ఆదిత్యహృదయ
స్తోత్రము( 31 శ్లోకాలు)
శ్రీమద్రామాయణములోని యుద్ధకాండమునందు 107వ సర్గలో ఉన్న ఆదిత్యహృదయ స్తోత్రము పరమ పవిత్రమైనది. అగస్త్య మహర్షి శ్రీరామునకు ఉపదేశించిన ఈ ఘట్టానికి సంబంధించిన ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషాలు
మొదటి శ్లోకము
తతో యుద్ధపరిశ్రాంతం సమరే చింతయా స్థితమ్ |
రావణం చాగ్రతో దృష్ట్వా యుద్ధాయ సముపస్థితమ్ ॥
ప్రతిపదార్థం
తతః = అటుపిమ్మట, సమరే = యుద్ధభూమియందు, యుద్ధపరిశ్రాంతం = యుద్ధముచేత మిక్కిలి అలసినవాడు, చింతయా = ఆలోచనతో (చింతతో), స్థితమ్ = ఉన్నవాడును, అగ్రతః = తన ఎదుట, యుద్ధాయ = యుద్ధము చేయుటకై, సముపస్థితమ్ = సిద్ధముగా వచ్చినట్టి, రావణం చ = రావణుని కూడా, దృష్ట్వా = చూచి.
తాత్పర్యం
అప్పుడు యుద్ధరంగమున అలసిపోయి, చింతాక్రాంతుడై ఉన్న శ్రీరాముడు, తన ఎదుట తిరిగి యుద్ధమునకు సిద్ధపడి వచ్చిన రావణుని చూసెను.
విశేషాలు
శ్రీరాముడు సాక్షాత్తు పరమాత్మ అయినప్పటికీ, మానవ అవతారమును ధరించినందున లోకమునకు ఒక మార్గదర్శిగా ఇక్కడ అలసటను, చింతను ప్రదర్శించెను. అధర్మాన్ని ఎదుర్కోవడానికి కేవలం బాహుబలమే కాక దైవబలం కూడా అవసరమని ఈ సందర్భం సూచిస్తుంది.
రెండవ శ్లోకము
దైవతైశ్చ సమాగమ్య ద్రష్టుమభ్యాగతో రణమ్ ।
ఉపాగమ్యాబ్రవీత్ రామ మగస్త్యో భగవాన్ ఋషిః ॥
ప్రతిపదార్థం
దైవతైశ్చ = దేవతలతో కూడ, సమాగమ్య = కలిసి, రణమ్ = యుద్ధమును, ద్రష్టుమ్ = చూచుటకు, అభ్యాగతః = విచ్చేసినవాడు, భగవాన్ = పూజ్యుడైన, అగస్త్యో ఋషిః = అగస్త్య మహర్షి, రామం = రాముని, ఉపాగమ్య = సమీపించి, అబ్రవీత్ = ఈ విధంగా పలికెను.
తాత్పర్యం
ఆ యుద్ధమును చూడవలెనని దేవతలతో కలిసి వచ్చిన భగవంతుడైన అగస్త్య మహర్షి, శ్రీరాముని చెంతకు చేరి ఇట్లు పలికెను.
విశేషాలు
అగస్త్యుడు జ్ఞానస్వరూపి. కష్టకాలంలో గురువు లేదా పెద్దల సలహా విజయానికి నాంది పలుకుతుందని ఈ శ్లోకం ద్వారా అర్థమవుతుంది. ఇక్కడ అగస్త్యుడు ఒక మంత్రద్రష్టగా శ్రీరాముని విజయానికి మార్గాన్ని సుగమం చేసెను.
మూడవ శ్లోకము
రామ! రామ! మహాబాహో! శ్రుణు గుహ్యం సనాతనమ్ ।
యేన సర్వానరీన్ వత్స సమరే విజయిష్యసి ॥
ప్రతిపదార్థం
మహాబాహో = గొప్ప భుజబలము కలవాడా, రామ! రామ! = ఓ రామా! రామా!, సనాతనమ్ = అనాదియైనది, గుహ్యం = అత్యంత రహస్యమైనదియు (అగు దీనిని), శ్రుణు = వినుము, వత్స = బిడ్డడా!, యేన = దేనిచేతైతే, సమరే = యుద్ధమునందు, సర్వాన్ = సమస్తమైన, అరీన్ = శత్రువులను, విజయిష్యసి = జయించగలవో.
తాత్పర్యం
"ఓ మహాబాహుడవైన రామా! పురాతనమైనది, పరమ రహస్యమైనది అయిన ఈ స్తోత్రమును వినుము. నాయనా! దీనిని పఠించినచో నీవు యుద్ధమునందు శత్రువులందరినీ జయించగలవు."
విశేషాలు
'వత్స' అని సంబోధించుటలో అగస్త్యునికి రామునిపై ఉన్న వాత్సల్యము కనిపిస్తుంది. ఇది కేవలం స్తోత్రం మాత్రమే కాదు, శత్రుసంహారకమైన ఒక దివ్య మంత్రమని దీని అర్థం.
నాల్గవ శ్లోకము
ఆదిత్యహృదయం పుణ్యం సర్వశత్రువినాశనమ్ |
జయావహం జపేన్నిత్య మక్షయ్యం పరమం శివమ్ ॥
ప్రతిపదార్థం
పుణ్యం = పవిత్రమైనది, సర్వశత్రువినాశనమ్ = శత్రువులందరినీ నశింపజేయునది, జయావహం = విజయమును చేకూర్చునది, అక్షయ్యం = తరగనిది (నాశనము లేనిది), పరమం = శ్రేష్ఠమైనది, శివమ్ = మంగళకరమైన, ఆదిత్యహృదయం = ఆదిత్యహృదయమును, నిత్యం = ఎల్లప్పుడు, జపేత్ = జపించవలెను.
తాత్పర్యం
పుణ్యప్రదము, సర్వశత్రు వినాశకము, విజయదాయకము, అక్షయము, అత్యంత మంగళకరమైన ఈ ఆదిత్యహృదయమును ఎల్లప్పుడూ జపించవలెను.
విశేషాలు
సూర్యుడు ప్రత్యక్ష దైవం. ఆదిత్యుని హృదయము వంటి ఈ స్తోత్రము సూర్యమండల అంతర్గత పరమాత్మను సూచిస్తుంది. ఇది చదువుట వలన కేవలం బాహ్య శత్రువులే కాక, అంతశ్శత్రువులు కూడా నశిస్తారు.
ఐదవ శ్లోకము
సర్వమంగళమాంగల్యం సర్వపాపప్రణాశనమ్ ।
చింతాశోకప్రశమన మాయుర్వర్ధనముత్తమమ్ ॥
ప్రతిపదార్థం
సర్వమంగళమాంగల్యం = అన్ని శుభములలోనూ అత్యంత శుభకరమైనది, సర్వపాపప్రణాశనమ్ = సమస్త పాపములను రూపుమాపునది, చింతాశోకప్రశమనం = చింతలను మరియు దుఃఖములను పోగొట్టునది, ఆయుర్వర్ధనం = ఆయువును వృద్ధి చేయునది, ఉత్తమమ్ = శ్రేష్ఠమైనది.
తాత్పర్యం
ఇది సర్వ మంగళములకు మంగళము కలిగించునది. పాపములను పోగొట్టి, మానసిక ఆందోళనలను, దుఃఖములను ఉపశమింపజేసి, ఆయువును పెంచే పరమ శ్రేష్ఠమైన స్తోత్రము.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకము ఆదిత్యహృదయ పారాయణ వల్ల కలిగే ఫలశ్రుతిని వివరిస్తుంది. ఇది కేవలం యుద్ధం కోసమే కాక, మానవ జీవితంలోని దైనందిన సమస్యలను, మానసిక ఒత్తిడిని తొలగించుకోవడానికి కూడా అత్యంత ఉపయోగకరమైనది.
6వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం
రశ్మిమంతమ్ = వేయి కిరణములు కలవానిని (లేదా ఇంద్రియములను, జ్ఞాన కిరణములను కలవానిని), సముద్యంతమ్ = చక్కగా ఉదయించుచున్నవానిని (నిత్య నూతనముగా ప్రకాశించువానిని), దేవాసురనమస్కృతమ్ = దేవతలచేత మరియు అసురులచేత (దైవీ, రాక్షస స్వభావము కలవారిచే) నమస్కరింపబడువానిని, వివస్వంతమ్ = తన తేజస్సుతో ఇతర కాంతులను మరుగున పరచువానిని (విశేష సంపద కలవానిని), భాస్కరమ్ = కాంతిని కలిగించువానిని (సూర్యచంద్రాగ్నులకు తేజస్సునిచ్చువానిని), భువనేశ్వరమ్ = లోకములకు ప్రభువైనవానిని (ఆకాశాధిపతిని), పూజయస్వ = (స్తోత్ర రూపమున) పూజించుము.
