ర లక్షణం: జ-త-జ-గ-గ (U-U, UU-,
U-U, UU)
ఈ శ్లోకముతో పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి భావాలు:
ఈ శ్లోకం శివుడి త్రిపుర సంహారం, మన్మథ దహనం, యమ సంహారం అనే లీలలను ఒక యజ్ఞ భావనతో
అన్వయించడం ప్రత్యేకత. ఈ భావనలు భారతీయ సాహిత్యంలో తరచుగా కనిపిస్తాయి.
త్రిపుర దహనం: శివుడి త్రిపుర దహనం అనేక పురాణాలలో (మత్స్య, కూర్మ, స్కంద పురాణాలు), మహాభారతంలో
(ద్రోణ పర్వం) మరియు కాళిదాసు కుమారసంభవంలో విస్తృతంగా వర్ణించబడింది. శివుడు ఏక
బాణంతో త్రిపురాలను దహనం చేసిన వృత్తాంతం ఆయన పరాక్రమానికి ప్రతీక.
మన్మథ దహనం: శివుడు తన మూడవ కంటి అగ్నితో మన్మథుడిని దహనం
చేసిన కథ కుమారసంభవంలో కీలకమైన ఘట్టం. ఇది శివుడి వైరాగ్యాన్ని, ఆయన కోరికలను జయించిన తత్త్వాన్ని తెలియజేస్తుంది.
యమ సంహారం: మార్కండేయుడిని రక్షించడానికి శివుడు యముడిని
సంహరించిన లీల మార్కండేయ పురాణంలో ప్రముఖంగా ఉంది. ఇది శివుడి మృత్యుంజయ
స్వరూపాన్ని, భక్త సంరక్షకత్వాన్ని చాటుతుంది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 28వ శ్లోకము
ఆరోప్య వాయుమపిఖేచరతాం లభన్తే
హుత్వా హుతాశమపి వాసవతాం భజన్తే ।
శమ్భో భవచ్చరణపద్మమనర్చయన్తో
మర్త్యాః కథంచిదపి నాశ్నువతే భవన్తమ్ ।। 28
పదవిభాగము:
ఆరోప్య, వాయుం, అపి,
ఖేచరతాం, లభంతే, హుత్వా,
హుతాశం, అపి, వాసవతాం,
భజంతే, శంభో, భవచ్చరణపద్మమ్
(భవత్ + చరణ + పద్మమ్), అనర్చయంతః, మర్త్యాః,
కథంచిదపి (కథంచిత్ + అపి), నాశ్నువతే (న +
అశ్నువతే), భవంతమ్.
అన్వయము:
శంభో! మర్త్యాః, వాయుమ్ అపి,
ఆరోప్య, ఖేచరతాం లభంతే, హుతాశమ్
అపి, హుత్వా, వాసవతాం భజంతే (కింతు), భవచ్చరణపద్మమ్ అనర్చయంతః, కథంచిత్
అపి, భవంతమ్, న అశ్నువతే.
ప్రతిపదార్థము:
శంభో! = ఓ శివా!, మర్త్యాః = మానవులు,
వాయుమ్ = వాయువును, అపి = కూడ, ఆరోప్య = తమ హృదయోర్ధ్వభాగమునందు నిలిపి, ఖేచరతాం =
ఆకాశమున సంచరించువా రగుటను (దేవత్వమును), లభంతే = పొందుదురు,
హుతాశమ్ = అగ్నిని (అగ్నియందు), అపి = కూడ,
హుత్వా = హవనము చేసియు (మహాయజ్ఞముల నాచరించియు), వాసవతాం = ఇంద్రత్వమును, భజంతే = పొందుదురు,
(కింతు=కాని) భవచ్చరణపద్మమ్ = మీ పాదపద్మమును, అనర్చయంతః = ఆర్చించనివారగుచు, కథంచిత్ అపి = ఏ
విధముగను, భవంతమ్ = నిన్ను, న అశ్నువతే
= పొందజాలరు.
తాత్పర్యము:
ఓ శంభూ! మానవులు ప్రాణాయామ విశేషముచే వాయువును తమ శరీరమున
ఉన్నత స్థానమున నిలిపి ఆకాశగమనమును సంపాదింతురుగాక! అగ్నిహోత్రమునందు
అగ్నిష్టోమాది యాగములతో హవిస్సులను వేల్చి ఇంద్రపదవిని పొందుదురుగాక! కాని నీ
పాదపద్మములను సేవించనిచో ఏ విధముగను నిన్ను పొందజాలరు.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం శివారాధన యొక్క గొప్పతనాన్ని, ఆవశ్యకతను నొక్కి చెబుతుంది. ఇతర పుణ్యకార్యాలు, యోగ
సాధనలు కొన్ని ప్రత్యేక ఫలితాలను ఇచ్చినప్పటికీ, శివుని
పాదపద్మాలను ఆరాధించకపోతే మోక్షం లేదా పరమార్థ సిద్ధి లభించదని స్పష్టం చేస్తోంది.
ఇది శివభక్తి సర్వోన్నతమైనదని తెలియజేసే భక్తి ప్రధానమైన శ్లోకం.
అగ్నిష్టోమం అనేది ఒకానొక ప్రధానమైన సోమయాగం. సోమయాగాలు
అంటే సోమరసాన్ని ఉపయోగించి దేవతలకు ప్రీతి కలిగించే యజ్ఞాలు. వీటిని చేయాలంటే
అగ్నిహోత్రం, దర్శపూర్ణమాసాలు వంటి నిత్య నైమిత్తిక
కర్మలను ఆచరించి ఉండాలి. అగ్నిష్టోమం కేవలం ఒక యాగం కాదు, ఇది
ఇతర సోమయాగాలకు (ఉదాహరణకు, అత్యగ్నిష్టోమం, ఉక్థ్యం, షోడశి, అతిరాత్రం,
అప్తోర్యామం) మూలం లేదా మొదటి రూపం. అందుకే 'అగ్నిష్టోమాది'
అంటే 'అగ్నిష్టోమం మొదలైన' లేదా 'అగ్నిష్టోమం వంటి' యజ్ఞాలు
అని అర్థం. ఈ యాగాలు చాలా విస్తృతమైనవి, సంక్లిష్టమైనవి,
అనేక రోజుల పాటు జరుగుతాయి.
ఈ యాగాలు ముఖ్యంగా దేవతలను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి, స్వర్గ ప్రాప్తికి, ఐశ్వర్యానికి, పుత్రపౌత్రాభివృద్ధికి, శత్రువులపై విజయానికి వంటి
వివిధ లౌకిక, పారలౌకిక ప్రయోజనాల కోసం నిర్వహించేవారు.
హవిస్సులు:
హవిస్సు అంటే యజ్ఞంలో దేవతలకు సమర్పించే ఆహుతులు లేదా
ద్రవ్యాలు. వీటిని అగ్నిలో వేల్చి దేవతలకు చేరవేస్తారని నమ్మకం.
ముఖ్యమైన హవిస్సులు:
నెయ్యి (ఘృతం): ఇది చాలా పవిత్రమైనదిగా భావిస్తారు, తరచుగా అన్ని యజ్ఞాలలో ఉపయోగిస్తారు.
సోమరసం: సోమయాగాలలో ఇది ప్రధానమైనది. ఇది ఒక ప్రత్యేకమైన
మొక్క నుండి తీసిన రసం.
ధాన్యం: బియ్యం, బార్లీ వంటి
ధాన్యాలను కూడా ఆహుతులుగా వేస్తారు.
పాల ఉత్పత్తులు: పాలు, పెరుగు వంటివి.
ఇంధనం: సమిధలు (యజ్ఞంలో మండించడానికి ఉపయోగించే కర్రలు)
కూడా హవిస్సు కిందకే వస్తాయి.
వేల్చి:
"వేల్చి" అంటే అగ్నిలో అర్పించడం, హోమం చేయడం లేదా ఆహుతి ఇవ్వడం. యజ్ఞగుండంలోని పవిత్రమైన అగ్నిలో
మంత్రోచ్ఛారణలతో ఈ హవిస్సులను సమర్పిస్తారు. అగ్ని దేవతలకు ఆహుతులను చేరవేసే
మాధ్యమంగా పరిగణించబడుతుంది.
కాబట్టి, "అగ్నిష్టోమాది యాగములతో
హవిస్సులను వేల్చి" అంటే అగ్నిష్టోమం వంటి గొప్ప యజ్ఞాలను నిర్వహించి,
అందులో నెయ్యి, సోమరసం, ధాన్యం
వంటి పవిత్రమైన ద్రవ్యాలను అగ్నిలో ఆహుతులుగా సమర్పించడం అని అర్థం. ఈ కర్మలను
ఆచరించడం ద్వారా గొప్ప పుణ్యఫలాలు, ముఖ్యంగా ఇంద్రపదవి వంటి
ఉన్నత లోకాల ప్రాప్తి లభిస్తుందని నమ్మేవారు.
వ్యాకరణ విశేషాలు
నాశ్నువతే (న + అశ్నువతే): సవర్ణదీర్ఘ సంధి. దీనికి సూత్రం 'అకః సవర్ణే దీర్ఘః'.
కథంచిదపి (కథంచిత్ + అపి): శ్చుత్వ సంధి (తకారానికి చకారం, దకారానికి జకారం వస్తుంది) మరియు జష్త్వ సంధి (పదాంత తకారానికి దకారం).
ఇక్కడ త్-అ అనే చోట ద్ వచ్చి, ద్-అ కలిసి ద అని అయింది. సంధి
సూత్రం: 'ఝలాం జశోంతే'.
భవచ్చరణపద్మమ్ (భవత్ + చరణ + పద్మమ్): శ్చుత్వ సంధి.
తకారానికి చకారం వచ్చింది. సూత్రం: 'స్తోః శ్చునా శ్చుః'.
ధాతువులు, పదాలు, లకారం,
పురుష, వచనం:
లభంతే: 'లభ్' ధాతువు
(పొందుట). ఆత్మనేపది. లట్ లకారం (వర్తమానకాలం). ప్రథమ పురుష, బహువచనం.
భజంతే: 'భజ్' ధాతువు
(సేవించుట). ఆత్మనేపది. లట్ లకారం. ప్రథమ పురుష, బహువచనం.
అనర్చయంతః: 'అర్చ్' ధాతువు (పూజించుట). అనర్చయన్తః+ణిచ్ ; పుం.ప్ర.బ.
అశ్నువతే: 'అశ్' ధాతువు
(పొందుట). ఆత్మనేపది. లట్ లకారం. ప్రథమ పురుష, బహువచనం.
సమాసాలు:
ఖేచరతాం: ఖే చరతి ఇతి ఖేచరః (సప్తమీ తత్పురుష సమాసం). తస్య
భావః ఖేచరతా (తల్ ప్రత్యయాంతం, భావార్థక తద్ధితం).
వాసవతాం: వాసవస్య భావః వాసవతా (తల్ ప్రత్యయాంతం, భావార్థక తద్ధితం).
భవచ్చరణపద్మమ్: భవతః చరణౌ (షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం). చరణౌ ఏవ
పద్మమివ (ఉపమాన పూర్వపద కర్మధారయ సమాసం). ఈ రెండింటి సమ్మేళనం.
హుతాశం: హుతం అశ్నాతి ఇతి హుతాశః (ఉపపద తత్పురుష సమాసం).
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో విశేషోక్తి అలంకారం ఉంది. 'కార్యము లేకనే కారణము కలుగుట' లేదా 'కారణమున్నప్పటికీ కార్యము సిద్ధింపకపోవుట' విశేషోక్తి
అలంకార లక్షణం. ఇక్కడ మానవులు ఇతర మార్గాల ద్వారా గొప్ప ఫలితాలు పొందినప్పటికీ
(కారణాలు ఉన్నా), శివుని పూజించకపోతే (ఒక కారణం లేకపోవడం
వల్ల) ఆయనను పొందలేరు (కార్యం సిద్ధించదు). మొదటి రెండు పాదాల్లో కారణాలు ఉన్నా
(వాయువును ఆరోపించడం, అగ్నిలో హోమం చేయడం) కొన్ని ప్రత్యేక
ఫలితాలు లభిస్తాయి. కానీ మూడవ, నాల్గవ పాదాల్లో శివారాధన అనే
ముఖ్యమైన కారణం లేకపోతే, పరమాత్మ ప్రాప్తి అనే గొప్ప కార్యం
సిద్ధించదు. ఇది విశేషోక్తి అలంకారానికి చక్కటి ఉదాహరణ.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం వసంతతిలక వృత్తంలో ఉంది.
లక్షణం: "జ్ఞేయం వసంతతిలకం తభజా జగౌ
గః".
ఈ శ్లోకముతో పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి భావాలు
ఈ శ్లోకంలోని భావం, అంటే భగవద్భక్తి
సర్వోన్నతమని, అది లేకుండా ఏ సాధనలు కూడా పరమార్థాన్ని
ఇవ్వలేవనే అంశం అనేక మంది భారతీయ కవుల రచనలలో కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు:
భాగవతం: భాగవతంలో నవవిధ భక్తులు ప్రస్తావించబడ్డాయి.
భగవంతుని యందు శ్రద్ధాభక్తులు లేనిదే ఏ జ్ఞానమైనా, కర్మలైనా
వ్యర్థమని భాగవతం స్పష్టం చేస్తుంది. ప్రహ్లాదుని చరిత్రలో భగవంతునిపై అచంచలమైన
భక్తి మహిమను తెలియజేస్తుంది.
పోతన భాగవతం: పోతన తన భాగవతంలో "చేతులారంగ శివుని
పూజింపడేని, " అంటూ భగవంతుని సేవించని జీవితం
నిరర్థకమని అనేక చోట్ల వివరిస్తాడు. బిల్హణుని శ్లోకంలోని శివభక్తి ప్రాధాన్యత
పోతన శ్లోకంలోని భగవద్భక్తి ప్రాధాన్యతకు దగ్గరగా ఉంటుంది.
అప్పయ్య దీక్షితులు: వీరి శివమహిమ్న స్తోత్రంలోనూ శివుని
కరుణ లేకుండా మోక్షం సాధ్యం కాదని, జ్ఞాన కర్మలు
నిష్ప్రయోజనమని చెప్పబడింది.
ఆళ్వారులు, నాయనార్లు: తమిళనాడులో వెలసిన
భక్తి ఉద్యమ నాయకులైన ఆళ్వారులు (విష్ణు భక్తులు), నాయనార్లు
(శివ భక్తులు) తమ దివ్య ప్రబంధాలు, తేవారాలలో భక్తి
మార్గానిదే అగ్రస్థానం అని, ఇతర మార్గాలు భక్తికి
అనుబంధమైనవే కానీ స్వతంత్రంగా మోక్షాన్ని ఇవ్వలేవని చాటి చెప్పారు.