తాత్పర్యం
ఓ రామా! అనంతమైన కిరణములతో శోభిల్లుచు, లోక బాంధవుడై ఉదయించుచు, సుర అసురులందరిచే పూజింపబడుచు, తన దివ్య తేజస్సుతో సర్వమును ప్రకాశింపజేయుచు, ఈ భువనములకు అధిపతియైన ఆ భాస్కరుని (సూర్యభగవానుని) నీవు సేవించుము.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకము సూర్యుని యొక్క సకల గుణ గణాలను, ఆయన సర్వాంతర్యామిత్వమును చాటిచెబుతోంది. వ్యాఖ్యానములలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
ప్రతిపదార్థం
ఏషః = ఈ సూర్యుడు, సర్వదేవాత్మకః హి = సమస్త దేవతలకు ఆత్మ స్వరూపుడు గదా!, తేజస్వీ = గొప్ప తేజస్సు (ఇతరులను నిరసించగల సామర్థ్యం) కలవాడు, రశ్మిభావనః = కిరణముల ద్వారా లోకములను రక్షించువాడు (ముక్తులను, నిత్యసూరులను పాలించువాడు), ఏషః = ఇతడు, గభస్తిభిః = తన కిరణముల ద్వారా (తేజోలేశముల ద్వారా), దేవాసురగణాన్ = దేవతల యొక్క మరియు అసురుల యొక్క సమూహములను, లోకాన్ = లోకములను, పాతి = రక్షించుచున్నాడు.
తాత్పర్యం
ఈ సూర్యభగవానుడు సమస్త దేవతలకు ఆత్మస్వరూపుడు మరియు గొప్ప తేజస్సు కలవాడు. తన దివ్య కిరణముల ద్వారా సమస్త లోకములను, దేవ దానవ గణములను రక్షించుచున్నాడు.
విశేషాలు
8వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం
ఏషః = ఇతడు (సూర్యుడు), బ్రహ్మా చ = బ్రహ్మ దేవుడును, విష్ణుశ్చ = విష్ణువును, శివః = శివుడును, స్కందః = కుమారస్వామియు (శత్రువులను శోషింపజేయువాడు), ప్రజాపతిః = ప్రజాపతియు (నిత్యసూరులకు ప్రభువు), మహేంద్రః = ఇంద్రుడును (ఐశ్వర్యవంతుడు), ధనదః = కుబేరుడును, కాలః = కాల స్వరూపుడైన మృత్యువును, యమః = యముడును (నియంత్రించువాడు), సోమః = చంద్రుడును (ఆనందప్రదాత), అపాం పతిః హి = వరుణ దేవుడు కూడా (ఇతడే).
తాత్పర్యం
బ్రహ్మ, విష్ణువు, శివుడు, కుమారస్వామి, ప్రజాపతి, దేవేంద్రుడు, కుబేరుడు, కాలము, యముడు, చంద్రుడు, వరుణుడు - వీరందరూ ఈ సూర్యభగవానుని స్వరూపములే.
విశేషాలు
ప్రతిపదార్థం
పితరః = పితృదేవతలును, వసవః = అష్టవసువులును, సాధ్యాః = సాధ్యులనే దేవతలును, అశ్వినౌ హి = ఇద్దరు అశ్వినీ దేవతలును, మరుతః = మరుత్తులును (వాయుదేవతలు), మనుః = మనువులును (లేక సర్వజ్ఞుడును), వాయుః = వాయువును, వహ్నిః = అగ్నిహోత్రుడును, ప్రజాప్రాణః = ప్రజల యొక్క ప్రాణస్వరూపుడును, ఋతుకర్తా = వసంతాది ఋతువులను కల్గించువాడును అయిన, ప్రభాకరః = ప్రభాకరుడు (సూర్యుడు - ఇవన్నీ తన స్వరూపములే అని భావం).
తాత్పర్యం
ఈ సూర్యభగవానుడే పితృదేవతలుగా, అష్టవసువులుగా, సాధ్యులుగా, అశ్వినీ దేవతలుగా, మరుత్తులుగా, మనువులుగా ఉన్నాడు. ఇతడే వాయువు, అగ్ని మరియు సమస్త ప్రాణికోటికి ప్రాణధారకుడు. ఋతువులను ఏర్పరచు ప్రభాకరుడు కూడా ఇతడే.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకంలో సూర్యుడు/పరమాత్మ ఏ విధంగా వివిధ దేవతా రూపాలలో మరియు ప్రకృతి శక్తులుగా ఉన్నారో వివరించబడింది:
ప్రతిపదార్థం
ఆదిత్యః = అదితి కుమారుడవు (లేక సమస్తమును గ్రహించువాడవు), సవితా = జగత్తును కనినవాడవు (ప్రేరేపించువాడవు), సూర్యః = సర్వమును నడిపించువాడవు (స్థావర జంగమాలకు అంతర్యామివి), ఖగః = ఆకాశమున సంచరించువాడవు (పరమపదమున వేంచేసి ఉండువాడవు), పూషా = లోకములను పోషించువాడవు, గభస్తిమాన్ = కిరణములు కలవాడవు (దివ్యాయుధములు/లక్ష్మీదేవిని ధరించినవాడవు), సువర్ణసదృశః = బంగారు వన్నెతో సమానమైన ప్రకాశము కలవాడవు, భానుః = స్వయంప్రకాశకుడవు (అందరికీ ప్రకాశాన్నిచ్చువాడవు), హిరణ్యరేతాః = హిరణ్మయమైన బ్రహ్మాండమునకు కారణభూతుడవైనవాడవు, దివాకరః = పగటిని కలుగజేయువాడవు (చైతన్యాన్ని ప్రసాదించువాడవు).
తాత్పర్యం
ఓ రామా! ఈ సూర్యభగవానుడు అదితి పుత్రుడు, జగత్కర్త, సర్వప్రేరకుడు, ఆకాశగామి, లోకపోషకుడు, సహస్ర కిరణమాలి, సువర్ణ కాంతిమయుడు, ప్రకాశ స్వరూపుడు, బ్రహ్మాండ సృష్టికర్త మరియు పగటిని కలుగజేయు దివాకరుడు. అట్టి ఆదిత్యుని పూజించుము.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
ఈ శ్లోకం నుండి ఆదిత్యుని నామ సంకీర్తన ప్రారంభమవుతుంది. వ్యాఖ్యానకర్తలు ఈ నామాలను అటు భౌతిక సూర్యునికి, ఇటు అంతర్యామియైన పరమాత్మకు అన్వయించారు:
ప్రతిపదార్థం
హరిదశ్వః = ఆకుపచ్చని రంగు గల గుర్రములు కలవాడు (లేక మనోహరమైన గరుడ వాహనము కలవాడు), సహస్రార్చిః = వేయి కిరణములు కలవాడు (అనంతమైన కళ్యాణ గుణములు కలవాడు), సప్తసప్తిః = ఏడు గుర్రములు కలవాడు (లేక 'సప్త' అను పేరుగల గుర్రము వాహనముగా కలవాడు), మరీచిమాన్ = కిరణములు కలవాడు (సుదర్శన చక్రమును ఆయుధముగా కలవాడు), తిమిరోన్మథనః = చీకట్లను పారద్రోలువాడు (అజ్ఞానమనే అంధకారమును తొలగించువాడు), శంభుః = సుఖమును కలుగజేయువాడు, త్వష్టా = సమస్త రూపములను లయింపజేసి తిరిగి సృష్టించువాడు (నామరూపములను ఏర్పరచువాడు), మార్తాండః = మృతప్రాయమైన బ్రహ్మాండమును జీవింపజేయువాడు, అంశుమాన్ = కిరణములతో ప్రకాశించువాడు (సర్వవ్యాప్తమైన జ్ఞానము కలవాడు).
తాత్పర్యం
పచ్చని గుర్రములు కలిగి, వేల కిరణములతో ప్రకాశిస్తూ, అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టి, లోకమునకు శుభములను చేకూర్చువాడు, ప్రళయ కాలమున జగత్తును లయింపజేసి తిరిగి సృష్టి కాలమున నామరూపములను కల్పించువాడు అయిన ఆదిత్యునకు నమస్కారము.