ఈ శ్లోకం ఇతర యోగ, యాగాది కర్మల
గొప్పదనాన్ని ఒప్పుకుంటూనే, శివారాధన లేనిదే పరమార్థ సిద్ధి
లేదని స్పష్టం చేయడం ద్వారా శివభక్తి యొక్క ఏకైక ప్రాధాన్యతను నిరూపిస్తుంది.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 29వ శ్లోకము
ఛిత్వాబ్రహ్మశిరోయదిప్రథయతి ప్రేతేషు సఖ్యం
యది
క్లీబః క్రీడతి మాతృభిర్యది రతిం ధత్తే
శ్మశానే యది।
సృష్ట్వా సంహరతి ప్రజా యది తదాప్యాదాయ
భక్త్యా మన
స్తం సేవే కరవాణి కిం త్రిజగతీ శూన్యాస్స
ఏవేశ్వరః ।। 29
పదవిభాగము
ఛిత్వా, బ్రహ్మశిరః, యది, ప్రథయతి, ప్రేతేషు,
సఖ్యం, యది, క్లీబః,
క్రీడతి, మాతృభిః, యది,
రతిం, ధత్తే, శ్మశానే,
యది, సృష్ట్వా, సంహరతి,
ప్రజాః, యది, తదా,
అపి, ఆదాయ, భక్త్యా,
మనః, తం, సేవే, కరవాణి, కిం, త్రిజగతీ,
శూన్యా, సః, ఏవ, ఈశ్వరః.
అన్వయము
యది బ్రహ్మశిరః ఛిత్వా ప్రేతేషు సఖ్యం ప్రథయతి, యది క్లీబః క్రీడతి, యది మాతృభిః రతిం ధత్తే,
యది శ్మశానే, యది ప్రజాః సృష్ట్వా సంహరతి తదా
అపి భక్త్యా మనః ఆదాయ తం సేవే, కిం కరవాణి, త్రిజగతీ శూన్యా సః ఏవ ఈశ్వరః.
ప్రతి పదార్థము
బ్రహ్మశిరః = బ్రహ్మ యొక్క శిరస్సును, ఛిత్వా = ఖండించి, యది = ఒకవేళ, ప్రేతేషు = ప్రేతలతో, సఖ్యం = స్నేహాన్ని, ప్రథయసే = ప్రచారం చేసినా (వ్యాపింపజేసినా), యది =
ఒకవేళ, క్లీబః = నపుంసకుడిగా (లేదా నిస్సహాయుడిగా), మాతృభిః = మాతృకలతో, క్రీడసి యది =
క్రీడించినప్పటికి, శ్మశానే = శ్మశానంలో, రతిం = ఆసక్తిని, ధత్సే యది = పొందినప్పటికి,
ప్రజాః = ప్రజలను (సృష్టిని), సృష్ట్వా =
సృష్టించి, సంహరసి యది = సంహరించినా, తథా
అపి = అయినప్పటికీ, భక్త్యా = భక్తితో, మనః = మనస్సును, ఆధాయ = (నీయందే) నిలిపి, త్వాం = నిన్ను, సేవే = సేవిస్తాను. కిం కరవాణి =
(ఇంకేమి) చేయగలను? త్రిజగతీ మాన్యః = మూడు లోకాలచే ఆదరింపబడే,
సః ఏవ = అతడు మాత్రమే, ఈశ్వరః = ఈశ్వరుడు.
తాత్పర్యము
ఓ పరమేశ్వరా! నీవు బ్రహ్మదేవుని ఐదవ శిరస్సును
ఖండించినవాడవైనప్పటికీ, ప్రేతలతో స్నేహం చేసేవాడవైనప్పటికీ,
నిస్సహాయుడిగా మాతృకలతో క్రీడించినప్పటికీ, శ్మశానంలో
ఆసక్తి కలిగినవాడవైనప్పటికీ, సృష్టిని సృష్టించి తిరిగి
సంహరించేవాడవైనప్పటికీ - ఇన్ని విరుద్ధ గుణాలు ఉన్నప్పటికీ, నేను
మాత్రం భక్తితో మనస్సును నీయందే నిలిపి నిన్ను సేవిస్తాను. దీనికి నేను ఏమి
చేయగలను? మూడు లోకాలచే పూజింపబడే ఆ పరమశివుడివి నీవే కదా!
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం శివుని విరుద్ధ గుణాలను వర్ణిస్తూ, భక్తుని అచంచలమైన విశ్వాసాన్ని చాటుతుంది. శివుని లీలా విశేషాలు సాధారణ
మానవుల తర్కానికి అందనివని, ఆయన చేసే ప్రతి చర్యలోనూ ఒక
అంతరార్థం ఉంటుందని ఈ శ్లోకం పరోక్షంగా సూచిస్తుంది. భగవంతుని చర్యలను
ప్రశ్నించకుండా, ఆయనపై సంపూర్ణ భక్తిని కలిగి ఉండడమే
శ్రేయస్కరం అనే భావం ఇందులో అంతర్లీనంగా ఉంది.
మాతృకలతో క్రీడించడం:
మాతృకలు ఎవరు? మాతృకలు సాధారణంగా
సప్తమాతృకలుగా ప్రసిద్ధి చెందారు (బ్రాహ్మి, మహేశ్వరి,
కౌమారి, వైష్ణవి, వారాహి,
ఇంద్రాణి, చాముండ). వీరు వివిధ దేవతల శక్తులు
లేదా అంశాలు. వీరు సాధారణంగా దుష్ట సంహారం కోసం ఉద్భవించిన దేవతా శక్తులు.
క్రీడించడం అంటే? ఇక్కడ
"క్రీడ" అంటే సాధారణమైన మానవ క్రీడ కాదు. ఇది ఒక లీలగా, విశ్వ కార్యాచరణలో భాగమైన ఒక చర్యగా భావించాలి. శివుడు మాతృకలతో
క్రీడించడమంటే, ఆయన ఆ శక్తులను నియంత్రించడం, లేదా వారి ద్వారా విశ్వ క్రీడను నడిపించడం అని అర్థం కావచ్చు. కొన్ని
సందర్భాలలో, శివుడు భైరవ రూపంలో మాతృకలతో కూడి ఉండటం కూడా
ప్రస్తావనకు వస్తుంది. ఇది శక్తి-శక్తిమాన్ ఐక్యతకు ప్రతీక.
క్లీబః' అనే పదానికి సాధారణంగా
"నపుంసకుడు" లేదా "అశక్తుడు" అనే అర్థాలు ఉన్నాయి. అయితే,
శివుని విషయంలో ఈ అర్థాలు సరిపోవు. ఎందుకంటే ఆయన పరమేశ్వరుడు,
సృష్టి, స్థితి, లయకారకుడు.
యోగపరమైన అర్థం: యోగశాస్త్రంలో "క్లీబ" అనే పదాన్ని
కొన్నిసార్లు "నిర్వికారుడు" లేదా "నిర్గుణుడు" అనే అర్థంలో
వాడతారు. అంటే, బాహ్య ప్రపంచంలోని సుఖదుఃఖాలకు, రాగద్వేషాలకు అతీతుడు అని. ఈ కోణంలో చూస్తే, శివుడు
మాతృకలతో క్రీడించినా, ఆయన వాటి పట్ల నిర్లిప్తంగా, నిస్సంగంగా ఉంటాడని అర్థం చేసుకోవచ్చు.
శివుడిని
అర్ధనారీశ్వరుడు
అంటాం. అందుకే ఆయన పూర్తిగా స్త్రీ కాదు, పురుషుడు కాదు అని కవి చమత్కారంగా నపుంసకుడు అని
అన్నాడు. శివుడు బ్రాహ్మి వంటి దేవతలతో కలిసి విహరిస్తాడని ఆగమాలలో ఉంది. ఈ
విషయాన్నే కవి చమత్కారంగా తల్లులతో విహరించేవాడు అని వర్ణించాడు.
వ్యాకరణ విశేషాలు
ధాతువు:
ఛిత్వా: ఛిద్ (ఛేదించుట) ధాతువు, క్త్వా ప్రత్యయం.
సృష్ట్వా: సృజ్ (సృష్టించుట) ధాతువు, క్త్వా ప్రత్యయం.
ఆధాయ: ఆ + ధా (నిలుపుట) ధాతువు, ల్యప్ ప్రత్యయం.
పదం, లకారం, పురుష,
వచనం:
ప్రథయసే: ఆత్మనేపది, లట్ లకారం, మధ్యమ పురుష, ఏకవచనం.
క్రీడసి: పరస్మైపది, లట్ లకారం, మధ్యమ పురుష, ఏకవచనం.
ధత్సే: ఆత్మనేపది, లట్ లకారం, మధ్యమ పురుష, ఏకవచనం.
సంహరసి: పరస్మైపది, లట్ లకారం, మధ్యమ పురుష, ఏకవచనం.
సేవే: ఆత్మనేపది, లట్ లకారం, ఉత్తమ పురుష, ఏకవచనం.
కరవాణి: పరస్మైపది, లోట్ లకారం,
ఉత్తమ పురుష, ఏకవచనం.
సంధి విశ్లేషణలు:
తథాప్యాధాయ = తథా + అపి + ఆధాయ:
తథా + అపి = తథాపి (సవర్ణదీర్ఘ సంధి)
తథాపి + ఆధాయ = తథాప్యాధాయ (యణాదేశ సంధి - ఇక్కడ 'ఇ' కారానికి 'య్' ఆదేశం)
సమాసాలు:
బ్రహ్మశిరః: బ్రహ్మణః శిరః - షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం.
త్రిజగతీమాన్యః: త్రయాణాం జగతీనాం సమాహారః త్రిజగతీ> ద్విగు.>త్రిజగతీభిః
మాన్యః>తృతీయా
తత్పురుష సమాసం
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో విభావనా అలంకారం మరియు విశేషోక్తి అలంకారం ఉన్నాయి.
విభావనా అలంకారం: కారణం లేకుండా కార్యం జరిగినట్లు
వర్ణించబడుతుంది. శివుడు సాధారణ ధర్మాలకు అతీతుడు అని చెప్పడానికి, ఆయన చేసే అసాధారణ కార్యాలను కారణాలు లేకుండా వర్ణించడం ఇందులో భాగం.
ఉదాహరణకు, బ్రహ్మశిరస్సును ఛేదించడం, ప్రేతలతో
స్నేహం వంటివి.
విశేషోక్తి అలంకారం: కారణం ఉన్నప్పటికీ కార్యం జరగనట్లు
వర్ణించబడుతుంది, లేదా విరుద్ధ గుణాలు ఒకేచోట చేరినట్లు
వర్ణించబడుతుంది. ఇక్కడ శివునికి సంబంధించిన అనేక విరుద్ధ గుణాలు
(బ్రహ్మశిరచ్ఛేదనం, శ్మశానవాసం, సృష్టి
సంహారాలు) ఒకే చోట పేర్కొనబడినా, భక్తుని మనస్సులో ఆయనపై
భక్తి తగ్గకపోవడం విశేషోక్తిని సూచిస్తుంది. 'యది' (ఒకవేళ) అనే పదం వాడకం, ఆ విరుద్ధ గుణాలను
అంగీకరిస్తూనే భక్తిని ప్రకటించడం ఈ అలంకారానికి బలాన్ని చేకూరుస్తుంది.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తంలో ఉంది.
ఈ శ్లోకముతో పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి భావాలు
ఈ శ్లోకం శివుని విచిత్రమైన, లోక
విరుద్ధమైన చేష్టలను వర్ణిస్తూనే, ఆయన పట్ల భక్తుని స్థిరమైన
భక్తిని తెలియజేస్తుంది. ఇలాంటి భావాలు భారతీయ సాహిత్యంలో, ముఖ్యంగా
శివ భక్తి కావ్యాలలో తరచుగా కనిపిస్తాయి.
అప్పయ్య దీక్షితులు: శివునిపై అనేక స్తోత్రాలను రచించిన
అప్పయ్య దీక్షితులు వంటి కవులు, శివుని విచిత్ర వేషధారణ,
శ్మశానవాసం, కపాలధారణ వంటి అంశాలను
ప్రస్తావిస్తూనే, ఆయన సర్వోన్నత దైవత్వంపై అచంచలమైన భక్తిని
వ్యక్తపరిచారు. వారి రచనలలో శివుని వైరుధ్యాలు ఆయన లీలలని, మానవ
మాత్రులకు అర్థం కానివని తరచుగా పేర్కొనబడతాయి.
ఈ శ్లోకం భక్తుడు తన ఆరాధ్య దైవం యొక్క అసాధారణ లక్షణాలను
సైతం ప్రేమించి, అంగీకరించి, కేవలం
అంతరంగ శుద్ధితో కూడిన భక్తినే ప్రధానంగా భావిస్తాడని తెలియజేస్తుంది.
పాఠాంతరాలు
“త్రి జగతీ మాన్యస్స ఏవేశ్వరః” కు బదులుగా
“త్రిజగతీ శూన్యా స ఏవేశ్వరః” అని ఇంకొక
పాఠాంతరం. “శివుడే ప్రభువు. ముల్లోకములు శూన్యమే”అని దీని భావం.
బిల్హణ కృత శివస్తుతి – 30వ శ్లోకము
వ్యాళేభ్యోస్తు నమః పిశాచసదసే న్యస్తః ప్రణామాంజలి
ర్నమ్రాస్స్మో నృకపాలదామని చితా భస్మా౽భివన్దామహే
జానుభ్యాం ప్రణిపత్య చాటువచనైస్సన్తోషయామో వృషం
కింకుర్మః పరమేశ్వరస్య చరితం విజ్ఞాయ వర్తామహే
పదవిభాగము
వ్యాళేభ్యః, అస్తు, నమః, పిశాచసదసే, న్యస్తః,
ప్రణామాంజలిః, నమ్రాస్స్మో (నమ్రాః స్మ), నృకపాలదామని,
చితాభస్మాఽభివన్దామహే (చితాభస్మ + అభివన్దామహే), జానుభ్యాం, ప్రణిపత్య, చాటువచనైః,
సన్తోషయామో (సంతోషయామః), వృషం, కింకుర్మః (కిం + కుర్మః), పరమేశ్వరస్య, చరితం, విజ్ఞాయ (వి + జ్ఞాయ), వర్తామహే
అన్వయము
(వయం) వ్యాళేభ్యః నమః అస్తు. పిశాచసదసే ప్రణామాంజలిః న్యస్తః.
నృకపాలదామని నమ్రాః స్మ. చితాభస్మ అభివన్దామహే. జానుభ్యాం ప్రణిపత్య వృషం
చాటువచనైః సంతోషయామః. కిం కుర్మః? పరమేశ్వరస్య చరితం విజ్ఞాయ
వర్తామహే.