విశేషాలు
12వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం
హిరణ్యగర్భః = బంగారుమయమైన బ్రహ్మాండమున వెలిగేవాడు (భక్తుల హృదయమున వేంచేసి ఉండువాడు), శిశిరః = తాపత్రయములను పోగొట్టి విశ్రాంతినిచ్చువాడు (చల్లనివాడు), తపనః = శత్రువులను తపింపజేయువాడు, భాస్కరః = కాంతిని కలుగజేయువాడు, రవిః = అందరిచేత స్తుతింపబడువాడు, అగ్నిగర్భః = గర్భమున అగ్నిని ధరించినవాడు (పగటి వేళ తనలో అగ్నిని అంతర్భవింపజేసుకున్నవాడు), అదితేః పుత్రః = అదితి కుమారుడు, శంఖః = సాయంకాలమున చల్లబడే స్వభావము కలవాడు (సుఖప్రదాత), శిశిరనాశనః = మంచును (చలిని) పోగొట్టువాడు.
తాత్పర్యం
బ్రహ్మాండమునకు మూలమైనవాడు, శరణుజొచ్చిన వారి తాపములను చల్లార్చువాడు, దుష్టులను దహించువాడు, అగ్నిని గర్భమున ధరించి తేజరిల్లు అదితి పుత్రుడైన సూర్యుడు చలిని పోగొట్టి లోకమును రక్షించుచున్నాడు.
విశేషాలు
ప్రతిపదార్థం
వ్యోమనాథః = ఆకాశమునకు (పరమపదమునకు) ప్రభువు, తమోభేదీ = చీకటిని (రాహువును/అజ్ఞానమును) పోగొట్టువాడు, ఋగ్యజుస్సామ పారగః = ఋక్, యజుర్, సామ వేదముల పారమును (అవధిని) చూచినవాడు, ఘనవృష్టిః = గొప్ప వర్షమును కురిపించువాడు, అపాం మిత్రః = జలమునకు మిత్రుడు (లేక ప్రళయ సముద్రమున శయనించువాడు), వింధ్యవీథీ ప్లవంగమః = వింధ్యపర్వత మార్గమున వేగముగా పయనించువాడు (లేక సుషుమ్న నాడి ద్వారా మోక్షమును కలిగించువాడు).
తాత్పర్యం
ఆకాశమునకు అధిపతి, అజ్ఞానమనే చీకటిని చీల్చువాడు, వేద వేద్యుడు, సకాలమున వర్షములను కురిపించి లోకమును రక్షించువాడు మరియు ఆకాశ వీధిలో వేగముగా పయనించు ఆదిత్యునకు నమస్కారము.
విశేషాలు
14వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం
ఆతపీ = ఎండను (జగన్నిర్మాణ సంకల్పమును) కలవాడు, మండలీ = వృత్తాకార బింబము కలవాడు (దివ్యాభరణములతో శోభిల్లువాడు), మృత్యుః = శత్రువుల హర్త (లేక ప్రకృతిని శరీరముగా కలవాడు), పింగళః = బంగారు వర్ణము కలవాడు (సౌశీల్య గుణనిధి), సర్వతాపనః = అందరిని తపింపజేయువాడు, కవిః = సర్వజ్ఞుడు (క్రాంతదర్శి), విశ్వః = జగత్ స్వరూపుడు, మహాతేజాః = గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, రక్తః = ఎర్రని వర్ణము కలవాడు (అందరిపై అనురాగము కలవాడు), సర్వభవోద్భవః = సమస్త ప్రాణుల ఉత్పత్తికి మూలకారణమైనవాడు.
తాత్పర్యం
తీవ్రమైన ఎండను ప్రసరింపజేయువాడు, మండలాకారుడు, సర్వజ్ఞుడు, అజ్ఞానమును పారద్రోలు మహా తేజస్వి, అందరి యందు అనురాగము కలిగి ఉండి సృష్టి స్థితి లయలకు కారణమైన సూర్యభగవానుని పూజించుము.
విశేషాలు
నక్షత్రగ్రహతారాణా మధిపో విశ్వభావనః | తేజసామపి తేజస్వీ ద్వాదశాత్మన్! నమోస్తు తే ॥
నక్షత్రములకు, గ్రహములకు, తారకలకు అధిపతివైనవాడవు, విశ్వమంతటినీ కనిపెట్టి పోషించేవాడవు, ప్రకాశించే అన్ని వస్తువులకూ మూలమైన మహా తేజస్సువు మరియు పన్నెండు రూపములలో భాసించే ఓ ఆదిత్యదేవా! నీకు నమస్కారము.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
16వ శ్లోకము
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
ఈ శ్లోకం నుండి 21వ శ్లోకం వరకు అన్నీ చతుర్థీ విభక్తిలో (కొరకు/నీకు) ఉన్నాయి. ప్రతి నామానికి చివరన "నమః" (నమస్కారము) అని చేర్చి ధ్యానించాలి.
తాత్పర్యం
తూర్పు కొండలపై ఉదయిస్తూ, పశ్చిమ కొండలపై అస్తమిస్తూ, సకల నక్షత్ర గ్రహ తారకలను శాసిస్తూ, పగటి కాలానికి సర్వాధికారివై వెలిగే ఓ సూర్యభగవానా! నీకు నమస్కారము.
17వ శ్లోకము
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
తాత్పర్యం
విజయమును, మంగళములను ప్రసాదించువాడా, మనోహరమైన హరిత వర్ణ అశ్వములను కలిగినవాడా, అనంతమైన కిరణములతో ప్రకాశించు అదితి పుత్రుడవైన ఓ సూర్యభగవానా! నీకు మాటిమాటికి నమస్కారములు.
18వ శ్లోకము
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
తాత్పర్యం
దుష్టుల పట్ల భయంకరుడవు, శత్రు సంహారము చేయు వీరుడవు, మిక్కిలి వేగముగా పయనించువాడవు, పద్మములను వికసింపజేయువాడవు మరియు నశించిన జగత్తుకు పునర్జన్మ నిచ్చువాడవు అయిన ఓ సూర్యభగవానా! నీకు మాటిమాటికి నమస్కారములు.
19వ శ్లోకము
బ్రహ్మేశానాచ్యుతేశాయ సూర్యాయాదిత్యవర్చసే | భాస్వతే సర్వభక్షాయ రౌద్రాయ వపుషే నమః ॥
ప్రతిపదార్థం
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
తాత్పర్యం
బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులనే త్రిమూర్తులకు ప్రభువైనవాడా, ఆదిత్య రూపమున దివ్య తేజస్సుతో ప్రకాశించువాడా, ప్రళయకాలమున సర్వమును తనలో లయింపజేసుకొని భయంకర రౌద్ర రూపమును ధరించు ఓ సూర్యభగవానా! నీకు నమస్కారము.
20వ శ్లోకము
తమోఘ్నాయ హిమఘ్నాయ శత్రుఘ్నాయామితాత్మనే | కృతఘ్నఘ్నాయ దేవాయ జ్యోతిషాం పతయే నమః ॥
ప్రతిపదార్థం
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
తాత్పర్యం
అజ్ఞానమనే అంధకారాన్ని, శీతలమైన మంచును, భక్తుల శత్రువులను రూపుమాపేవాడా! అపరిమితమైన మహిమ కలిగి, కృతఘ్నులను శిక్షించేవాడా! లక్ష్మీ సమేతుడవై ప్రకాశిస్తూ, సకల జ్యోతిస్సులకు అధిపతివైన ఓ సూర్యభగవానా! నీకు నమస్కారము.
21వ శ్లోకము
తప్తచామీకరాభాయ వహ్నయే విశ్వకర్మణే | నమస్తమో-భినిఘ్నాయ రుచయే లోకసాక్షిణే ॥
ప్రతిపదార్థం
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
తాత్పర్యం
కాచిన పుటం పెట్టిన మేలిమి బంగారం వంటి దేహకాంతి కలవాడా! అగ్ని స్వరూపుడవై హవిస్సులందుకునేవాడా! ఈ విశ్వాన్ని సృష్టించినవాడా! అజ్ఞానమనే చీకటిని రూపుమాపుతూ, అందరికీ ప్రియమైన కాంతిని ప్రసాదిస్తూ, లోకంలోని సమస్త కర్మలకు సాక్షివై వెలిగే ఓ సూర్యభగవానా! నీకు నమస్కారము.
22వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: ఏషః = ఈ సూర్యుడు, భూతం = ఈ ప్రపంచాన్ని (ప్రాణి కోటిని), నాశయతి = సంహరిస్తున్నాడు, తదేవ = తిరిగి దానినే, ప్రభుః = సమర్థుడైన ఇతడు, సృజతి = సృష్టిస్తున్నాడు. ఏషః = ఇతడు, పాయతి = (జలాలను) ఇంకింపజేస్తున్నాడు, తపతి = తపింపజేస్తున్నాడు, గభస్తిభిః = తన కిరణాలతో, వర్షతి = వర్షిస్తున్నాడు.
తాత్పర్యం: సమర్థుడైన ఈ సూర్యభగవానుడే ప్రళయకాలంలో ఈ జగత్తును లయింపజేసి, తిరిగి సృష్టికాలంలో పునఃసృష్టి చేస్తున్నాడు. ఇతడు తన కిరణాల ద్వారా భూమిపై ఉన్న జలాలను గ్రహించి (ఇంకింపజేసి), తిరిగి వాటినే వర్షం రూపంలో కురిపించి లోకాన్ని రక్షిస్తున్నాడు.
23వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: ఏషః = ఈ సూర్యుడు, భూతేషు = సకల ప్రాణులు, సుప్తేషు = నిద్రిస్తున్నప్పుడు, పరినిష్ఠితః = వారి హృదయాలలో అంతర్యామిగా ఉండి, జాగర్తి = మేల్కొని ఉండును. ఏషః ఏవ = ఇతడు మాత్రమే, అగ్నిహోత్రం చ = అగ్నిహోత్రమనే యాగము, అగ్నిహోత్రిణామ్ = ఆ యాగం చేసేవారికి, ఫలం చ ఏవ = లభించే ఫలం కూడా (ఇతడే).
తాత్పర్యం: ప్రాణులన్నీ నిద్రిస్తున్నా, వారిలో అంతర్యామిగా ఉన్న పరమాత్మ (సూర్యుడు) మాత్రం నిరంతరం మేల్కొనే ఉండి వారిని రక్షిస్తుంటాడు. యాగం చేసేవాడు, యాగం చేయబడే అగ్ని, మరియు ఆ యాగం వల్ల కలిగే ఫలం - ఇవన్నీ సూర్య స్వరూపమే.
24వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: వేదాః చ = వేదములును, క్రతవః చ ఏవ = యజ్ఞ యాగాదులును, క్రతూనామ్ ఫలమ్ ఏవ చ = ఆ యజ్ఞాల వల్ల కలిగే ఫలమును, లోకేషు = లోకములలో, యాని కృత్యాని = ఏ ఏ పనులు చేయబడుతున్నాయో, సర్వః = అవన్నీ, ప్రభుః ఏష రవిః = సమర్థుడైన ఈ సూర్యుడే.
తాత్పర్యం: సకల వేదములు, యజ్ఞములు, వాటి ఫలితములు మరియు ఈ లోకంలో జరిగే సమస్త కర్మలకు ఈ రవియే మూలకర్త, సాక్షి మరియు నిర్వహణకర్త.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
ప్రతిపదార్థం: రాఘవ! = ఓ రామా!, కశ్చిత్ పురుషః = ఏ మనుష్యుడైనా సరే, ఏనమ్ = ఈ ఆదిత్యహృదయ స్తోత్రాన్ని, ఆపత్సు = ఆపదలలో ఉన్నప్పుడు, కృచ్ఛేషు = కష్టాలలో ఉన్నప్పుడు, కాంతారేషు = భయంకరమైన అడవులలో చిక్కుకున్నప్పుడు, భయేషు చ = ఇతర భయకర పరిస్థితులలోనూ, కీర్తయన్ = పఠించినట్లయితే, నావసీదతి = కృశించిపోడు (నశించడు/దుఃఖపడడు).
తాత్పర్యం: ఓ రాఘవా! ఆపదలలో ఉన్నవారు, చిక్కుల్లో పడినవారు, దారి తెలియని అడవుల్లో ఉన్నవారు లేదా ఏదైనా భయంతో వణికిపోతున్నవారు - ఎవరైనా సరే ఈ స్తోత్రాన్ని పఠిస్తే, వారు ఆ కష్టాల నుండి గట్టెక్కుతారు. వారికి ఏనాటికీ వినాశనం ఉండదు.
26వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: ఏకాగ్రః = ఏకాగ్రత గలవాడవై, దేవదేవం = దేవతలకు దేవుడైనవాడు, జగత్పతిమ్ = లోకనాథుడైనవాడైన, ఏనమ్ = ఇతనిని (సూర్యుని), పూజయస్వ = పూజించుము. ఏతత్ = దీనిని (ఈ స్తోత్రాన్ని), త్రిగుణితం = మూడు సార్లు, జప్త్వా = జపించి, యుద్ధేషు = యుద్ధమునందు, విజయిష్యసి = విజయము పొందుదువు.
తాత్పర్యం: కావున రామా! ఏకాగ్రతతో దేవదేవుడు, జగత్ప్రభువైన ఈ సూర్యుని పూజించుము. ఈ ఆదిత్యహృదయ స్తోత్రాన్ని మూడు మార్లు జపించినట్లయితే, నీవు యుద్ధంలో తప్పక విజయం సాధిస్తావు.
27వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: మహాబాహో! = గొప్ప భుజబలం కలవాడా!, త్వమ్ = నీవు, అస్మిన్ క్షణే = ఈ క్షణములోనే, రావణమ్ = రావణుని, వధిష్యసి = వధించగలవు. తదా = అప్పుడు, అగస్త్యః = అగస్త్య మహర్షి, ఏవమ్ ఉక్త్వా = ఈ విధంగా చెప్పి, యథాగతమ్ = వచ్చిన దారిలోనే (వచ్చినట్లే), జగామ = వెళ్ళిపోయెను.
తాత్పర్యం: "ఓ మహాబాహో! నీవు ఈ క్షణంలోనే రావణుని వధించబోతున్నావు" అని పలికి, అగస్త్య మహర్షి తాను ఏ పని మీద వచ్చారో అది పూర్తి కావడంతో (శ్రీరామునిలో ధైర్యాన్ని నింపడం), వచ్చిన రీతిలోనే వెనుదిరిగి వెళ్ళారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
ప్రతిపదార్థం: మహాతేజాః = గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, ప్రయతాత్మవాన్ = నిగ్రహించబడిన మనస్సు కలవాడైన, రాఘవః = శ్రీరాముడు, ఏతత్ = ఈ ఆదిత్యహృదయ ఉపదేశాన్ని, శ్రుత్వా = విని, తదా = అప్పుడు, నష్టశోకః = పోగొట్టబడిన శోకము కలవాడు (దుఃఖము తీరినవాడు), అభవత్ = అయ్యెను. సుప్రీతః = మిక్కిలి సంతోషించినవాడై, (ఆ మంత్రాన్ని) ధారయామాస = మనస్సునందు ధరించెను.
తాత్పర్యం: మహాతేజస్వియైన శ్రీరాముడు అగస్త్యుని ఈ ఉపదేశాన్ని విని, తక్షణమే తన మనోవ్యాకులతను, శోకాన్ని వీడాడు. జితేంద్రియుడైన ఆయన పరమ సంతోషంతో ఆ ఆదిత్యహృదయ మంత్రాన్ని తన హృదయంలో నిలుపుకున్నాడు.
29వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: వీర్యవాన్ = పరాక్రమవంతుడైన రాముడు, ఆదిత్యం = సూర్యుని, ప్రేక్ష్య = చూచి, (ఈ స్తోత్రాన్ని) జప్త్యా తు = జపించి, పరం హర్షమ్ = మిక్కిలి ఆనందాన్ని, అవాప్తవాన్ = పొందెను. త్రిః ఆచమ్య = మూడు సార్లు ఆచమనం చేసి, శుచిః భూత్వా = పరిశుద్ధుడై, ధనుః ఆదాయ = ధనుస్సును చేబూనెను.
తాత్పర్యం: పరాక్రమవంతుడైన శ్రీరాముడు సూర్యభగవానుని చూస్తూ ఈ స్తోత్రాన్ని భక్తితో జపించి, గొప్ప ఉత్తేజాన్ని, ఆనందాన్ని పొందాడు. అనంతరం మూడు సార్లు ఆచమనం చేసి, బాహ్య అభ్యంతర శుద్ధిని పొంది, తన కోదండాన్ని చేతబూని యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
ప్రతిపదార్థం: హృష్టాత్మా = మిక్కిలి సంతోషించిన మనస్సు గలవాడై, రావణం ప్రేక్ష్య = రావణుని చూచి, యుద్ధాయ = యుద్ధము కొరకు, సముపాగమత్ = ముందుకు వచ్చెను. మహతా సర్వయత్నేన = గొప్పవైన అన్ని విధాల ప్రయత్నములతో, తస్య వధే = ఆ రావణుని వధించుటయందు, ధృతః అభవత్ = దృఢనిశ్చయము కలవాడయ్యెను.