ప్రతి పదార్థము
వ్యాళేభ్యః = సర్పములకొరకు, నమః = నమస్కారము, అస్తు =
అగుగాక!, పిశాచ_సదసే =
పిశాచముల సభకొరకు, ప్రణామ
అంజలిః = నమస్కారపు దోసిలి,
న్యస్తః = ఉంచబడినది,
నృకపాల-దామని = నరకపాలమాల విషయమున, నమ్రాఃస్మః = వినయముతో వంగినవారముగా అగుచున్నాము, చితాభస్మ =శివుని చితాభస్మముకు అభివందామహే = నమస్కరించుచున్నాము, జానుభ్యాం
= మోకాళ్ళజంటతో, ప్రణిపత్య
= నమస్కరించి, వృషం
= వృషభమును (నందిని),
చాటువచనైః = ప్రీతిని ఇచ్చే పొగడ్తమాటలతో, సంతోషయామః
= సంతోషపరచుచున్నాము,
కిం = ఏమి, కుర్మః
= చేయుదుము?, పరమేశ్వరస్య
= పరమేశ్వరుని యొక్క,
చరితం = నడవడిని (అలవాట్లను), విజ్ఞాయ = అనుభవపూర్వకముగా తెలుసుకొని, వర్తామహే =
ప్రవర్తింతుము.
తాత్పర్యము
మేము సర్పములకు నమస్కరించెదము. పిశాచముల సభకు దోసిలితో నమస్కారము చేసెదము. నరకపాలమాల విషయమున వినయము చూపుచున్నాము.
చితాభస్మమును ఉద్దేశించి నమస్కారము చేసెదము . శివుని వాహనమైన
నందికి మోకరిల్లి
నమస్కరించి, దానిని ప్రీతికరములగు
వచనములచే సంతోషపెడతాము. ఇంకేమి చేయగలము? పరమేశ్వరుని నడవడికను, అలవాట్లను అనుభవపూర్వకముగా తెలుసుకొని, ఆయన మనస్సుకు ప్రీతి
కలుగునట్లు నడుచుకొందుము.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం శివుని విలక్షణమైన రూపాన్ని, ఆయన సహచరులను వర్ణించి, ఆయన్ను ప్రసన్నం
చేసుకోవడానికి భక్తుడు అనుసరించే మార్గాన్ని తెలియజేస్తుంది.
సర్పములు, పిశాచములు, నరకపాలమాల, చితాభస్మం - ఇవన్నీ లోకదృష్టికి
అసహ్యకరంగా కనిపించినా, శివునికి అత్యంత ప్రియమైనవి. అవి ఆయన
ఐశ్వర్యాన్ని, వైరాగ్యాన్ని సూచిస్తాయి.
నంది (వృషభం) శివుని వాహనం, అత్యంత
ప్రీతిపాత్రమైనది. అందుకే భక్తుడు నందిని పొగడి శివుని సంతోషపెట్టాలని భావిస్తాడు.
"కిం కుర్మః" (ఏమి చేయుదుము?) అనే
ప్రశ్న ద్వారా భక్తుడు తన నిస్సహాయతను, శివుని
అసాధారణత్వానికి తన వినమ్రతను వ్యక్తం చేస్తాడు.
చివరి పాదంలో "పరమేశ్వరస్య చరితం విజ్ఞాయ
వర్తామహే" అనేది శ్లోకానికి కేంద్రబిందువు. అంటే, శివుని స్వభావాన్ని, లీలలను అర్థం చేసుకుని, దానికి అనుగుణంగా ప్రవర్తించడమే ఉత్తమ మార్గమని భక్తుడు గ్రహిస్తాడు. ఇది
శివభక్తిలో జ్ఞానానికి, అవగాహనకు గల ప్రాముఖ్యతను
సూచిస్తుంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు
నమ్రాస్స్మో: నమ్రాః + స్మః
(రుత్వ సంధి, విసర్గ సంధి). 'నమ్రాః' అనేది నమ్ర శబ్దం ప్రథమా బహువచనం.
• చితాభస్మాఽభివన్దామహే: చితాభస్మ + అభివన్దామహే
(పూర్వరూప సంధి, అకార లోప సంధి). 'చితాభస్మ' అనేది షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం (చితి
యొక్క భస్మము). 'అభివన్దామహే' అభి+
వంద్ ధాతువు, ఆత్మనేపది, లట్
లకారం, ఉత్తమ పురుష, బహువచనం.
కుర్మః: కృ ధాతువు, లట్ లకారం, ఉత్తమ పురుష, బహువచనం.
విజ్ఞాయ (అవ్యయమ్) వి + జ్ఞా + ల్యప్ - జ్ఞా అవబోధనే -
క్ర్యాదిః - అనిట్
సంధి విశ్లేషణలు:
నమ్రాస్స్మో (నమ్రాః + స్మః): ఇది విసర్గ సంధికి ఉదాహరణ. విసర్గకు ముందు 'అ'
కాకుండా ఇతర అచ్చులుండి, తర్వాత మృదు హల్లులు
(ఇక్కడ 'స్మ' లోని 'స') వస్తే విసర్గ 'ర్' గా మారుతుంది (ఇక్కడ మళ్లీ 'స్' తో కలిసి 'స్స్' గా మారింది).
చితాభస్మాఽభివన్దామహే (చితాభస్మ + అభివన్దామహే): ఇక్కడ 'అ' కారం లోపించి
పూర్వరూప సంధి జరిగింది.
సమాసాలు:
పిశాచసదసే: పిశాచానాం సదః (షష్ఠీ తత్పురుష
సమాసం).
నృకపాలదామని: నృకపాలానాం దామ
(షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం).
చితాభస్మ: చితాయాః భస్మ (షష్ఠీ తత్పురుష
సమాసం).
చాటువచనైః: చాటూని వచనాని (కర్మధారయ
సమాసం).
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో ప్రధానంగా ఉదాత్త అలంకారం గోచరిస్తుంది. ఉదాత్త
అలంకారం అంటే, ఐశ్వర్యం లేదా గొప్పదనాన్ని వర్ణించడం.
ఇక్కడ శివుని అసాధారణ ఐశ్వర్యాన్ని (సర్పాలు, పిశాచాలు,
నరకపాలాదులు, చితాభస్మం వంటివి ఆయనకు ప్రియం
కావడం) వర్ణించడం ద్వారా ఈ అలంకారం వ్యక్తమవుతుంది. అలాగే, భక్తుని
వినయపూర్వకమైన, అసాధారణమైన ప్రవర్తనను వర్ణించడం ద్వారా కూడా
ఈ అలంకారం భాసిస్తుంది. భక్తుడు లోకదృష్టికి విరుద్ధంగా శివుని సహచరులను పూజించడం,
ఆయన లీలలను అర్థం చేసుకుని ప్రవర్తించడం గొప్పదనాన్ని సూచిస్తుంది.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం శార్దూల విక్రీడిత వృత్తంలో ఉంది.
ఈ శ్లోకముతో పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి భావాలు
ఈ శ్లోకం శివుని విలక్షణత్వాన్ని, ఆయన పట్ల భక్తుని అచంచల భక్తిని ప్రస్ఫుటం చేస్తుంది. ఇదే విధమైన భావనలను
సంస్కృత సాహిత్యంలో అనేక కవులు వ్యక్తపరిచారు.
కాళిదాసు - కుమారసంభవం: కాళిదాసు తన
కుమారసంభవంలో పార్వతి శివుని వర్ణించే సందర్భంలో, ఆయన
దిగంబరత్వాన్ని, శ్మశానవాసాన్ని, భూతగణాలతో
కూడి ఉండటాన్ని ప్రస్తావిస్తుంది. లోకదృష్టికి విరుద్ధంగా కనిపించినా, ఆయన మహోన్నతుడని వర్ణిస్తుంది. బిల్హణుని శ్లోకంలోని "కింకుర్మః
పరమేశ్వరస్య చరితం విజ్ఞాయ వర్తామహే" అనే భావం, లోకాచారం
కంటే శివుని వైభవం గొప్పదని అంగీకరించే కాళిదాసు భావానికి సన్నిహితంగా ఉంటుంది.
స్కంద పురాణం: శివుని గణాల ఆరాధన,
వారి మహిమ (స్కంద పురాణం, కాశీ ఖండం, అధ్యాయం 97, శ్లోకాలు 1-10).
శివమహిమ్న స్తోత్రం (పుష్పదంత):
"వ్యాళోరగేంద్రోరగభూషణం త్వాం" (శివమహిమ్న స్తోత్రం, శ్లోకం 15). శివుని ఆభరణాలను, ఆయన
పరివారాన్ని స్తుతించడం.
బిల్హణ కృత శివ స్తుతి -31
ధత్తాం భాస్మన మఙ్గరాగమజినం వస్త్రం చ
తారక్షవం
కాపాలీం స్రజమాబిభర్తు కటకం చాహేయమాముఞ్చతు ।
భూయశ్చాపి శివేతరాణి భజతాం దేవస్తథా౽పి స్వయం
సత్స్వన్యేష్వపి దైవతేషు శివ
ఇత్యేకస్సమామ్నాయతే ।। 31
పదవిభాగము
ధత్తాం, భాస్మనమ్, అఙ్గరాగమ్, అజినమ్, వస్త్రమ్,
చ, తారక్షవమ్, కాపాలీమ్,
స్రజమ్, ఆబిభర్తు, కటకమ్,
చ, ఆహేయమాముఞ్చతు (ఆహేయం + ఆముఞ్చతు), భూయశ్చాపి (భూయః + చ + అపి), శివేతరాణి (శివ +
ఇతరాణి), భజతామ్, దేవః, తథాఽపి (తథా + అపి), స్వయమ్, సత్స్వన్యేష్వపి
(సత్సు + అన్యేషు + అపి), దైవతేషు, శివః,
ఇతి, ఏకస్సమామ్నాయతే (ఏకః + సమామ్నాయతే).
అన్వయము
(ఈశ్వరః) భాస్మనమ్ అంగరాగమ్ ధత్తాం. తారక్షవం అజినం వస్త్రం చ
ధత్తాం. కాపాలీం స్రజమ్ ఆబిభర్తు. ఆహేయం కటకం చ ఆముఞ్చతు. భూయః చ అపి శివేతరాణి
భజతాం. దేవః తథా అపి స్వయం అన్యేషు దైవతేషు సత్సు అపి ఏకః శివః ఇతి సమామ్నాయతే.
ప్రతి పదార్థము
(ఈశ్వరః= శివుడు) భాస్మనమ్ = బూడిదతో
చేసిన, అంగరాగమ్ = ఒంటి పూతను, ధత్తాం
= పూసుకొనుగాక!, తారక్షవమ్ = పులికి సంబంధించిన, అజినం = చర్మాన్ని, వస్త్రం = బట్టగా, ధత్తాం = ధరించుగాక!, కాపాలీం = పుర్రెలతో చేసిన,
స్రజం = మాలను, ఆబిభర్తు = ధరించుగాక!,
చ = మరియు, ఆహేయం = పాముతో ఏర్పడిన, కటకం = చేతి కడియాన్ని, ఆముఞ్చతు = తొడుక్కొనుగాక!,
దేవః = మా దేవుడు (శివుడు), భూయః_చ_అపి = ఇంకా కూడా, శివ-ఇతరాణి
= అమంగళకరమైన వాటిని, భజతాం = ఆశ్రయించుగాక!, తథా_అపి = అలా ఉన్నప్పటికీ, అన్యేషు
= మిగిలిన, దైవతేషు = దేవతలు, సత్సు_అపి = ఉన్నప్పటికీ, స్వయం = స్వయంగా, ఏకః = ఆయన ఒక్కడే, శివః ఇతి = 'శివుడు' (శుభాన్ని ఇచ్చేవాడు) అని, సమామ్నాయతే = వేదాల్లో చెప్పబడుతోంది.
తాత్పర్యము
ఈశ్వరుడు చితి బూడిదను తన ఒంటికి పూతగా పూసుకున్నా
పూసుకోనీ! చిరుతపులి చర్మాన్ని బట్టగా వేసుకున్నా వేసుకోనీ! పుర్రెల మాలను తన మెడలో వేసుకున్నా వేసుకోనీ!
పామును తన చేతికి కడియంగా తొడుక్కున్నా తొడుక్కోనీ! ఇవన్నీ లోకదృష్టికి అమంగళకరమైన
అలవాట్లే కావచ్చు. ఇంకా అమంగళకరమైన అలవాట్లలో ఉన్నా కూడా ఆయన ఉండనీ! మిగతా దేవతలు
ఎందరో ఉన్నా, ఆయన ఒక్కడినే 'శివుడు'
(శుభాన్ని ఇచ్చేవాడు) అని వేదాలు కూడా చెబుతున్నాయి.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం శివుడి వైపరీత్యం (విరుద్ధమైన
స్వభావం) మరియు అద్వితీయత (ఆయన ఒక్కడే ప్రత్యేకమైనవాడు) అనే
రెండు ముఖ్య విషయాలను వివరిస్తుంది.
వైపరీత్యం: శివుడు సాధారణంగా శుభంగా
భావించే వాటికి బదులు, అమంగళకరమైనవిగా లోకం భావించే వాటిని
ధరిస్తాడు – చితాభస్మం, పులిచర్ము, పుర్రెల
మాల, పాములు. ఇది ఆయన లౌకిక నియమాలకు అతీతుడని, భౌతిక బంధాల నుంచి విముక్తుడని సూచిస్తుంది.
అద్వితీయత: ఇంతటి విచిత్ర రూపం ఉన్నా,
"శివ" అనే పేరు ఆయన ఒక్కడికే ఎలా వర్తిస్తుందో కవి
స్పష్టం చేస్తాడు. "శివ" అంటే శుభం, మంగళం. అంటే,
లోకదృష్టికి అమంగళంగా కనిపించినా, నిజానికి
శివుడే పరమ శుభప్రదాత అని శ్రుతులు (వేదాలు) కూడా చెప్తున్నాయి.
ఈ శ్లోకం శివతత్త్వాన్ని లోతుగా విశ్లేషిస్తుంది. శివుడు
బాహ్య రూపంలో కాకుండా, ఆయనలోని పరమ శుభంకరం అయిన తత్త్వాన్ని
బట్టే ఆయనను 'శివుడు' అని పిలుస్తారని
కవి ఉద్ఘాటిస్తాడు.
వ్యాకరణ విశేషాలు
అహేయమాముఞ్చతు (ఆహేయం + ఆముఞ్చతు): ఇది సవర్ణదీర్ఘ సంధి. 'ఆహేయం' లోని
'అ' కారం, 'ఆముఞ్చతు'
లోని 'ఆ' కారం కలిసి 'ఆ' గా దీర్ఘం అయ్యాయి.
భూయశ్చాపి (భూయః + చ + అపి): ఇది విసర్గ
సంధి (రుత్వ సంధి) మరియు సవర్ణదీర్ఘ సంధి కలయిక.
'భూయః' లోని విసర్గ, తర్వాత 'చ' రావడంతో 'శ్' గా మారుతుంది.
'శ్' తర్వాత 'అపి'
లోని 'అ' కలిసి
సవర్ణదీర్ఘ సంధి జరుగుతుంది.
శివేతరాణి (శివ + ఇతరాణి): ఇది గుణ
సంధి. 'శివ' లోని 'అ' కారం, 'ఇతరాణి' లోని 'ఇ' కారం కలిసి 'ఏ' కారంగా మారాయి.
తథాఽపి (తథా + అపి): ఇది పూర్వరూప సంధి
(లేదా ప్లుత సంధి). 'తథా' లోని 'ఆ' కారం తర్వాత 'అపి' లోని 'అ' కారం వచ్చినప్పుడు, 'అ' కారం
లోపించి, దాని స్థానంలో అవగ్రహ చిహ్నం ('ఽ') వస్తుంది.
సత్స్వన్యేష్వపి (సత్సు + అన్యేషు + అపి): ఇది యణాదేశ సంధి మరియు సవర్ణదీర్ఘ సంధి కలయిక.
'సత్సు' లోని 'ఉ'
కారానికి తర్వాత 'అన్యేషు' లోని 'అ' కారం రావడంతో 'ఉ' కారం 'వ్' గా మారి యణాదేశ సంధి జరిగింది. (సత్స్వ్ + అన్యేషు).
'అన్యేషు' లోని 'ఉ'
కారానికి తర్వాత 'అపి' లోని
'అ' కారం రావడంతో మళ్ళీ 'ఉ' కారం 'వ్' గా మారి యణాదేశ సంధి జరిగింది. (అన్యేష్వ్ + అపి).
ఏకస్సమామ్నాయతే (ఏకః + సమామ్నాయతే): ఇది విసర్గ సంధి (సత్వ సంధి). విసర్గ తర్వాత 'స్' వచ్చినప్పుడు, విసర్గ 'స్' గా మారి, ద్విత్వ 'స్స్' ఏర్పడుతుంది.
ధత్తాం: 'ధా' ధాతువు
(ధరించుట), లోట్ లకారం (ఆజ్ఞార్థకం), ప్రథమ
పురుష, ఏకవచనం.
ఆబిభర్తు: 'భృ' ధాతువు
(ధరించుట), లోట్ లకారం, ప్రథమ పురుష,
ఏకవచనం.
ఆముఞ్చతు: 'ముచ్' ధాతువు
(విడుచుట/తొడుచుట), లోట్ లకారం, ప్రథమ
పురుష, ఏకవచనం.
భజతాం: 'భజ్' ధాతువు
(ఆశ్రయించుట/సేవించుట), లోట్ లకారం, ప్రథమ
పురుష, ఏకవచనం.
సమామ్నాయతే: 'మా' ధాతువు (మాపించుట/చెప్పుట), కర్మణి ప్రయోగం ఇక్కడ 'చెప్పబడుచున్నది' అనే అర్థం.
ఈ శ్లోకంలో ఉన్న తద్ధిత ప్రత్యయాంత పదాలు
భాస్మన - ఇది "భస్మన్"
(బూడిద) నుండి వచ్చింది. "అణ్" అనే తద్ధిత ప్రత్యయం చేరి "భస్మ
సంబంధమైనది" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది.
తారక్షవం : ఇది "తరక్షు" (పులి)
నుండి వచ్చింది. "అణ్" అనే తద్ధిత ప్రత్యయం చేరి "పులికి
సంబంధించినది" లేదా "పులితో చేయబడినది" (పులితోలు వస్త్రం) అనే
అర్థాన్ని ఇస్తుంది.
కాపాలీం -ఇది "కపాల" (పుర్రె)
నుండి వచ్చింది. "ఈం" అనే తద్ధిత ప్రత్యయం చేరి "కపాలాన్ని
ధరించినది" లేదా "కపాలాలతో కూడినది" (కపాల మాల) అనే అర్థాన్ని
ఇస్తుంది.
ఆహేయ- లో ఉన్న ఆహేయ అనే పదం "అహి" (పాము)
నుండి వచ్చింది. ఢక్ తద్ధిత ప్రత్యయం చేరి "పాముకు సంబంధించినది" అనే
అర్థాన్ని ఇస్తుంది.
శివేతరాణి -ఇది "శివ"
నుండి వచ్చింది. "ఇతర" (ఇతరమైన) అనే తద్ధిత ప్రత్యయం చేరి "శివుడు
కానివి" లేదా "శివుడికి భిన్నమైనవి" అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది.
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో ప్రధానంగా విశేషోక్తి అలంకారం గోచరిస్తుంది. విశేషోక్తి
అంటే, కారణం ఉన్నప్పటికీ కార్యం జరగకపోవడం (అంటే, ఇక్కడ అమంగళకరమైన రూపం ఉన్నా కూడా శుభం కలగడం). శివుడి బాహ్య రూపం
(చితాభస్మం, పుర్రెలు, పాములు)
లోకదృష్టికి అమంగళంగా, అశుభంగా కనిపించినా, ఆయన ఒక్కడినే "శివుడు" (శుభస్వరూపుడు, శుభాన్ని
ఇచ్చేవాడు) అని వేదాలు ఘోషిస్తున్నాయి. సాధారణంగా అశుభ రూపాలు అశుభాలనే
కలిగిస్తాయి, కానీ ఇక్కడ అశుభ రూపం ఉన్నా శుభత్వాన్ని కలిగి
ఉండటం అద్భుతమైనది, కాబట్టి ఇది విశేషోక్తి అలంకారం.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం శార్దూల విక్రీడిత వృత్తంలో ఉంది.
బిల్హణ కృత శివ స్తుతి -32
అపికుశలినః ప్రేతావాసస్థలీసహవాసినః
ప్రమథపతయః కశ్చిజ్జీర్ణస్సుఖీ తవ శాక్వరః
అపిచసులభా-భిక్షావృత్తిర్జగత్త్రయనాథ తే
నఖలుశిథిలప్రాన్తః కిం తే గజాజినకమ్బలః ।। 32
( శాక్వరః కి బదులు శాకట అనియు, తవ శాక్వరః కు బదులు కిము శంకరః అనియు పాఠాంతరాలు.
)
పదవిభాగము
అపి కుశలినః, ప్రేతావాసస్థలీసహవాసినః,
ప్రమథపతయః, కశ్చిత్ జీర్ణః, సుఖీ, తవ, శాక్వరః, అపి చ సులభా-భిక్షావృత్తిః (సులభా + భిక్షావృత్తిః), జగత్త్రయనాథ (జగత్ + త్రయ + నాథ), తే, న ఖలు, శిథిలప్రాన్తః (శిథిల + ప్రాంతః), కిం, తే, గజాజినకమ్బలః (గజ +
అజిన + కమ్బలః).
అన్వయము
జగత్త్రయనాథ తే, ప్రేతావాసస్థలీసహవాసినః,
ప్రమథపతయః, అపి కుశలినః? కశ్చిత్ జీర్ణః తవ శాక్వరః సుఖీ (అస్తి)? తే
భిక్షావృత్తిః అపి సులభా చ (అస్తి)? తే గజాజినకమ్బలః
శిథిలప్రాన్తః న ఖలు కిం?
ప్రతి పదార్థము
జగత్త్రయనాథ = మూడు లోకాలకు ప్రభువా!, తే = నీకు, ప్రేతావాసస్థలీసహవాసినః = శ్మశానం అనే
నివాస స్థలంలో నీతో కలిసి ఉండేవాళ్ళైన, ప్రమథపతయః =
ప్రమథగణాలకు అధిపతులు, అపి కుశలినః = క్షేమంగా ఉన్నారా?,
కశ్చిత్ జీర్ణః = బాగా ముసలిది, తవ = నీ యొక్క,
శాక్వరః = ఎద్దు, సుఖీ = సుఖంగా ఉందా?,
తే = నీకు, భిక్షావృత్తిః = భిక్షాటనంతో
జీవించడం, అపి సులభా చ = సులభమేనా?, తే
= నీ, గజాజినకమ్బలః = ఏనుగు చర్మం అనే దుప్పటి, శిథిలప్రాన్తః = చిరిగిపోయిన అంచులు కలది, న ఖలు కిం
= కాదు కదా! (అని ప్రశ్న).
తాత్పర్యము
ఓ మూడు లోకాలకు ప్రభువా శివా! శ్మశానం నివాసంగా ఉన్న నీకు, నీతోపాటు ఉండే ప్రమథగణాలు క్షేమంగా ఉన్నారా? నీ
ముసలి ఎద్దు సుఖంగా ఉందా? నీకు భిక్షాటనంతో బతకడం సులభమేనా?
నువ్వు కప్పుకునే ఏనుగు చర్మం అనే కంబళి అంచులు చిరిగిపోలేదు కదా!
విశేషాలు
ఈ శ్లోకంలో శివుడి విలక్షణమైన రూపాన్ని, ఆయన జీవనశైలిని చాలా సరదాగా, ప్రశ్నల రూపంలో
బిల్హణుడు తెలియజేశారు. శివుడు శ్మశానవాసి కావడం, ప్రమథగణాలు
ఆయన సహచరులు కావడం, నంది ఆయన వాహనం కావడం, భిక్షాటనతో జీవించడం, ఏనుగు చర్మం ధరించడం వంటి
విషయాలు ఇక్కడ ప్రస్తావించబడ్డాయి. సాధారణంగా దేవుళ్ళను సంపన్నులుగా, వైభవంగా వర్ణిస్తారు. కానీ శివుడిని మాత్రం బిల్హణుడు ఒక సాధారణ మనిషిలా,
పేదరికం, నిరాడంబరతతో కూడిన జీవనం గడిపేవాడిగా
చూపించి, అందులోనూ ఆయన గొప్పతనాన్ని ప్రశ్నిస్తూనే
తెలియజేశారు. ఈ ప్రశ్నలన్నీ శివుడి పట్ల ఉన్న ప్రేమను, ఆరాధనను
సూచిస్తాయి.
పాఠాంతరాల చర్చ
ఈ శ్లోకానికి రెండు ముఖ్యమైన పాఠాంతరాలు పేర్కొనబడ్డాయి:
- "శాక్వరః" కి బదులు "శాకట" అనియు:
- "శాక్వరః" (మూల పాఠం): "శాక్వరః"
అంటే వృషభ సంబంధమైనది. ఇక్కడ శివుడి వాహనమైన నందిని సూచిస్తుంది. ఇది
శివుడికి అత్యంత ప్రియమైనది, కాబట్టి దాని క్షేమం
గురించి అడగడం సమంజసం. ఈ పదం సందర్భోచితంగా, శివుడి
నిరాడంబర జీవితంలో భాగంగా ఆయన వాహనం గురించి ఆరా తీసేలా ఉంటుంది. ఇది
శ్లోకానికి చక్కని సమగ్రతను ఇస్తుంది.
- "శాకట" (పాఠాంతరం): "శాకట" అనే
పదానికి బండి, శకటం అనే అర్థాలు వస్తాయి. శివుడికి
బండి ఉండటం అనేది అంత ప్రసిద్ధమైన అంశం కాదు. ఆయనకు నంది వాహనం గానే
సుపరిచితుడు. బండితో కలిపి నందిని బండెద్దు అని పలకటం బాగాలేదు. కాబట్టి ఈ పాఠాంతరం మూలభావానికి
అంతగా సరిపోదు.
- "తవ శాక్వరః" కు బదులు "కిము శంకరః" అనియు:
- "తవ శాక్వరః" (మూల పాఠం): "నీ
ఎద్దు" అని స్పష్టంగా శివుడి వాహనం గురించి ప్రశ్నిస్తుంది. ఇది
శ్లోకంలోని ఇతర ప్రశ్నలతో ("నీ ప్రమథులు క్షేమంగా ఉన్నారా?",
"నీ భిక్షాటన సులభమేనా?") చక్కగా
అనుసంధానించబడి ఉంటుంది. ప్రశ్నలన్నీ శివుడి వ్యక్తిగత క్షేమం, ఆయన అనుచరుల, వస్తువుల స్థితిగతుల గురించి
అడగడం ద్వారా ఒకే వరుసలో ఉంటాయి.
- "కిము శంకరః" (పాఠాంతరం): "శంకరా!
ఏమిటి?" లేదా "శంకరుడు ఏమిటి?" అనే అర్థం వస్తుంది. ఈ పదం అంతకు ముందున్న
"కశ్చిజ్జీర్ణస్సుఖీ" అనే పదబంధంతో కలిపి చూస్తే "ముసలివాడైన
శంకరుడు సుఖంగా ఉన్నాడా?" అనే అర్థం వస్తుంది.
అయితే, అప్పటికే "జగత్త్రయనాథ" అని శివుడిని
సంబోధించి మళ్ళీ "శంకరః" అని అడగడం పునరుక్తి అవుతుంది.
అంతేకాకుండా, ఈ ప్రశ్న శివుడి వాహనం గురించి అడిగే
మూలభావానికి భిన్నంగా ఉంటుంది. శ్లోకంలోని ఇతర ప్రశ్నలన్నీ శివుడికి
సంబంధించిన వస్తువులు, వ్యక్తులు గురించి ఉండగా,
ఇది శివుడి గురించే మళ్ళీ ప్రశ్న వేసినట్టు అవుతుంది. ఇది
శ్లోకం యొక్క ప్రశ్నల క్రమాన్ని, ఉద్దేశాన్ని దెబ్బతీస్తుంది.
పై చర్చను బట్టి, "శాక్వరః"
మరియు "తవ శాక్వరః" అనే మూల పాఠాలే శ్లోకానికి సరైన అర్థాన్ని, భావాన్ని, సందర్భశుద్ధిని ఇస్తాయి. పాఠాంతరాలు శ్లోకం యొక్క సాహిత్య విలువను, భావ
గాంభీర్యాన్ని కొంతవరకు తగ్గిస్తాయి.
వ్యాకరణ విశేషాలు
కుశలినః> నకారాన్తపుంలింగం.ప్రథమా బహువచనం
కు+శల-చలనసంవరణయోః >[ధాతువు]
కు+శల>క్విప్>శల్
దీనిపై మత్వర్థే ఇని>కుశలీ > న.పుం
2. సుఖీ
సుఖ -తత్ క్రియాయామ్
సుఖ+ణిని [కృత్]
>సుఖిన్+సుప్>సుఖీ
3. జీర్ణః
జౄ + క్త - జౄష్ వయోహానౌ మిత్ - దివాదిః - సేట్
జీర్ణ (పుం) ప్రాతిపదిక ప్రథమా ఏకవచనం జీర్ణః
జీర్ణా (స్త్రీ) జీర్ణా జీర్ణ
(నపుం) జీర్ణమ్
4. సులభా
సు + లభ్ + అఙ్ - డులభఁష్ ప్రాప్తౌ - భ్వాదిః – అనిట్
సులభా
సులభే సులభాః( స్త్రీలింగం)
5. శాక్వర శాక్వర పు౦
శక--ష్వరప్ స్వార్థే అణ్ । వృషే
హేమచ౦ । ( వాచస్పత్యము)
"శాక్వర" అనేది పుల్లింగ పదం. ఇది "శక" అనే
మూల ధాతువుకు "ష్వరప్" అనే ప్రత్యయం స్వార్థంలో చేరడం వల్ల ఏర్పడింది.