తాత్పర్యం: ఆదిత్యహృదయ జపం వల్ల కలిగిన అమితమైన శక్తితో, ఉత్సాహంతో శ్రీరాముడు రావణుని ఎదుర్కొనేందుకు యుద్ధరంగంలో ముందుకు దూకాడు. ఏ విధమైన సందేహం లేకుండా, తన సర్వశక్తులూ ఒడ్డి రావణుని వధించి తీరాలనే దృఢ సంకల్పాన్ని (నిశ్చయాన్ని) పూనాడు.
31వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: అథ = ఆ పైన, సురగణమధ్యగతః = దేవతా సమూహము మధ్య ఉన్నవాడైన, రవిః = సూర్యభగవానుడు, ముదితమనాః = సంతోషించిన మనస్సు కలవాడై, పరమం ప్రహృష్యమాణః = మిక్కిలి ఆనందమును పొందుతూ, రామం నిరీక్ష్య = శ్రీరాముని చూచి, నిశిచరపతి సంక్షయం = రాక్షస రాజైన రావణుని నాశనమును, విదిత్వా = గ్రహించి, త్వర ఇతి = "త్వరపడు" అని, వచః అవదత్ = మాట పలికెను.
తాత్పర్యం: రాముని భక్తికి, ఆదిత్యహృదయ జపానికి సంతుష్టుడైన సూర్యభగవానుడు, దేవగణాల మధ్య నిలిచి రాముని చూసి పరమానందం చెందాడు. రావణుని అంతం నిశ్చయమని గ్రహించి, "ఓ రామా! ఇక ఆలస్యం చేయకు, త్వరగా రావణ సంహారం గావించు" అని ఆశీర్వదిస్తూ పలికాడు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
శ్రీమద్రామాయణములోని యుద్ధకాండమునందు 107వ సర్గలో ఉన్న ఆదిత్యహృదయ స్తోత్రము పరమ పవిత్రమైనది. అగస్త్య మహర్షి శ్రీరామునకు ఉపదేశించిన ఈ ఘట్టానికి సంబంధించిన ప్రతిపదార్థ, తాత్పర్య, విశేషాలు
మొదటి శ్లోకము
తతో యుద్ధపరిశ్రాంతం సమరే చింతయా స్థితమ్ |
రావణం చాగ్రతో దృష్ట్వా యుద్ధాయ సముపస్థితమ్ ॥
ప్రతిపదార్థం
తతః = అటుపిమ్మట, సమరే = యుద్ధభూమియందు, యుద్ధపరిశ్రాంతం = యుద్ధముచేత మిక్కిలి అలసినవాడు, చింతయా = ఆలోచనతో (చింతతో), స్థితమ్ = ఉన్నవాడును, అగ్రతః = తన ఎదుట, యుద్ధాయ = యుద్ధము చేయుటకై, సముపస్థితమ్ = సిద్ధముగా వచ్చినట్టి, రావణం చ = రావణుని కూడా, దృష్ట్వా = చూచి.
తాత్పర్యం
అప్పుడు యుద్ధరంగమున అలసిపోయి, చింతాక్రాంతుడై ఉన్న శ్రీరాముడు, తన ఎదుట తిరిగి యుద్ధమునకు సిద్ధపడి వచ్చిన రావణుని చూసెను.
విశేషాలు
శ్రీరాముడు సాక్షాత్తు పరమాత్మ అయినప్పటికీ, మానవ అవతారమును ధరించినందున లోకమునకు ఒక మార్గదర్శిగా ఇక్కడ అలసటను, చింతను ప్రదర్శించెను. అధర్మాన్ని ఎదుర్కోవడానికి కేవలం బాహుబలమే కాక దైవబలం కూడా అవసరమని ఈ సందర్భం సూచిస్తుంది.
రెండవ శ్లోకము
దైవతైశ్చ సమాగమ్య ద్రష్టుమభ్యాగతో రణమ్ ।
ఉపాగమ్యాబ్రవీత్ రామ మగస్త్యో భగవాన్ ఋషిః ॥
ప్రతిపదార్థం
దైవతైశ్చ = దేవతలతో కూడ, సమాగమ్య = కలిసి, రణమ్ = యుద్ధమును, ద్రష్టుమ్ = చూచుటకు, అభ్యాగతః = విచ్చేసినవాడు, భగవాన్ = పూజ్యుడైన, అగస్త్యో ఋషిః = అగస్త్య మహర్షి, రామం = రాముని, ఉపాగమ్య = సమీపించి, అబ్రవీత్ = ఈ విధంగా పలికెను.
తాత్పర్యం
ఆ యుద్ధమును చూడవలెనని దేవతలతో కలిసి వచ్చిన భగవంతుడైన అగస్త్య మహర్షి, శ్రీరాముని చెంతకు చేరి ఇట్లు పలికెను.
విశేషాలు
అగస్త్యుడు జ్ఞానస్వరూపి. కష్టకాలంలో గురువు లేదా పెద్దల సలహా విజయానికి నాంది పలుకుతుందని ఈ శ్లోకం ద్వారా అర్థమవుతుంది. ఇక్కడ అగస్త్యుడు ఒక మంత్రద్రష్టగా శ్రీరాముని విజయానికి మార్గాన్ని సుగమం చేసెను.
మూడవ శ్లోకము
రామ! రామ! మహాబాహో! శ్రుణు గుహ్యం సనాతనమ్ ।
యేన సర్వానరీన్ వత్స సమరే విజయిష్యసి ॥
ప్రతిపదార్థం
మహాబాహో = గొప్ప భుజబలము కలవాడా, రామ! రామ! = ఓ రామా! రామా!, సనాతనమ్ = అనాదియైనది, గుహ్యం = అత్యంత రహస్యమైనదియు (అగు దీనిని), శ్రుణు = వినుము, వత్స = బిడ్డడా!, యేన = దేనిచేతైతే, సమరే = యుద్ధమునందు, సర్వాన్ = సమస్తమైన, అరీన్ = శత్రువులను, విజయిష్యసి = జయించగలవో.
తాత్పర్యం
"ఓ మహాబాహుడవైన రామా! పురాతనమైనది, పరమ రహస్యమైనది అయిన ఈ స్తోత్రమును వినుము. నాయనా! దీనిని పఠించినచో నీవు యుద్ధమునందు శత్రువులందరినీ జయించగలవు."
విశేషాలు
'వత్స' అని సంబోధించుటలో అగస్త్యునికి రామునిపై ఉన్న వాత్సల్యము కనిపిస్తుంది. ఇది కేవలం స్తోత్రం మాత్రమే కాదు, శత్రుసంహారకమైన ఒక దివ్య మంత్రమని దీని అర్థం.
నాల్గవ శ్లోకము
ఆదిత్యహృదయం పుణ్యం సర్వశత్రువినాశనమ్ |
జయావహం జపేన్నిత్య మక్షయ్యం పరమం శివమ్ ॥
ప్రతిపదార్థం
పుణ్యం = పవిత్రమైనది, సర్వశత్రువినాశనమ్ = శత్రువులందరినీ నశింపజేయునది, జయావహం = విజయమును చేకూర్చునది, అక్షయ్యం = తరగనిది (నాశనము లేనిది), పరమం = శ్రేష్ఠమైనది, శివమ్ = మంగళకరమైన, ఆదిత్యహృదయం = ఆదిత్యహృదయమును, నిత్యం = ఎల్లప్పుడు, జపేత్ = జపించవలెను.
తాత్పర్యం
పుణ్యప్రదము, సర్వశత్రు వినాశకము, విజయదాయకము, అక్షయము, అత్యంత మంగళకరమైన ఈ ఆదిత్యహృదయమును ఎల్లప్పుడూ జపించవలెను.
విశేషాలు
సూర్యుడు ప్రత్యక్ష దైవం. ఆదిత్యుని హృదయము వంటి ఈ స్తోత్రము సూర్యమండల అంతర్గత పరమాత్మను సూచిస్తుంది. ఇది చదువుట వలన కేవలం బాహ్య శత్రువులే కాక, అంతశ్శత్రువులు కూడా నశిస్తారు.