"స్వార్థే అణ్" అంటే, "అణ్"
అనే ప్రత్యయం స్వార్థంలో (పదం యొక్క సొంత అర్థాన్ని బలోపేతం
చేయడానికి లేదా దాని సహజ అర్థాన్ని సూచించడానికి) ఉపయోగించబడింది. ఈ పదానికి "వృషభం" లేదా
"ఎద్దు" అనే అర్థం ఉంది, మరియు ఈ అర్థాన్ని
హేమచంద్రుడు తన కోశగ్రంథాలలో కూడా ధృవీకరించారని వాచస్పత్యంలో ఉన్నది.
సంధి విశ్లేషణలు:
ప్రేతావాసస్థలీ: ప్రేత + ఆవాస +
స్థలీ + సహవాసినః (సవర్ణదీర్ఘ సంధి)
జగత్త్రయనాథ: జగత్ + త్రయ + నాథ
(జశ్త్వ సంధి)
గజాజినకమ్బలః: గజ + అజిన + కమ్బలః
(సవర్ణదీర్ఘ సంధి)
సమాసాలు:
ప్రేతావాసస్థలీసహవాసినః: ప్రేతానాం ఆవాసః
(షష్ఠీ తత్పురుష), ఆవాసస్య స్థలీ (షష్ఠీ తత్పురుష), ప్రేతావాసస్థల్యాం సహవాసినః (సప్తమీ తత్పురుష/ఉపపద తత్పురుష).
ప్రమథపతయః: ప్రమథానాం పతయః (షష్ఠీ
తత్పురుష).
జగత్త్రయనాథ: జగతాం త్రయం (షష్ఠీ
తత్పురుష), త్రయస్య నాథః (షష్ఠీ తత్పురుష).
భిక్షావృత్తిః: భిక్షయా వృత్తిః
(తృతీయ తత్పురుష).
గజాజినకమ్బలః: గజస్య అజినం (షష్ఠీ
తత్పురుష), అజినమేవ కంబళః (కర్మధారయ).
శిథిలప్రాన్తః: శిథిలాః ప్రాన్తాః
యస్య సః (బహువ్రీహి సమాసం).
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో ప్రధానంగా ప్రశ్నాలంకారం మరియు పరిహాసాలంకారం ఉన్నాయి. బిల్హణుడు శివుడిని
వరుస ప్రశ్నలు అడగడం ద్వారా, ఆయన నిరాడంబరతను, వైరాగ్యాన్ని పరోక్షంగా పొగుడుతున్నారు. ఈ ప్రశ్నలు కేవలం సమాధానం కోసమే
కాకుండా, శివుడి వైచిత్ర్యాన్ని తెలియజేయడానికి
ఉపయోగించబడ్డాయి. అదనంగా, శివుడిని ఒక సామాన్య వ్యక్తిలా
భావించి, ఆయన కష్టసుఖాలను అడుగుతున్నట్లుగా అనిపించడం వల్ల
ఇందులో ఒక విధమైన భావాలంకారం కూడా ఉంది.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం హరిణీ ఛందస్సులో ఉంది.
- న, స, మ, ర, స, ల, గ (నగణం, సగణం, మగణం,
రగణం, సగణం, లఘువు,
గురువు).
బిల్హణ కృత శివ స్తుతి -33
భో భో కైతక పుష్ప!సౌరభనిధే ఖేదం వృథా మాకృథాః
దృష్ట్వామూర్ధ్నిమహేశ్వరస్య రచితామర్కప్రసూనావళిం ।
అస్థిష్వాభరణస్పృహాం విదధతః
క్షారానులిప్తాకృతే
ర్నగ్నీభూయచనృత్యతో౽స్య చరితం సర్వం సఖే
తాదృశమ్ ।। 33
(క్షారానులిప్తాకృతే
కు బదులుగా భస్మాంగరాగాకృతేః, రక్షానులిప్తాకృతేః
అని పాఠాంతరాలు)
పద విభాగం
భో భో కైతక పుష్ప సౌరభనిధే, ఖేదం వృథా
మాకృథాః, దృష్ట్వా మూర్ధ్ని మహేశ్వరస్య రచితామ్
అర్కప్రసూనావళిమ్, అస్థిష్వాభరణస్పృహాం (అస్థిషు +
ఆభరణస్పృహాం) విదధతః, క్షారానులిప్తాకృతేః (క్షార + అనులిప్త
+ ఆకృతేః), నగ్నీభూయ (నగ్నీ + భూయ) చ నృత్యతః అస్య చరితం
సర్వం సఖే తాదృశమ్.
అన్వయం
(హే) సౌరభనిధే భో భో కైతకపుష్ప! మహేశ్వరస్య మూర్ధ్ని రచితామ్
అర్కప్రసూనావళిం దృష్ట్వా వృథా ఖేదం మా కృథాః. సఖే! అస్థిషు ఆభరణస్పృహాం విదధతః,
క్షారానులిప్తాకృతేః చ నగ్నీభూయ నృత్యతః అస్య సర్వం చరితం తాదృశమ్
(అస్తి).
ప్రతిపదార్థం
సౌరభనిధే = సుగంధమునకు నిధివైన, భో భో కైతకపుష్ప = ఓ మొగలిపూవా!, మహేశ్వరస్య =
మహేశ్వరుని యొక్క, మూర్ధ్ని = శిరస్సునందు, రచితామ్ = అమర్చబడిన, అర్కప్రసూనావళిం = జిల్లేడు
పూల సమూహమును (మాలను), దృష్ట్వా = చూచి, వృథా = వ్యర్థముగా, ఖేదం = దుఃఖమును, మా కృథాః = చేయకుము (పొందకుము). సఖే = మిత్రమా!, అస్థిషు
= ఎముకల విషయమున, ఆభరణస్పృహాం = ఆభరణములను ధరించవలెననెడి
కోరికను, విదధతః = చేయువాడును (కలవాడును), క్షారానులిప్తాకృతేః = బూడిదతో పూయబడిన ఆకారము కలవాడును, చ = మరియు, నగ్నీభూయ = వస్త్రములు లేనివాడై, నృత్యతః = నాట్యము చేయువాడును అగు, అస్య = ఈ శివుని
యొక్క, సర్వం = అంతయు, చరితం = నడవడి,
తాదృశం = అటువంటిదియే.
తాత్పర్యం
సుగంధానికి నిధులైన ఓ మొగలిపూవా! మహేశ్వరుడు తన శిరస్సుపై
సువాసనలేని, దుర్వాసనతో కూడిన జిల్లేడు పూల మాలను
ధరించడాన్ని చూసి నీవు వ్యర్థంగా దుఃఖపడకు. స్నేహితుడా! ఎముకలను ఆభరణాలుగా
ధరించాలని కోరుకునేవాడు, శరీరమంతా బూడిదను పూసుకునేవాడు,
వస్త్రాలు లేకుండా నృత్యం చేసేవాడైన ఈ శివుని నడవడిక అంతా ఇలాగే
విచిత్రంగా ఉంటుంది. కాబట్టి నీవు బాధపడటం అనవసరం.
విశేషాలు
- ఈ
శ్లోకంలో కవి శివుని వైరాగ్యాన్ని, లోకాతీతమైన
స్వభావాన్ని మొగలిపూవును ఉద్దేశించి వ్యక్తపరుస్తున్నారు.
- శివుడు
లోకనియమాలను పట్టించుకోడని, ఆయనకు ఇష్టమైనవి
విచిత్రంగా ఉంటాయని కవి సూచిస్తున్నారు.
- క్షారానులిప్తాఽ౽కృతేః
అనే పదానికి 'భస్మాంగరాగాకృతేః', 'రక్షానులిప్తాకృతేః' వంటి పాఠాంతరాలు శివుడు
భస్మాన్ని ధరించే స్వభావాన్ని స్పష్టం చేస్తాయి.
వ్యాకరణ విశేషాలు
- సంధి
విశ్లేషణలు:
- అస్థిష్వాభరణస్పృహాం (అస్థిషు + ఆభరణస్పృహాం): యణాదేశ సంధి. 'ఇ,
ఉ, ఋ, ఌ' లకు అసవర్ణాచ్చులు పరమైతే క్రమంగా 'య్,
వ్, ర్, ల్'
లు ఆదేశంగా వస్తాయి. ఇక్కడ 'ఉ' కు 'ఆ' పరమై 'వ' వచ్చింది.
- క్షారానులిప్తాకృతేః (క్షార + అనులిప్త + ఆకృతేః): సవర్ణదీర్ఘ సంధి. 'అ, ఇ, ఉ, ఋ' లకు అవే అచ్చులు పరమైతే వాటి దీర్ఘాచ్చులు
ఏకాదేశంగా వస్తాయి. ఇక్కడ 'అ' కు
'అ' పరమై 'ఆ'
వచ్చింది.
- నగ్నీభూయ (నగ్నీ + భూయ): ఇది పూర్వకాలిక క్రియ. ఇక్కడ సంధి విశ్లేషణ కాకుండా,
భూ ధాతువుకు ల్యప్ ప్రత్యయం చేరి నగ్నీభూయ అనే అవ్యయం
ఏర్పడింది.
- సమాసాలు:
·
కైతకపుష్ప: కైతకమ్ చ తత్ పుష్పమ్ చ - విశేషణ పూర్వపద కర్మధారయ
సమాసం.
·
సౌరభనిధే: సౌరభస్య నిధిః - షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం.
- అర్కప్రసూనావళిం:
అర్క ప్రసూనానాం ఆవళిః – షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం.
- ఆభరణస్పృహాం:
ఆభరణే స్పృహా – సప్తమీ తత్పురుష సమాసం.
- క్షారానులిప్తాకృతేః:
క్షారేణ అనులిప్తా ఆకృతిః యస్య సః – బహువ్రీహి సమాసం. (బూడిదతో పూయబడిన
ఆకారం కలవాడు)
- మా
కృథాః (మా + కృ + థాః)
- ధాతువు:
కృ (చేయుట)
- పదం:
ఆత్మనేపది
- లకారం:
లుజ్ (భూతకాలం, నిషేధార్థం)
- పురుష:
మధ్యమ పురుష
- వచనం:
ఏకవచనం ('చేయకుము' అని
అర్థం).
- విదధతః
- ధాతువు:
ధా (చేయుట/ధరించుట)
- పదం:
పరస్మైపది
- లకారం:
శతృ ప్రత్యయాంతం (వర్తమాన కృదంతం) ('చేయువాడు'
అని అర్థం).
- నృత్యతః
- ధాతువు:
నృత్ (నాట్యము చేయుట)
- పదం:
పరస్మైపది
- లకారం:
శతృ ప్రత్యయాంతం (వర్తమాన కృదంతం) ('నాట్యము
చేయువాడు' అని అర్థం).
కృదంత పదాలు
కృదంతాలు అంటే క్రియకు ప్రత్యయాలు చేరి ఏర్పడే పదాలు. ఇవి
క్రియ స్వభావాన్ని కలిగి ఉన్నప్పటికీ, నామవాచకాలుగా,
విశేషణాలుగా లేదా అవ్యయాలుగా పనిచేస్తాయి.
- దృష్ట్వా
- ధాతువు:
దృశ్ (చూచుట)
- ప్రత్యయం:
క్త్వా ప్రత్యయం (పూర్వకాలిక క్రియ)
- విశ్లేషణ: 'చూచి' అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. ఒక క్రియ
జరిగిన తర్వాత మరొక క్రియ జరుగుతుందని తెలిపే సందర్భంలో ఇది ఉపయోగిస్తారు.
- రచితామ్
- ధాతువు:
రచ్ (రచించుట, అమర్చుట)
- ప్రత్యయం:
క్త ప్రత్యయం (కర్మణి భూతకాలిక కృదంతం)
- విశ్లేషణ: 'రచించబడిన' లేదా 'అమర్చబడిన'
అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. ఇది 'అర్కప్రసూనావళిమ్'
అనే పదానికి విశేషణంగా పనిచేస్తుంది.
- నగ్నీభూయ
- ధాతువు:
భూ (అగుట, ఉండుట)
- ప్రత్యయం:
ల్యప్ ప్రత్యయం (పూర్వకాలిక క్రియ). 'నగ్నీ'
అనేది ఉపపదం.
- విశ్లేషణ: 'వస్త్రరహితుడై' లేదా 'దిగంబరుడై'
అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది.
అలంకారం
ఈ శ్లోకంలో ప్రధానంగా ఉదాత్తాలంకారం గోచరిస్తుంది.
ఉదాత్తాలంకారం అనగా ఐశ్వర్యాన్ని, గొప్పతనాన్ని లేదా ప్రకృతి
సౌందర్యాన్ని అత్యంత రమణీయంగా వర్ణించడం. ఇక్కడ శివుని యొక్క లోకోత్తరమైన, విచిత్రమైన స్వభావాన్ని, ఆయన వైరాగ్య సంపదను గొప్పగా
వర్ణించడం జరిగింది. మొగలిపూవుతో సంభాషిస్తున్నట్లుగా, శివుని
అసాధారణమైన కార్యాలను వివరించడం వల్ల ఇది ఉదాత్తాలంకారానికి చక్కటి ఉదాహరణ.
దీనితో పాటు, ప్రత్యనీకాలంకారం కూడా
స్ఫురిస్తుంది. ఎందుకంటే, జిల్లేడు పూవుల మాలను ధరించడం
ద్వారా, మొగలిపూవుకు శివుని పూజలో స్థానం లేకపోవడం, దాని గొప్పతనాన్ని తక్కువ చేయడం వంటి భావం వ్యక్తమవుతుంది. అయితే, ప్రధానంగా ఉదాత్తాలంకారమే ముఖ్యం.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తంలో రచింపబడింది.
ఈ శ్లోకముతో పోలిక కలిగిన పూర్వకవి భావాలు
శివుని విచిత్రమైన వేషధారణ, ఆయనకు
ఇష్టమైన అసాధారణ వస్తువులు, ఆయన లోకాతీత స్వభావం భారతీయ
సాహిత్యంలో అనేక మంది కవులచే వర్ణించబడింది. బిల్హణుని ఈ శ్లోకం ఆ కోవలోనిదే.
- కాళిదాసు:
కుమారసంభవంలో కాళిదాసు శివుని వేషధారణను, ఆయన
గొప్పతనాన్ని అనేక విధాలుగా వర్ణించారు. శివుడు భస్మాన్ని ధరించడం, ఎముకలను ఆభరణాలుగా చేసుకోవడం, దిగంబరుడిగా
ఉండటం వంటి వర్ణనలు కాళిదాసు రచనలలోనూ కనిపిస్తాయి. పార్వతి శివుని అసాధారణ
రూపాన్ని చూసి మొదట సంశయించినా, తర్వాత ఆయన మహత్వాన్ని
అర్థం చేసుకుంటుంది. ఇది శివుని లౌకిక నియమాలకు అతీతమైన స్వభావాన్ని
తెలియజేస్తుంది.
- పురాణాలు:
వివిధ పురాణాలలో (లింగ పురాణం, శివ పురాణం
మొదలైనవి) శివుడు దిగంబరుడిగా, భస్మధారిగా, కపాలధారిగా, శ్మశానవాసిగా వర్ణించబడతాడు. ఈ
వర్ణనలన్నీ ఆయన సంసార బంధాలకు అతీతుడని, వైరాగ్యానికి
ప్రతీక అని తెలియజేస్తాయి. మొగలిపూవును శివుడు పూజకు అంగీకరించకపోవడం వెనుక
ఒక పౌరాణిక కథ కూడా ఉంది. బ్రహ్మ, విష్ణువుల మధ్య
తలెత్తిన తారతమ్య వివాదంలో శివుడు లింగోద్భవుడై, తన ఆది
అంతాలను కనుగొనమని ఆదేశిస్తాడు. బ్రహ్మ హంస రూపంలో పైకి వెళ్ళి, శివుని శిరస్సును కనుగొనలేకపోయినా, మొగలిపూవు
సహాయంతో అబద్ధం చెబుతాడు. ఆ అబద్ధానికి శివుడు కోపించి, మొగలిపూవును తన పూజ నుండి బహిష్కరించినట్లు కథనం. బిల్హణుడు ఆ
పౌరాణిక నేపథ్యాన్ని కూడా పరోక్షంగా ఈ శ్లోకంలో స్ఫురింపజేస్తూ ఉండవచ్చు.
- భర్తృహరి:
వైరాగ్య శతకంలో భర్తృహరి కూడా లౌకిక విషయాలపై విరక్తిని ప్రదర్శిస్తూ, ఆత్మజ్ఞానానికి, వైరాగ్యానికి ప్రాధాన్యత
ఇస్తాడు. శివుని దిగంబరత్వం, భస్మలేపనం అన్నీ
వైరాగ్యానికి, అనాసక్తమైన జీవనానికి ప్రతీకలుగా
భావిస్తారు.
ఈ శ్లోకంలో బిల్హణుడు కేవలం శివుని వేషధారణను మాత్రమే
కాకుండా, ఆయన లోకోత్తరమైన, లౌకిక నియమాలకు
అతీతమైన స్వభావాన్ని మొగలిపూవుకు ఉపదేశం చేస్తున్నట్లుగా చెప్పడం ద్వారా, శివతత్వాన్ని లోతుగా ఆవిష్కరించారు.
బిల్హణ కృత శివ స్తుతి -34
భజేమ భవదన్తికం ప్రకృతిమేత్య పైశాచికీం
కిమిత్యమరసమ్పదః ప్రమథనాథ! నాథామహే ।
భవద్భవనదేహలీనికట-తణ్డుదణ్డాహతి
త్రుటన్మకుటకోటిభిర్మఘవదాదిభిర్భూయసే ।। 34
పదవిభాగము
భజేమ, భవదన్తికం (భవత్ + అంతికం),
ప్రకృతిమేత్య (ప్రకృతిం + ఏత్య), పైశాచికీం,
కిమిత్యమరసమ్పదః (కిం + ఇతి + అమర + సంపదః), ప్రమథనాథ!,
నాథామహే, భవద్భవనదేహలీనికటతణ్డుదణ్డాహతి
(భవత్ + భవన + దేహలీ + నికట + తండు + దండ + ఆహతి), త్రుటన్మకుటకోటిభిర్మఘవదాదిభిర్భూయసే
(త్రుటత్ + మకుట + కోటిభిః + మఘవత్ + ఆదిభిః + భూయసే).
అన్వయము
ప్రమథనాథ! వయం పైశాచికీం ప్రకృతిం ఏత్య భవదన్తికం భజేమ. కిం
ఇతి అమరసంపదః నాథామహే? మఘవదాదిభిః భవద్భవనదేహలీనికటతణ్డుదణ్డాహతి
త్రుటన్మకుటకోటిభిః భూయసే.
ప్రతి పదార్థము
ప్రమథ నాథ! = ప్రమథులకు అధిపతివైన శివా!, (వయం = మేము), పైశాచికీం = పిశాచములకు సంబంధించిన,
ప్రకృతిం = స్వభావాన్ని, ఏత్య = పొంది,
భవత్ + అంతికం = నీ దగ్గరికి, భజేమ =
చేరుకుందుముగాక; కిం + ఇతి = ఎందుకని, అమర
+ సంపదః = దేవతల సంపదలను, నాథామహే = కోరుకుంటాము?, (ఏలయన), మఘవత్ + ఆదిభిః = ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు,
భవత్ + భవన + దేహలీ + నికట + తండు + దండ + ఆహతి = నీ భవన ద్వారపు
గడప దగ్గర ఉన్న తండుడనే ప్రతీహారుడి దండం దెబ్బలతో, త్రుటత్
+ మకుట + కోటిభిః = విరిగిపోతున్న కిరీటపు కొనలు కలవారై, భూయసే
= నిన్ను సేవిస్తున్నారు కదా!
తాత్పర్యము
ప్రమథగణాలకు అధిపతివైన ఓ శివా! పిశాచాలకు తగిన జన్మనెత్తైనా, పిశాచాల స్వభావాన్ని పొంది అయినా సరే, నీ సన్నిధిలో
నివసించాలనేదే మా కోరిక. దేవతలకు లభించే గొప్ప సంపదలను మేమెందుకు కోరుకోవాలి?
ఎందుకంటే, ఇంద్రాది దేవతలు సైతం నీ ఆలయ ప్రవేశ
ద్వారం దగ్గర కావలికాసే తండుడు అనే నీ సేవకుని దండపు దెబ్బలతో తమ కిరీటాల చివరలు
పగిలిపోతున్నా, నీకు సేవ చేయడానికే ఎదురుచూస్తున్నారు కదా!
నీ సేవకుల చేతిలో దెబ్బలు తినే ఇంద్రాదులుగా ఉండటం కంటే, నీ
వాకిట నీ సేవకులుగా ఉండటమే అత్యుత్తమ స్థానం అని భావం.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకంలో కవి బిల్హణుడు శివ భక్తి పారవశ్యాన్ని అద్భుతంగా
ఆవిష్కరించాడు. ఐశ్వర్యాలు, దేవతా పదవులు అనేవి శివుని సేవకు ముందు ఎంత
అల్పమైనవో ఈ శ్లోకం ద్వారా చక్కగా వివరించబడింది. ఇంద్రుడు మొదలైన దేవతలు సైతం
శివుని ద్వారం వద్ద తండుడి చేత దెబ్బలు తింటూ నిలబడి ఉండటం, శివుని
మహిమాతిశయాన్ని, ఆయన భక్తుల గొప్పదనాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ
భావన శివ భక్తులలో సాధారణంగా కనిపించే భక్తి తీవ్రతను తెలియజేస్తుంది. భౌతిక
సంపదలు, హోదాల పట్ల నిరాసక్తతను, పరమేశ్వరుని
సాన్నిధ్యం పట్ల అంతులేని ఆకాంక్షను ఈ శ్లోకం వ్యక్తం చేస్తుంది.
నందీశ్వరుడు, తండుడు వేర్వేరు
వ్యక్తులు. ఇద్దరూ శివునికి ముఖ్యులైన గణాలలో, పరివారంలో
ఉన్నవారే అయినా, వారికి వేర్వేరు పాత్రలు, ప్రత్యేకతలు ఉన్నాయి.
- నందీశ్వరుడు
(నంది): ఈయన శివుని ప్రధాన వాహనం, ముఖ్య
అనుచరుడు. సాధారణంగా శివాలయాల్లో శివలింగానికి ఎదురుగా నంది విగ్రహం ఉంటుంది.
నంది శివుని అనుజ్ఞ లేనిదే ఎవరినీ లోపలికి అనుమతించడు. ధర్మం, భక్తికి ప్రతీకగా నందిని భావిస్తారు.
- తండుడు:
తండుడు శివుని గణాలలో ఒకడు. ఈయన ముఖ్యంగా తాండవ నృత్యానికి సంబంధించినవాడు.
శివుడు తాండవం చేసినప్పుడు, తండుడు ఆ నృత్యాన్ని తన
శిష్యులకు ఉపదేశించినట్లు పురాణాల్లో చెప్పబడింది. పైన పేర్కొన్న శ్లోకంలో
తండుడు శివుని భవన ద్వారపాలకునిగా, ప్రతీహారునిగా
వర్ణించబడ్డాడు.
కాబట్టి, నందీశ్వరుడు శివుని వాహనం,
ప్రధాన అనుచరుడు కాగా, తండుడు శివుని గణాలలో
ఒకడు, ముఖ్యంగా తాండవ నృత్యానికి, ద్వారపాలకునికి
సంబంధించినవాడు.
వ్యాకరణ విశేషాలు
సంధులు:
భవదన్తికం: భవత్ + అంతికం = భవదన్తికం (జస్త్వ సంధి).
ప్రకృతిమేత్య: ప్రకృతిం + ఏత్య = ప్రకృతిమేత్య (మోనుస్వార
సంధి, తర్వాత పరసవర్ణ సంధి).
కిమిత్యమరసంపదః: కిం + ఇతి = కిమితి (మోనుస్వార సంధి); ఇతి + అమర = ఇత్యమర (యణాదేశ సంధి).
భవద్భవనదేహలీనికటతణ్డుదణ్డాహతి: భవత్ + భవన = భవద్భవన
(జస్త్వ సంధి).
త్రుటన్మకుటకోటిభిర్మఘవదాదిభిర్భూయసే: త్రుటత్ + మకుట =
త్రుటన్మకుట (అనునాసిక సంధి); కోటిభిః + మఘవత్ =
కోటిభిర్మఘవత్ (రుత్వ విసర్గ సంధి); మఘవత్ + ఆదిభిః =
మఘవదాదిభిః (జస్త్వ సంధి); ఆదిభిః + భూయసే = ఆదిభిర్భూయసే
(రుత్వ విసర్గ సంధి).
సమాసాలు:
ప్రమథనాథ: ప్రమథానాం నాథః - షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం
(ప్రమథులకు అధిపతి).
అమరసంపదః: అమరాణాం సంపదః - షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం (దేవతల
సంపదలు).
భవద్భవనదేహలీనికటతణ్డుదణ్డాహతి:
భవతః భవనం - షష్ఠీ తత్పురుష (నీ భవనం).
భవనస్య దేహళీ - షష్ఠీ తత్పురుష (భవనం యొక్క గడప).
దేహళ్యాః నికటం - షష్ఠీ తత్పురుష (గడపకు దగ్గర).
తణ్డోః దండః - షష్ఠీ తత్పురుష (తండుడి దండం).
దండస్య ఆహతిః - షష్ఠీ తత్పురుష (దండం దెబ్బ).
ఇక్కడ బహువ్రీహి, షష్ఠీ తత్పురుషల
సమాహారంగా దీర్ఘ సమాసం ఉంది.
త్రుటన్మకుటకోటిభిః: త్రుటంతీనాం మకుటకోటీనాం యేషాం తే -
బహువ్రీహి సమాసం (విరిగిన కిరీటపు కొనలు కలవారు).
కృదంతములు:
ఏత్య: ఆఙ్ + ఇ + ల్యప్ - ఇణ్ గతౌ - అదాదిః - అనిట్
త్రుటత్: త్రుట్ + శతృఁ - త్రుటఁ ఛేదనే - తుదాదిః – సేట్ ప్రథమా ఏకవచనరూపం త్రుటన్
ధాతువులు (క్రియలు):
భజేమ: భజ్ (సేవాయాం) - భజించడం.పది: పరస్మై పది.లకారం: లిజ్
(విధిలిజ్) - విధి, ప్రార్థన అర్థంలో.పురుష: ఉత్తమ పురుష.
వచనం: బహువచనం. కర్తరి ప్రయోగం
నాథామహే: నాథృఁ యాచ్ఞోపతాపైశ్వర్యాశీష్షు - భ్వాదిః -
కోరడం.పది: ఆత్మనేపది.లకారం: లట్ (లట్ లకారం) - వర్తమాన కాలం. పురుష: ఉత్తమ
పురుష.వచనం: బహువచనం.
భూయసే: భూ (సత్తాయాం) - కర్మణి ప్రయోగం లట్ లకారం ఆత్మనే పది మధ్యమ పురుష. ఏకవచనం.
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో కావ్యలింగ అలంకారం ప్రస్ఫుటంగా ఉంది. ఒక
విషయాన్ని సమర్థించడానికి మరొక విషయాన్ని హేతువుగా, కారణముగా
చూపడం కావ్యలింగ అలంకార లక్షణం. ఇక్కడ, "దేవతల సంపదలు
ఎందుకు కోరుకోవాలి?" అనే విషయాన్ని సమర్థించడానికి,
"ఇంద్రాది దేవతలు సైతం శివుని సేవకుని చేత దండం దెబ్బలు తింటూ
నిలబడి ఉన్నారు" అనే కారణాన్ని చూపడం జరిగింది. ఇది కావ్యలింగ అలంకారానికి
చక్కని ఉదాహరణ.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం పృధ్వి ఛందస్సులో ఉంది.
ఈ శ్లోకముతో పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి భావాలు
ఈ శ్లోకంలోని ప్రధాన భావం - భగవత్ భక్తి ముందు ఐహిక సుఖాలు, పదవులు, ఐశ్వర్యాలు తుచ్ఛమైనవి - అనేది భారతీయ
కవిత్వంలో, ముఖ్యంగా భక్తి కవిత్వంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి
చెందిన, తరచుగా వ్యక్తమయ్యే భావన. శివుని గొప్పదనాన్ని,
భక్తుల త్యాగాన్ని చాటిచెప్పే అనేక పద్యాలు సంస్కృత, తెలుగు సాహిత్యంలో ఉన్నాయి.
- శివ
మహిమ్న స్తోత్రం: పుష్పదంత విరచిత శివ మహిమ్న స్తోత్రంలో శివుని మహిమలను
కీర్తిస్తూ, దేవతలు సైతం ఆయనను ఆశ్రయిస్తారని,
ఆయన అనుగ్రహం కోసం వేచి ఉంటారని అనేక శ్లోకాలు ఉన్నాయి.
ముఖ్యంగా "మహేశ" అని సంబోధిస్తూ, దేవతలు ఆయన
పాదపద్మాలను ఆశ్రయించడం గురించి ప్రస్తావనలు ఉంటాయి.
- భాగవతం:
భాగవతంలో భగవంతుని (ముఖ్యంగా విష్ణువు, కృష్ణుడు)
భక్తి మహిమను వర్ణించే సందర్భాలలో, ఇంద్రుడు, బ్రహ్మ వంటి దేవతలు కూడా భగవంతుని ముందు సామాన్యులేనని, వారి ఐశ్వర్యాలు తాత్కాలికమైనవని, భగవత్
సాన్నిధ్యమే శాశ్వతమైనదని చెప్పబడుతుంది. ప్రహ్లాద చరిత్రలో ప్రహ్లాదుడు ఐహిక
సుఖాలను నిరాకరించి, కేవలం విష్ణు భక్తినే కోరుకుంటాడు.