ఐదవ శ్లోకము
సర్వమంగళమాంగల్యం సర్వపాపప్రణాశనమ్ ।
చింతాశోకప్రశమన మాయుర్వర్ధనముత్తమమ్ ॥
ప్రతిపదార్థం
సర్వమంగళమాంగల్యం = అన్ని శుభములలోనూ అత్యంత శుభకరమైనది, సర్వపాపప్రణాశనమ్ = సమస్త పాపములను రూపుమాపునది, చింతాశోకప్రశమనం = చింతలను మరియు దుఃఖములను పోగొట్టునది, ఆయుర్వర్ధనం = ఆయువును వృద్ధి చేయునది, ఉత్తమమ్ = శ్రేష్ఠమైనది.
తాత్పర్యం
ఇది సర్వ మంగళములకు మంగళము కలిగించునది. పాపములను పోగొట్టి, మానసిక ఆందోళనలను, దుఃఖములను ఉపశమింపజేసి, ఆయువును పెంచే పరమ శ్రేష్ఠమైన స్తోత్రము.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకము ఆదిత్యహృదయ పారాయణ వల్ల కలిగే ఫలశ్రుతిని వివరిస్తుంది. ఇది కేవలం యుద్ధం కోసమే కాక, మానవ జీవితంలోని దైనందిన సమస్యలను, మానసిక ఒత్తిడిని తొలగించుకోవడానికి కూడా అత్యంత ఉపయోగకరమైనది.
6వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం
రశ్మిమంతమ్ = వేయి కిరణములు కలవానిని (లేదా ఇంద్రియములను, జ్ఞాన కిరణములను కలవానిని), సముద్యంతమ్ = చక్కగా ఉదయించుచున్నవానిని (నిత్య నూతనముగా ప్రకాశించువానిని), దేవాసురనమస్కృతమ్ = దేవతలచేత మరియు అసురులచేత (దైవీ, రాక్షస స్వభావము కలవారిచే) నమస్కరింపబడువానిని, వివస్వంతమ్ = తన తేజస్సుతో ఇతర కాంతులను మరుగున పరచువానిని (విశేష సంపద కలవానిని), భాస్కరమ్ = కాంతిని కలిగించువానిని (సూర్యచంద్రాగ్నులకు తేజస్సునిచ్చువానిని), భువనేశ్వరమ్ = లోకములకు ప్రభువైనవానిని (ఆకాశాధిపతిని), పూజయస్వ = (స్తోత్ర రూపమున) పూజించుము.
తాత్పర్యం
ఓ రామా! అనంతమైన కిరణములతో శోభిల్లుచు, లోక బాంధవుడై ఉదయించుచు, సుర అసురులందరిచే పూజింపబడుచు, తన దివ్య తేజస్సుతో సర్వమును ప్రకాశింపజేయుచు, ఈ భువనములకు అధిపతియైన ఆ భాస్కరుని (సూర్యభగవానుని) నీవు సేవించుము.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకము సూర్యుని యొక్క సకల గుణ గణాలను, ఆయన సర్వాంతర్యామిత్వమును చాటిచెబుతోంది. వ్యాఖ్యానములలోని ముఖ్యాంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:
- రశ్మిమంతమ్: 'రశ్మి' అంటే కిరణము అని అర్థము. సూర్యుని పరంగా వేయి కిరణాలు, భగవంతుని పరంగా అనంతమైన జ్ఞాన కిరణాలు అని అర్థం. అమరకోశం ప్రకారం రశ్మి అంటే 'పగ్గము' అని కూడా అర్థం ఉంది, అంటే సప్త అశ్వాలను పగ్గాలతో నియంత్రించేవాడని భావం.
- సముద్యంతమ్: ఇది కేవలం భౌతిక ఉదయం మాత్రమే కాదు. భక్తుల హృదయాలలో నిత్యం నూతనంగా ఉదయించే జ్ఞానోదయాన్ని సూచిస్తుంది. మధ్యాహ్న సమయంలో అగస్త్యుడు ఈ ఉపదేశం చేసినప్పటికీ, 'సముద్యంతమ్' అని వాడటం ఆయన నిత్య ప్రకాశాన్ని తెలుపుతుంది.
- దేవాసురనమస్కృతమ్: సూర్యుడు పక్షపాతం లేని దైవం. మంచి వారు (దేవతలు), చెడ్డ వారు (అసురులు) అందరూ తమ ఉనికి కోసం, శక్తి కోసం ఆదిత్యునిపైనే ఆధారపడతారు కాబట్టి అందరూ ఆయనకు నమస్కరిస్తారు.
- వివస్వంతమ్: సూర్యుడు ఉదయించగానే నక్షత్రాలు, చంద్రుడు వంటి ఇతర తేజో పదార్థాలు వెలవెలబోతాయి. తన కాంతితో అన్నిటినీ మరుగుపరచడం వల్ల ఆయనకు ఈ పేరు వచ్చింది.
- భువనేశ్వరమ్: సూర్యుడు తన ఎండ ద్వారా, వర్షం ద్వారా (నీటిని ఆవిరి చేసి మేఘాలుగా మార్చడం ద్వారా) ఈ సృష్టిని నియంత్రిస్తాడు. యోగ శాస్త్రం ప్రకారం మూలాధారం నుండి బ్రహ్మరంధ్రం వరకు గల స్థానాలను అధిష్టించి ఉండేవాడని తిలక వ్యాఖ్యానం చెబుతోంది.
ప్రతిపదార్థం
ఏషః = ఈ సూర్యుడు, సర్వదేవాత్మకః హి = సమస్త దేవతలకు ఆత్మ స్వరూపుడు గదా!, తేజస్వీ = గొప్ప తేజస్సు (ఇతరులను నిరసించగల సామర్థ్యం) కలవాడు, రశ్మిభావనః = కిరణముల ద్వారా లోకములను రక్షించువాడు (ముక్తులను, నిత్యసూరులను పాలించువాడు), ఏషః = ఇతడు, గభస్తిభిః = తన కిరణముల ద్వారా (తేజోలేశముల ద్వారా), దేవాసురగణాన్ = దేవతల యొక్క మరియు అసురుల యొక్క సమూహములను, లోకాన్ = లోకములను, పాతి = రక్షించుచున్నాడు.
తాత్పర్యం
ఈ సూర్యభగవానుడు సమస్త దేవతలకు ఆత్మస్వరూపుడు మరియు గొప్ప తేజస్సు కలవాడు. తన దివ్య కిరణముల ద్వారా సమస్త లోకములను, దేవ దానవ గణములను రక్షించుచున్నాడు.
విశేషాలు
- సర్వదేవాత్మకః: సూర్యుడు జగత్తుకే కాక, సకల దేవతలకు అంతర్యామి అని శ్రుతి వాక్యము (సూర్య ఆత్మా జగతః తస్థుషశ్చ).
- రశ్మిభావనః: సూర్యుడు తన కిరణాలతో వర్షాన్ని కురిపించి లోకాలను పోషిస్తాడు. "సూర్యుని వల్ల వృష్టి, వృష్టి వల్ల అన్నం, అన్నం వల్ల ప్రజలు" కలుగుతారని వేదోక్తి.
- గభస్తిభిః: 'గభస్తి' అనగా తెలియదగిన వస్తువులను ప్రకాశింపజేసేది. భగవంతుని పరంగా కిరణాల వంటి సదాచార్యుల ద్వారా లోకాన్ని రక్షిస్తాడని భావం. భట్టర్ వివరణ ప్రకారం దీనిని సుదర్శన చక్రం వంటి దివ్యాయుధాలకు సంకేతంగా తీసుకోవచ్చు.
8వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం
ఏషః = ఇతడు (సూర్యుడు), బ్రహ్మా చ = బ్రహ్మ దేవుడును, విష్ణుశ్చ = విష్ణువును, శివః = శివుడును, స్కందః = కుమారస్వామియు (శత్రువులను శోషింపజేయువాడు), ప్రజాపతిః = ప్రజాపతియు (నిత్యసూరులకు ప్రభువు), మహేంద్రః = ఇంద్రుడును (ఐశ్వర్యవంతుడు), ధనదః = కుబేరుడును, కాలః = కాల స్వరూపుడైన మృత్యువును, యమః = యముడును (నియంత్రించువాడు), సోమః = చంద్రుడును (ఆనందప్రదాత), అపాం పతిః హి = వరుణ దేవుడు కూడా (ఇతడే).
తాత్పర్యం
బ్రహ్మ, విష్ణువు, శివుడు, కుమారస్వామి, ప్రజాపతి, దేవేంద్రుడు, కుబేరుడు, కాలము, యముడు, చంద్రుడు, వరుణుడు - వీరందరూ ఈ సూర్యభగవానుని స్వరూపములే.