- కాళహస్తి
మాహాత్మ్యం (ధూర్జటి): తెలుగు సాహిత్యంలో ధూర్జటి రచించిన
కాళహస్తి మాహాత్మ్యం లో, శివ
భక్తి యొక్క ఉన్నత స్థానాన్ని, ఐహిక భోగాల నిస్సారతను
అనేక సందర్భాలలో ప్రస్తావించాడు. శివుని పాదసేవకు లభించే మోక్షం ముందు ఇంద్ర
పదవి కూడా అల్పమేనన్న భావన ఇందులో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.
ఈ శ్లోకం ద్వారా బిల్హణుడు, శివుని పట్ల
తన అచంచలమైన భక్తిని, ఐహిక సుఖాల పట్ల నిరాసక్తతను, సాటిలేని ఆత్మ నివేదనను చాటుకున్నాడు. ఇది భక్తి సాహిత్యంలో ఒక గొప్ప
రత్నం.
బిల్హణ కృత శివ స్తుతి -35
అర్థానర్థనిరూపణవ్యసనితామౌఢ్యస్తుతివ్యగ్రతా
మేణాక్షీకుచలాలన ప్రణయితా మద్యాపి వర్తామహే ।
త్వద్ధ్యాన-వ్యవధానహేతుషు
మనస్త్వచ్చాటుకావ్యేషు వాక్
త్వత్పూజా విధురేషు కర్మసుకరః శ్రీకణ్ఠ
నోత్కంఠతే ।। 35
పద విభాగము
అర్థ+అనర్థనిరూపణవ్యసనితామౌఢ్యస్తుతివ్యగ్రతాం,
ఏణ+అక్షీకుచలాలనప్రణయితామ్
(ప్రణయితాం+అద్య+అపి), వర్తామహే, త్వద్ధ్యానవ్యవధానహేతుషు
(త్వత్+ధ్యాన+వ్యవధాన+హేతుషు), మనస్త్వచ్చాటుకావ్యేషు
(మనః+త్వత్+చాటు+కావ్యేషు), వాక్, త్వత్పూజావిధురేషు
(త్వత్+పూజా+విధురేషు), కర్మసుకరః (కర్మసు+కరః), శ్రీకణ్ఠ, నోత్కంఠతే (న+ఉత్కంఠతే).
అన్వయము
శ్రీకణ్ఠ! త్వద్ధ్యానవ్యవధానహేతుషు మనః, త్వచ్చాటుకావ్యేషు వాక్, త్వత్పూజావిధురేషు కర్మసు
కరః, న ఉత్కంఠతే. అద్య అపి అర్థానర్థనిరూపణవ్యసనితాం,
ఆఢ్యస్తుతివ్యగ్రతాం, ఏణాక్షీకుచలాలనప్రణయితాం
వర్తామహే.
ప్రతి పదార్థము
శ్రీకణ్ఠ! = నీలకంఠుడా!, త్వత్-ధ్యాన-వ్యవధాన-హేతుషు
= నీ ధ్యానమునకు అడ్డు కలిగించు విషయములందు, మనః = (మా)
మనస్సు, త్వత్-చాటు-కావ్యేషు = నిన్ను ముఖస్తుతి చేయు
కావ్యములందు, వాక్ = (మా) వాక్కు, త్వత్-పూజా-విధురేషు
= నీ పూజకు దూరమైన, కర్మసు = పనులందు, కరః
= (మా) చేయి, న ఉత్కంఠతే = తహతహలాడటం లేదు (ఆసక్తి చూపడం
లేదు), అద్య-అపి = ఇప్పటికీ, అర్థ-అనర్థ-నిరూపణ-వ్యసనితాం
= ఏది ప్రయోజనమో, ఏది అప్రయోజనమో తెలుసుకునే విషయంలో ఉన్న
గాఢమైన ఆసక్తిని, ఆఢ్య-స్తుతి-వ్యగ్రతాం = ధనవంతులను
పొగడటంలో ఉన్న తత్పరతను, ఏణ-అక్షీ-కుచ-లాలన-ప్రణయితాం = లేడి
కన్నులవంటి కన్నులున్న స్త్రీల స్తనములను నిమరడంలో ఉన్న ప్రీతిని, వర్తామహే = మేము ఆచరిస్తున్నాము (కొనసాగిస్తున్నాము).
తాత్పర్యము
ఓ శ్రీకంఠా! నీ ధ్యానానికి ఆటంకం కలిగించే విషయాలపై మా
మనస్సు ఆసక్తి చూపడం లేదు. నిన్ను ముఖస్తుతి చేసే కావ్యాలపై మా వాక్కు ఆశపడటం
లేదు. నీ పూజకు దూరమైన పనుల వైపు మా చేతులు వెళ్లడం లేదు. అయినా, ఇప్పటికీ మేము ఏది ప్రయోజనమో, ఏది అప్రయోజనమో
నిర్ణయించడంలో ఆసక్తులమై ఉన్నాము; ధనవంతులను పొగడటంలో
నిమగ్నమై ఉన్నాము; లేడి కళ్ళవంటి కళ్ళున్న స్త్రీల స్తనములను
స్పృశించడంలో ప్రీతి కలిగి ఉన్నాము.
ఇక్కడ పైకి విరుద్ధంగా కనిపించినా, కవి ఒక చమత్కారంతో దీనిని వివరిస్తున్నాడు. ఇప్పుడు మేము శాశ్వత ప్రయోజనం
ఏది, అశాశ్వత ప్రయోజనం ఏది అని ఆలోచిస్తున్నాము. ధనవంతుడు
(ఆఢ్యుడు) అంటే ఈశ్వరుడే కాబట్టి, ఆ ఈశ్వరుడైన నిన్నే
స్తుతించాలనుకుంటున్నాము. శివుని వామభాగం స్త్రీ రూపం (అర్ధనారీశ్వరుడు). కాబట్టి,
నిన్ను పూజించడమంటే స్త్రీ రూపంలో ఉన్న నీ వక్షాన్ని లాలించడం
లాంటిదే అని ఇక్కడ అంతరార్థం. అంటే, భక్తుడి మనస్సు కేవలం
పరమాత్మ పట్లనే లగ్నమై ఉందని, అది లోక వ్యవహారాల నుండి
విరమించుకోలేదని చెబుతూనే, ఆ లోక వ్యవహారాలను కూడా ఈశ్వర
సంబంధంగా మార్చుకుంటున్న విధానాన్ని చమత్కారంగా వివరించాడు.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం భక్తుని అంతర్మథనాన్ని, దైవ భక్తి వైపు మళ్ళిన మనస్సును వివరిస్తుంది. బాహ్యంగా లోక వ్యవహారాలలో
నిమగ్నమై ఉన్నట్లు కనిపించినా, అంతర్గతంగా ఆ వ్యవహారాలను
కూడా దైవ సంబంధంగా భావిస్తున్న తీరు ఇక్కడ ప్రధానం. ఇది భక్తిలో ఉండే పరివర్తనను
సూచిస్తుంది. కేవలం నిన్ను ధ్యానించుటకు మాత్రమే కాక, లౌకిక
విషయాలు కూడా నీవే అని భావిస్తూ, లౌకిక విషయాల నుండి
విరమించకున్నా, అవి కూడా శివ సంబంధమైనవిగా చూసే విశాల
దృక్పథాన్ని కవి వ్యక్తపరిచాడు.
వ్యాకరణ విశేషాలు
సంధి విశ్లేషణలు:
అద్యాపి=అద్య + అపి = అకారం + అకారం = ఆకారం (సవర్ణదీర్ఘ సంధి).
త్వద్ధ్యానవ్యవధానహేతుషు: (త్వత్ +
ధ్యాన + వ్యవధాన + హేతుషు) - జశ్త్వ సంధి (పదాంత తకారానికి ధకారం పరమయినప్పుడు
తకారం దకారంగా మారుతుంది).
మనస్త్వచ్చాటుకావ్యేషు: (మనః + త్వత్ + చాటు
+ కావ్యేషు) - విసర్గ సంధి (విసర్గకు తకారం పరమయినప్పుడు సకారం వస్తుంది) మరియు
జశ్త్వ సంధి.
నోత్కంఠతే: (న + ఉత్కంఠతే) -
గుణ సంధి (అకారం + ఉకారం = ఓకారం).
సమాస విశ్లేషణ
అర్థానర్థనిరూపణవ్యసనితాం
అర్థశ్చ అనర్థశ్చ ఇతి అర్థానర్థౌ (ద్వంద్వ సమాసము). అర్థానర్థయోః నిరూపణం ఇతి అర్థానర్థనిరూపణం (షష్ఠీ తత్పురుష సమాసము). అర్థానర్థనిరూపణే వ్యసనితా ఇతి అర్థానర్థనిరూపణవ్యసనితా
(సప్తమీ తత్పురుష సమాసము).
ఆఢ్యస్తుతివ్యగ్రతాం
ఆఢ్యానాం స్తుతిః ఇతి ఆఢ్యస్తుతిః (షష్ఠీ తత్పురుష సమాసము). ఆఢ్యస్తుతౌ వ్యగ్రతా ఇతి ఆఢ్యస్తుతివ్యగ్రతా
(సప్తమీ తత్పురుష సమాసము).
ఏణాక్షీకుచలాలనప్రణయితాం
ఏణస్య అక్షీ ఇవ అక్షీ యస్యాః సా సా ఏణాక్షీ (బహువ్రీహి సమాసము). ఏణాక్ష్యాః కుచాః ఇతి ఏణాక్షీకుచాః (షష్ఠీ తత్పురుష సమాసము). ఏణాక్షీకుచానాం లాలనం ఇతి ఏణాక్షీకుచలాలనం
(షష్ఠీ తత్పురుష సమాసము). ఏణాక్షీకుచలాలనే ప్రణయితా ఇతి ఏణాక్షీకుచలాలనప్రణయితా
(సప్తమీ తత్పురుష సమాసము).
త్వద్ధ్యానవ్యవధానహేతుషు
త్వత్ ధ్యానం ఇతి త్వద్ధ్యానం (షష్ఠీ తత్పురుష సమాసము). త్వద్ధ్యానాయ వ్యవధానం ఇతి త్వద్ధ్యానవ్యవధానం
(చతుర్థీ తత్పురుష సమాసము). త్వద్ధ్యానవ్యవధానస్య హేతవః ఇతి త్వద్ధ్యానవ్యవధానహేతవః,
తేషు త్వద్ధ్యానవ్యవధానహేతుషు (షష్ఠీ తత్పురుష
సమాసము).
త్వచ్చాటుకావ్యేషు
త్వత్ చాటూని కావ్యాని ఇతి త్వచ్చాటుకావ్యాని, తేషు త్వచ్చాటుకావ్యేషు (కర్మధారయ సమాసము లేదా షష్ఠీ
తత్పురుష సమాసము).
'నీకు సంబంధించిన ముఖస్తుతి కావ్యములు' అని
చెప్పవచ్చు. దీనిని 'నీయొక్క చాటు కావ్యములు' అని షష్ఠీ తత్పురుషంగా లేదా 'నీకు ప్రీతి కలిగించే
చాటు కావ్యాలు' అని కర్మధారయంగా కూడా భావించవచ్చు. ఇక్కడ
షష్ఠీ తత్పురుషమే మరింత సముచితం.
త్వత్పూజావిధురేషు
త్వత్ పూజా ఇతి త్వత్పూజా (షష్ఠీ
తత్పురుష సమాసము). త్వత్పూజయా విధురాణి ఇతి త్వత్పూజావిధురాణి, తేషు త్వత్పూజావిధురేషు (తృతీయా తత్పురుష సమాసము).
కృదంతములు:
నిరూపణ: ని + రూప + ల్యుట్ - రూప రూపక్రియాయామ్ -
చురాదిః - సేట్
లాలన: లల్ + ణిచ్ + ల్యుట్ - లలఁ విలాసే ఇత్యేకే
ఈప్సాయామ్ - భ్వాదిః - సేట్
ధాతువులు
వర్తామహే: కర్తరి ప్రయోగం లట్ లకార ఆత్మనే పది వృతుఁ వర్తనే - భ్వాదిః
ఉత్తమపురుష బహువచనం
కర్తరి
ప్రయోగం లట్ లకార ఆత్మనే పద వృతుఁ భాషార్థః – చురాదిః ఉత్తమపురుష బహువచనం
ఉత్కంఠతే:
ఉత్ + కణ్ఠ్ - కఠిఁ శోకే - భ్వాదిః - కర్తరి ప్రయోగం లట్
లకార ఆత్మనే పది ప్రథమ పురుష, ఏకవచనం.
అలంకారము
ఈ శ్లోకంలో విరోధాభాస అలంకారం ఉంది. పైకి పరస్పర విరుద్ధంగా
కనిపించే అర్థాలు ఉన్నా, లోపల వాటికి సమర్థన ఉంటుంది. "న
ఉత్కంఠతే" (ఆసక్తి చూపడం లేదు) అని చెప్పి, మళ్ళీ
"వర్తామహే" (కొనసాగిస్తున్నాము) అని చెప్పడం మొదటి చూపులో విరోధంగా
అనిపిస్తుంది. అయితే, రెండవసారి చెప్పిన వాటికి
ఆధ్యాత్మికమైన లేదా చమత్కారమైన వ్యాఖ్యానం ఇవ్వడం ద్వారా ఆ విరోధం తొలగిపోతుంది.
శివుడిని ధనవంతుడిగా, అర్ధనారీశ్వరుడిని స్త్రీ రూపంగా
భావించి, లౌకిక విషయాలను కూడా ఆధ్యాత్మికంగా మలచుకోవడం ఈ
విరోధాన్ని తొలగిస్తుంది.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం శార్దూలవిక్రీడిత వృత్తంలో ఉంది.
ఈ శ్లోకముతో పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి భావాలు
శివ భక్తిని, లౌకిక విషయాల పట్ల
వైరాగ్యాన్ని, అయినప్పటికీ వాటిలోనూ దైవత్వాన్ని చూసే భావనను
వ్యక్తం చేసిన పూర్వ కవులు ఎందరో ఉన్నారు.
- శ్రీమద్
భాగవతం: భాగవతంలో భక్తులు అన్నింటినీ కృష్ణార్పణంగా భావించి కర్మలను
ఆచరిస్తారు. వారి దృష్టిలో లౌకిక కర్మలు కూడా భగవత్ సేవలో భాగమే. ఉదాహరణకు, గజేంద్ర మోక్షం లేదా ప్రహ్లాద చరిత్రలో భగవన్నామ స్మరణ, ధ్యానం అత్యంత ప్రాధాన్యతను సంతరించుకుంటాయి. బిల్హణుడి భావం కూడా
లౌకిక విషయాల్లో ఉంటూనే వాటిని శివమయం చేయడాన్ని సూచిస్తుంది.