విశేషాలు
- విష్ణుః: అన్ని శుభాలను వర్షిస్తూ, ఎవరికీ ఆపద కలగకుండా అంతటా వ్యాపించి ఉండువాడు.
- శివః: మంగళకరుడు. ముముక్షువులకు (మోక్షకాములకు), ఇహలోక సుఖాలను కోరేవారికి సమానంగా ఫలాలను ఇచ్చేవాడు.
- స్కందః: సంసార దుఃఖాన్ని నశింపజేసేవాడని లేదా రాక్షసులను శోషింపజేసే సేనాని అని అర్థం.
- కాలః: సర్వ చరాచరాలను తనలో కలుపుకునేవాడు మరియు దివారాత్ర విభాగము ద్వారా కాలాన్ని నడిపించేవాడు.
- యమః: ప్రపంచాన్ని నిష్కంటకంగా నిగ్రహించి, జీవుల రజస్తమో గుణాలను నియంత్రించేవాడు.
- సోమః: చంద్రుని వలె భక్తులకు అమృతం వంటి ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు.
ప్రతిపదార్థం
పితరః = పితృదేవతలును, వసవః = అష్టవసువులును, సాధ్యాః = సాధ్యులనే దేవతలును, అశ్వినౌ హి = ఇద్దరు అశ్వినీ దేవతలును, మరుతః = మరుత్తులును (వాయుదేవతలు), మనుః = మనువులును (లేక సర్వజ్ఞుడును), వాయుః = వాయువును, వహ్నిః = అగ్నిహోత్రుడును, ప్రజాప్రాణః = ప్రజల యొక్క ప్రాణస్వరూపుడును, ఋతుకర్తా = వసంతాది ఋతువులను కల్గించువాడును అయిన, ప్రభాకరః = ప్రభాకరుడు (సూర్యుడు - ఇవన్నీ తన స్వరూపములే అని భావం).
తాత్పర్యం
ఈ సూర్యభగవానుడే పితృదేవతలుగా, అష్టవసువులుగా, సాధ్యులుగా, అశ్వినీ దేవతలుగా, మరుత్తులుగా, మనువులుగా ఉన్నాడు. ఇతడే వాయువు, అగ్ని మరియు సమస్త ప్రాణికోటికి ప్రాణధారకుడు. ఋతువులను ఏర్పరచు ప్రభాకరుడు కూడా ఇతడే.
విశేషాలు
ఈ శ్లోకంలో సూర్యుడు/పరమాత్మ ఏ విధంగా వివిధ దేవతా రూపాలలో మరియు ప్రకృతి శక్తులుగా ఉన్నారో వివరించబడింది:
- వసవః (అష్టవసువులు): ఎల్లప్పుడూ ఉండేవారు కాబట్టి వీరికి వసువులని పేరు. వీరు ఎనిమిది మంది: అగ్ని, పృథివి, వాయువు, అంతరిక్షం, ఆదిత్యుడు, ద్యావాపృథివి, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు.
- సాధ్యాః: వీరు పన్నెండు మంది మంత్ర శరీరధారులు. యోగసాధన ద్వారా సాధింపబడేవాడు పరమాత్మ కనుక ఆయనకు 'సాధ్యః' అని పేరు.
- మనుః: 'మను-అవబోధనే' అనే ధాతువు ప్రకారం ఇతడు సర్వజ్ఞుడు. జగత్సృష్టిని గూర్చి మననం చేసేవాడు కాబట్టి మనువు అనబడతాడు.
- మరుతః: ఆవహ, ప్రవహ వంటి ఏడు వాయువులకు అంతర్యామి. మరణం లేనివారు (49 మంది మరుత్తులు) అని కూడా అర్థం.
- వాయుః-వహ్నిః: భక్తులు ఉన్న చోటికే స్వయంగా వెళ్ళి అనుగ్రహిస్తాడు కనుక వాయువు. ప్రదేశ భేదంతో విశ్వమంతటినీ భరిస్తాడు (వహతి) కనుక వహ్ని.
- ప్రజాప్రాణః: "ఈ ఆకాశ స్వరూపమైన ఆనందం లేకపోతే ఎవరు మాత్రం జీవించగలరు?" అన్న శ్రుతి వాక్యం ప్రకారం, సమస్త ప్రజలు జీవించడానికి హేతువు ఈ ప్రభాకరుడే.
- ఋతుకర్తా: సూర్యుని గమనం వల్లనే కాల విభజన, ఋతువులు ఏర్పడుతున్నాయి. అంతర్యామిగా ఉండి అన్ని కర్మలను చేయించేవాడు అని కూడా భావం.
ప్రతిపదార్థం
ఆదిత్యః = అదితి కుమారుడవు (లేక సమస్తమును గ్రహించువాడవు), సవితా = జగత్తును కనినవాడవు (ప్రేరేపించువాడవు), సూర్యః = సర్వమును నడిపించువాడవు (స్థావర జంగమాలకు అంతర్యామివి), ఖగః = ఆకాశమున సంచరించువాడవు (పరమపదమున వేంచేసి ఉండువాడవు), పూషా = లోకములను పోషించువాడవు, గభస్తిమాన్ = కిరణములు కలవాడవు (దివ్యాయుధములు/లక్ష్మీదేవిని ధరించినవాడవు), సువర్ణసదృశః = బంగారు వన్నెతో సమానమైన ప్రకాశము కలవాడవు, భానుః = స్వయంప్రకాశకుడవు (అందరికీ ప్రకాశాన్నిచ్చువాడవు), హిరణ్యరేతాః = హిరణ్మయమైన బ్రహ్మాండమునకు కారణభూతుడవైనవాడవు, దివాకరః = పగటిని కలుగజేయువాడవు (చైతన్యాన్ని ప్రసాదించువాడవు).
తాత్పర్యం
ఓ రామా! ఈ సూర్యభగవానుడు అదితి పుత్రుడు, జగత్కర్త, సర్వప్రేరకుడు, ఆకాశగామి, లోకపోషకుడు, సహస్ర కిరణమాలి, సువర్ణ కాంతిమయుడు, ప్రకాశ స్వరూపుడు, బ్రహ్మాండ సృష్టికర్త మరియు పగటిని కలుగజేయు దివాకరుడు. అట్టి ఆదిత్యుని పూజించుము.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
ఈ శ్లోకం నుండి ఆదిత్యుని నామ సంకీర్తన ప్రారంభమవుతుంది. వ్యాఖ్యానకర్తలు ఈ నామాలను అటు భౌతిక సూర్యునికి, ఇటు అంతర్యామియైన పరమాత్మకు అన్వయించారు:
- ఆదిత్యః: 'అదితి' అనగా అఖండ భూమండలం, దానికి ప్రభువు. పరమాత్మ పరంగా చూస్తే, ప్రళయ కాలంలో సమస్తాన్ని తనలోకి గ్రహించేవాడు (ఆదత్తే) కాబట్టి ఆదిత్యుడు.
- సవితా: జగత్తును ప్రసవించేవాడు. వర్షం ద్వారా సస్యాలను పండించి ప్రాణులను ఉద్భవింపజేస్తాడు.
- సూర్యః: ఏ ప్రయోజనాన్ని ఆశించకుండా అందరినీ కర్మల యందు ప్రేరేపించేవాడు. "సూర్య ఆత్మా జగతస్తస్థుషశ్చ" అని శ్రుతి చెబుతోంది.
- ఖగః: ఆకాశంలో (ఖే) సంచరించేవాడు. మహేశ్వర తీర్థుల ప్రకారం 'పరమాకాశం' అనబడే వైకుంఠంలో విహరించేవాడు.
- గభస్తిమాన్: గభస్తి అంటే కిరణం. భట్టర్ గారి వివరణ ప్రకారం గభస్తి అంటే సుదర్శన చక్రం. మరొక అర్థం ప్రకారం గభస్తి అంటే లక్ష్మీదేవి, ఆమెను నిత్యం ధరించినవాడు (శ్రీనివాసుడు).
- సువర్ణసదృశః: సూర్యమండల మధ్యవర్తియైన నారాయణుడు నఖశిఖ పర్యంతం బంగారు వర్ణంలో ఉంటాడని ఛాందోగ్యోపనిషత్తు వర్ణించింది.
- భానుః: అనంత ప్రపంచాన్ని సృష్టించినా ఏ వికారం చెందకుండా ప్రకాశించేవాడు. సూర్యచంద్రాదులకు కూడా ప్రకాశాన్ని ఇచ్చే పరమతేజం ఇతడు.
- హిరణ్యరేతాః: బంగారుమయమైన అండాన్ని (బ్రహ్మాండం) సృష్టించడానికి కారణమైన శక్తి కలవాడు.