- శివ
మహిమ్న స్తోత్రం: పుష్పదంత విరచిత శివ మహిమ్న స్తోత్రంలో శివుని అనంతమైన
మహిమలు కీర్తించబడ్డాయి. భక్తుడు తన అజ్ఞానాన్ని అంగీకరించి, తన భక్తిని నివేదిస్తాడు. బిల్హణుడు కూడా తన లోపాలను (అర్థానర్థ
నిరూపణ, ఆఢ్యస్తుతి, స్త్రీ
వ్యామోహం) అంగీకరించి, వాటిని కూడా శివ సంబంధమైనవిగా
మలుచుకున్న తీరు శివ మహిమ్న స్తోత్రంలోని ఆర్తిని, భక్తిని
పోలి ఉంటుంది.
- ఆది
శంకరాచార్యుల శివానందలహరి: శంకరాచార్యులు శివానందలహరిలో శివుని పట్ల అచంచలమైన
భక్తిని, శరణాగతిని ప్రదర్శిస్తారు. అనేక
శ్లోకాలలో ఐహిక సుఖాలను త్యజించి శివారాధనలో నిమగ్నం కావాలని ప్రబోధిస్తారు.
అయినప్పటికీ, ఈ శ్లోకంలో బిల్హణుడు లౌకిక విషయాలను
పూర్తిగా వదిలిపెట్టకుండా, వాటిని భక్తికి ఆలంబనగా
చేసుకున్న తీరు ప్రత్యేకంగా ఉంటుంది. అంటే, సంసారంలో
ఉంటూనే, సంసారాన్ని కూడా ఈశ్వర రూపంగా చూడటం అనేది ఒక
ఉన్నత స్థాయి భక్తి.
మొత్తంగా, ఈ శ్లోకం భక్తి మార్గంలో ఒక
వినూత్న కోణాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది. లౌకిక జీవితాన్ని పూర్తిగా త్యజించకుండా,
దానిలోని ప్రతి అంశాన్ని దైవత్వాన్ని దర్శించే విధంగా మలచుకోవచ్చు
అనే సందేశాన్నిస్తుంది.
బిల్హణ కృత శివ స్తుతి -36
యే బిల్హణాహ్వయకవీశ్వరసమ్ప్రణీతా
మేతాం స్తుతిం శివ-ముదే౽న్వహమామనన్తి ।
తే ప్రాప్నువన్తి పురుషాయుషమాత్మవిద్యా-
మారోగ్యమష్టతనయా నఖిలేష్ట సిద్ధిమ్ ।। 36
పదచ్ఛేదము
యే, బిల్హణ, ఆహ్వయ,
కవీశ్వర, సంప్రణీతాం, ఏతాం,
స్తుతిం, శివ, ముదే,
అన్వహం, ఆమనన్తి, తే,
ప్రాప్నువన్తి, పురుషాయుషం, ఆత్మవిద్యాం, ఆరోగ్యం, అష్టతనయాన్,
అఖిల+ఇష్ట, సిద్ధిమ్.
అన్వయము
యే బిల్హణ ఆహ్వయ కవీశ్వర సంప్రణీతాం, శివ ముదే ఏతాం స్తుతిం అన్వహం ఆమనన్తి, తే
పురుషాయుషం, ఆత్మవిద్యాం, ఆరోగ్యం,
అష్టతనయాన్, అఖిలేష్ట సిద్ధిం ప్రాప్నువన్తి.
ప్రతి పదార్థము
యే = ఎవరైతే, బిల్హణ = బిల్హణ అనే, ఆహ్వయ = పేరు గల, కవీశ్వర = కవి శ్రేష్ఠునిచే, సంప్రణీతాం = బాగా
రచించబడిన, శివ = శివుని, ముదే =
సంతోషం కొరకు, ఏతాం = ఈ, స్తుతిం =
స్తోత్రాన్ని, అన్వహం = ప్రతి రోజు, ఆమనన్తి
= పఠిస్తారో, తే = వారు, పురుషాయుషం =
పూర్ణాయుష్షును, ఆత్మవిద్యాం = ఆత్మజ్ఞానాన్ని, ఆరోగ్యం = ఆరోగ్యాన్ని, అష్టతనయాన్ = ఎనిమిది మంది
కుమారులను, అఖిల+ఇష్ట = అన్ని కోరికల,
సిద్ధిం = సిద్ధిని, ప్రాప్నువన్తి =
పొందుతారు.
తాత్పర్యము:
బిల్హణుడనే కవిశ్రేష్ఠునిచే రచింపబడిన ఈ స్తుతిని శివుని
సంతోషం కొరకు ఏ మనుష్యులైతే ప్రతిరోజూ పఠిస్తారో, వారు
పరిపూర్ణమైన ఆయువును (మానవుని పూర్తి జీవిత కాలాన్ని), ఆత్మజ్ఞానాన్ని,
ఆరోగ్యాన్ని, ఎనిమిది మంది పుత్రులను, మరియు సమస్త కోరికల సిద్ధిని పొందుతారు.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకం బిల్హణుని శివస్తుతిని నిత్యం పఠించడం వల్ల కలిగే
అపారమైన ప్రయోజనాలను వివరిస్తుంది. కేవలం భక్తితో శివుని కీర్తించడం వల్ల లౌకిక, పారలౌకిక శుభాలు రెండూ సిద్ధించునని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది. ముఖ్యంగా పురుషాయుషం
(దీర్ఘాయువు), ఆత్మవిద్య (ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానం), ఆరోగ్యం, అష్టతనయ
(సంతాన సౌభాగ్యం), మరియు అఖిలేష్ట సిద్ధి
(సకల కోరికల నెరవేర్పు) వంటివి పేర్కొనడం ద్వారా ఈ స్తుతి యొక్క
మహత్తును చాటిచెప్పారు.
ఎనిమిది మంది పుత్రులు అని పేర్కొనడం వెనుక కొన్ని
సాంస్కృతిక, ఆధ్యాత్మిక మరియు సంఖ్యాశాస్త్రపరమైన
ప్రాధాన్యతలు ఉన్నాయి:
అష్ట ఐశ్వర్యాలు/సిద్ధులు: భారతీయ సంస్కృతిలో 'అష్ట' (ఎనిమిది) అనే సంఖ్యకు విశేష ప్రాధాన్యత ఉంది.
లక్ష్మీదేవిని 'అష్టలక్ష్మి' రూపంలో
పూజిస్తారు, ఈ ఎనిమిది రూపాలు ధనం, ధాన్యం,
కీర్తి, ఆరోగ్యం, సంతానం,
విజయం, ధైర్యం, జ్ఞానం
వంటి వివిధ ఐశ్వర్యాలను సూచిస్తాయి. అదేవిధంగా, యోగులు
పొందగలిగే 'అష్టసిద్ధులు' (అణిమ,
మహిమ, గరిమ, లఘిమ,
ప్రాప్తి, ప్రాకామ్య, ఈశిత్వ,
వశిత్వ) కూడా ఎనిమిది ఉంటాయి. ఈ నేపథ్యంలో, ఎనిమిది
మంది పుత్రులు అనేది సకల శుభాలు, పరిపూర్ణత మరియు దైవిక
అనుగ్రహానికి ప్రతీకగా భావించవచ్చు. ఎనిమిది మంది పుత్రులు' అనేది
కేవలం సంఖ్యను సూచించకుండా, పరిపూర్ణత, అష్ట ఐశ్వర్యాలు, వంశాభివృద్ధి, సామాజిక భద్రత మరియు జీవితాశయాల సఫలీకరణ వంటి లోతైన అర్థాలను కలిగి ఉంది.
వ్యాకరణ విశేషాలు
ఆమనన్తి: ధాతువు: ఆఙ్ + మ్నా - మ్నా అభ్యాసే - భ్వాదిః -
కర్తరి ప్రయోగం లట్ లకార పరస్మై పది ప్రథమ
పురుష బహువచనం
ప్రాప్నువన్తి:
ప్ర + ఆప్ కర్తరి ప్రయోగం లట్ లకార పరస్మై పది ఆపౢఁ వ్యాప్తౌ - స్వాదిః ప్రథమ
పురుష బహువచనం
సంధి విశ్లేషణలు
శివ-ముదేఽన్వహమ్ (శివముదే + అన్వహమ్):
సంధి: పూర్వరూప సంధి (అవగ్రహ చిహ్నం 'ఽ' దీనిని సూచిస్తుంది). ఏ, ఓ
తర్వాత అకారం వచ్చినప్పుడు, ఆ అకారం పూర్వరూపాన్ని (ఏ లేదా
ఓ) పొందుతుంది.
వివరణ: 'శివముదే'లోని
'ఏ' కారం తరువాత 'అన్వహమ్'లోని 'అ' కారం వచ్చి, 'అ' లోపించి 'ఏ' కారం నిలిచింది.
అఖిలేష్ట (అఖిల + ఇష్ట):
సంధి: గుణ సంధి
వివరణ: 'అఖిల'లోని
'అ' కారం తరువాత 'ఇష్ట'లోని 'ఇ' కారం వచ్చి, 'అ' + 'ఇ'
= 'ఏ' కారంగా మారింది.
సమాసాలు
కవీశ్వర (కవీనాం ఈశ్వరః): షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం
శివ-ముదే (శివస్య ముదే):చతుర్థీ తత్పురుష సమాసం (లేదా
సంప్రదాన తత్పురుష)
పురుషాయుషమ్ (పురుషస్య ఆయుషమ్): షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం
ఆత్మవిద్యా (ఆత్మనః విద్యా):సమాసం: షష్ఠీ తత్పురుష సమాసం
అష్టతనయా (అష్టౌ తనయాః యస్యాం సా / అష్ట సంఖ్యాకాః
తనయాః):సమాసం: బహువ్రీహి సమాసం (ఎవరికి ఎనిమిది మంది పుత్రులు ఉన్నారో వారు) లేదా
ద్విగు సమాసం (ఎనిమిది సంఖ్య గల పుత్రులు). సందర్భాన్ని బట్టి బహువ్రీహి సరైనది.
అఖిలేష్ట (అఖిలాని చ తాని ఇష్టాని చ):సమాసం: కర్మధారయ సమాసం
(లేదా బహువ్రీహి – అఖిలాని ఇష్టాని యస్య సః – అన్ని కోరికలు నెరవేరినవాడు).
కృదంతములు
సమ్ప్రణీతా (సమ్ + ప్ర + నీ + క్త): సమ్ + ప్ర + నీ +
క్త - ణీఞ్ ప్రాపణే - భ్వాదిః - అనిట్
అలంకారము
ఫలశ్రుత్యలంకారం (మహత్త్యాలంకారం):
ఈ శ్లోకంలో ఈ స్తుతిని పఠించడం వల్ల కలిగే అనేక ఫలాలను
(పురుషాయుషం, ఆత్మవిద్య, ఆరోగ్యం,
అష్టతనయ, అఖిలేష్ట సిద్ధి) స్పష్టంగా
వివరించబడింది. ఏదైనా ఒక కార్యాన్ని చేయడం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాలను లేదా
గొప్పతనాన్ని వివరించినప్పుడు ఫలశ్రుత్యలంకారం లేదా మహత్త్యాలంకారం అంటారు.
ఛందస్సు
ఈ శ్లోకం వసంతతిలక వృత్తంలో ఉంది (త భ జ జ గ గ)
ఈ శ్లోకముతో పోలిక కలిగిన పూర్వ కవి భావాలు
ఈ శ్లోకంలోని భావం, అంటే ఏదైనా
స్తోత్రాన్ని లేదా భక్తినియమాన్ని పాటించడం ద్వారా వివిధ శుభాలు కలుగుతాయనే ఫలశ్రుతి
(ఫలాలను వివరించడం) సంస్కృత సాహిత్యంలో అత్యంత సాధారణం. ముఖ్యంగా
ప్రాచీన కావ్యాలు, పురాణాలు, స్తోత్రాలు,
వేద సాహిత్యాలలో ఈ రకమైన ఫలశ్రుతి విస్తృతంగా కనబడుతుంది.
వేద సాహిత్యము: వేద మంత్రాలను పఠించడం, యజ్ఞాలు చేయడం వల్ల దీర్ఘాయువు, సంతానం, సంపద, ఆరోగ్యం వంటి ప్రయోజనాలు కలుగుతాయని అనేక
మంత్రాలలో చెప్పబడింది. ఇది అన్ని ఫలశ్రుతులకు మూలం.
పురాణాలు: ఏ పురాణం చదివినా, ప్రతి
అధ్యాయం చివర, లేదా మొత్తం పురాణం చివర "ఈ పురాణం
విన్నవారు/చదివినవారు సమస్త పాపముల నుండి విముక్తి పొంది, కోరిన
కోరికలు సిద్ధించి, చివరకు మోక్షాన్ని పొందుతారు" అనే
ఫలశ్రుతి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, గరుడ పురాణం, విష్ణు పురాణం, శివ పురాణం వంటివి.
భగవద్గీత: భగవద్గీత చివరి అధ్యాయాలలో, గీతను చదివినవారికి, విన్నవారికి, అర్థం చేసుకున్నవారికి కలిగే అపారమైన ప్రయోజనాలను శ్రీకృష్ణుడు
అర్జునునికి వివరిస్తాడు. మోక్షప్రాప్తి, కర్మ బంధ విముక్తి
వంటివి ఇందులో ఉన్నాయి.
దేవి మహాత్మ్యం (దుర్గా సప్తశతి): ఈ గ్రంథం చివరలో, దుర్గా సప్తశతిని పఠించినవారికి సకల బాధలు తొలగిపోయి, ఐశ్వర్యం, ఆరోగ్యం, ధర్మసిద్ధి,
మోక్షప్రాప్తి కలుగుతాయని స్పష్టంగా చెప్పబడింది. "శరణాగత
దీనార్త పరిత్రాణ పరాయణే..." వంటి అనేక శ్లోకాలు ఈ ఫలశ్రుతికి ఉదాహరణలు.
విష్ణు సహస్రనామం, లలితా సహస్రనామం: ఈ
సహస్రనామ స్తోత్రాల చివర, వీటిని నిత్యం పఠించినవారికి
వ్యాధులు నశించి, శత్రువులు లేకుండా పోయి, ధనధాన్యాలు వృద్ధి చెంది, అంతిమంగా విష్ణు/దేవి
లోకాలు ప్రాప్తిస్తాయని వివరిస్తారు.
బిల్హణుని ఈ శ్లోకం కూడా ఆ ప్రాచీన సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి, తాను రచించిన శివస్తుతిని పఠించడం ద్వారా కలిగే శుభాలను వివరించి, భక్తులలో శ్రద్ధను, పఠనం పట్ల ఉత్సాహాన్ని
పెంపొందిస్తుంది. ఈ విధంగా, ఫలశ్రుతి అనేది కేవలం ఒక కవిత్వ
అలంకారం మాత్రమే కాకుండా, ఒక ఆధ్యాత్మిక ప్రోత్సాహకం కూడా.
ఓమ్
తత్ సత్
No comments:
Post a Comment