ప్రతిపదార్థం
హరిదశ్వః = ఆకుపచ్చని రంగు గల గుర్రములు కలవాడు (లేక మనోహరమైన గరుడ వాహనము కలవాడు), సహస్రార్చిః = వేయి కిరణములు కలవాడు (అనంతమైన కళ్యాణ గుణములు కలవాడు), సప్తసప్తిః = ఏడు గుర్రములు కలవాడు (లేక 'సప్త' అను పేరుగల గుర్రము వాహనముగా కలవాడు), మరీచిమాన్ = కిరణములు కలవాడు (సుదర్శన చక్రమును ఆయుధముగా కలవాడు), తిమిరోన్మథనః = చీకట్లను పారద్రోలువాడు (అజ్ఞానమనే అంధకారమును తొలగించువాడు), శంభుః = సుఖమును కలుగజేయువాడు, త్వష్టా = సమస్త రూపములను లయింపజేసి తిరిగి సృష్టించువాడు (నామరూపములను ఏర్పరచువాడు), మార్తాండః = మృతప్రాయమైన బ్రహ్మాండమును జీవింపజేయువాడు, అంశుమాన్ = కిరణములతో ప్రకాశించువాడు (సర్వవ్యాప్తమైన జ్ఞానము కలవాడు).
తాత్పర్యం
పచ్చని గుర్రములు కలిగి, వేల కిరణములతో ప్రకాశిస్తూ, అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టి, లోకమునకు శుభములను చేకూర్చువాడు, ప్రళయ కాలమున జగత్తును లయింపజేసి తిరిగి సృష్టి కాలమున నామరూపములను కల్పించువాడు అయిన ఆదిత్యునకు నమస్కారము.
విశేషాలు
- సప్తసప్తిః: వేదములలో సూర్యుని రథమునకు ఏడు గుర్రాలని (ఛందస్సులు), లేదా 'సప్త' అనే పేరు గల ఒకే గుర్రమని చెప్పబడింది. వ్యాఖ్యానము ప్రకారం ఆ ఏడు గుర్రములు 'సప్త' అనే అశ్వము యొక్క ప్రతిరూపములే.
- త్వష్టా: ఇతడు జగత్తులోని దేవ, నర, తిర్యక్ (పశుపక్ష్యాదులు) జాతులకు వేర్వేరు నామరూపాలను కల్పించే శిల్పి వంటివాడు. పరశురామావతారమును కూడా ఇది సూచిస్తుంది.
- మార్తాండః: 'మృత' (అచేతనమైన) అండాన్ని జీవింపజేసేవాడని భావం. ప్రళయానంతరం తిరిగి సృష్టిని ప్రారంభించేవాడు.
12వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం
హిరణ్యగర్భః = బంగారుమయమైన బ్రహ్మాండమున వెలిగేవాడు (భక్తుల హృదయమున వేంచేసి ఉండువాడు), శిశిరః = తాపత్రయములను పోగొట్టి విశ్రాంతినిచ్చువాడు (చల్లనివాడు), తపనః = శత్రువులను తపింపజేయువాడు, భాస్కరః = కాంతిని కలుగజేయువాడు, రవిః = అందరిచేత స్తుతింపబడువాడు, అగ్నిగర్భః = గర్భమున అగ్నిని ధరించినవాడు (పగటి వేళ తనలో అగ్నిని అంతర్భవింపజేసుకున్నవాడు), అదితేః పుత్రః = అదితి కుమారుడు, శంఖః = సాయంకాలమున చల్లబడే స్వభావము కలవాడు (సుఖప్రదాత), శిశిరనాశనః = మంచును (చలిని) పోగొట్టువాడు.
తాత్పర్యం
బ్రహ్మాండమునకు మూలమైనవాడు, శరణుజొచ్చిన వారి తాపములను చల్లార్చువాడు, దుష్టులను దహించువాడు, అగ్నిని గర్భమున ధరించి తేజరిల్లు అదితి పుత్రుడైన సూర్యుడు చలిని పోగొట్టి లోకమును రక్షించుచున్నాడు.
విశేషాలు
- హిరణ్యగర్భః: 'హిరణ్యం' అనగా హితమైన, రమణీయమైన పరమపదము. అట్టి దివ్యలోకమున నివసించే పరమాత్మ రూపమును ఇది సూచిస్తుంది. అలాగే ఉపాసకుల హృదయమనే గర్భంలో ఉండటం వల్ల కూడా ఈ పేరు వచ్చింది.
- శిశిరః: ఆధ్యాత్మిక, ఆధిదైవిక, ఆధిభౌతిక తాపములతో బాధపడేవారికి ఈయన చల్లని విశ్రాంతిని ప్రసాదిస్తాడు.
- అగ్నిగర్భః: పగటి కాలంలో అగ్ని తన తేజస్సును సూర్యునిలో ఉంచుతాడు, రాత్రి వేళ సూర్యుడు తన తేజస్సును అగ్నిలో ఉంచుతాడు అని వేద ప్రమాణం.
- శంఖః: శంఖము వలె తెల్లని కాంతిని, శుభాన్ని ఇచ్చేవాడని ఒక అర్థం. సాయంకాలం వేళ చల్లబడే స్వభావాన్ని బట్టి కూడా ఈ పేరు అన్వయించబడింది.
ప్రతిపదార్థం
వ్యోమనాథః = ఆకాశమునకు (పరమపదమునకు) ప్రభువు, తమోభేదీ = చీకటిని (రాహువును/అజ్ఞానమును) పోగొట్టువాడు, ఋగ్యజుస్సామ పారగః = ఋక్, యజుర్, సామ వేదముల పారమును (అవధిని) చూచినవాడు, ఘనవృష్టిః = గొప్ప వర్షమును కురిపించువాడు, అపాం మిత్రః = జలమునకు మిత్రుడు (లేక ప్రళయ సముద్రమున శయనించువాడు), వింధ్యవీథీ ప్లవంగమః = వింధ్యపర్వత మార్గమున వేగముగా పయనించువాడు (లేక సుషుమ్న నాడి ద్వారా మోక్షమును కలిగించువాడు).
తాత్పర్యం
ఆకాశమునకు అధిపతి, అజ్ఞానమనే చీకటిని చీల్చువాడు, వేద వేద్యుడు, సకాలమున వర్షములను కురిపించి లోకమును రక్షించువాడు మరియు ఆకాశ వీధిలో వేగముగా పయనించు ఆదిత్యునకు నమస్కారము.
విశేషాలు
- ఋగ్యజుస్సామ పారగః: సూర్యుడు ఉదయమున ఋగ్వేదముతో, మధ్యాహ్నమున యజుర్వేదముతో, అస్తమయమున సామవేదముతో స్తుతింపబడతాడు. భగవంతుడే వేదాల తాత్పర్యమని గీతలో "వేదైశ్చ సర్వైరహమేవ వేద్యః" అని చెప్పబడింది.
- ఘనవృష్టిః: అగ్నిలో వేసిన ఆహుతులు సూర్యుని చేరుతాయి, సూర్యుని నుండి వర్షం, వర్షం నుండి అన్నం, అన్నం నుండి ప్రజలు కలుగుతారు.
- వింధ్యవీథీ ప్లవంగమః: భౌతికంగా సూర్యుడు వింధ్య పర్వత మార్గంలో పయనిస్తున్నట్లు కనిపిస్తాడు. యోగ పరంగా, జీవుని అంతిమ కాలంలో సుషుమ్న నాడి ద్వారా పరమపదమునకు చేర్చేవాడని మహేశ్వర తీర్థుల వివరణ. 'ప్లవంగమ' అంటే నీటిపై తరంగాల వలె కాంతి కిరణాలు పయనిస్తాయని నేటి విజ్ఞానశాస్త్రం చెప్పే విషయము ఇక్కడ స్ఫురిస్తుంది.
14వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం
ఆతపీ = ఎండను (జగన్నిర్మాణ సంకల్పమును) కలవాడు, మండలీ = వృత్తాకార బింబము కలవాడు (దివ్యాభరణములతో శోభిల్లువాడు), మృత్యుః = శత్రువుల హర్త (లేక ప్రకృతిని శరీరముగా కలవాడు), పింగళః = బంగారు వర్ణము కలవాడు (సౌశీల్య గుణనిధి), సర్వతాపనః = అందరిని తపింపజేయువాడు, కవిః = సర్వజ్ఞుడు (క్రాంతదర్శి), విశ్వః = జగత్ స్వరూపుడు, మహాతేజాః = గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, రక్తః = ఎర్రని వర్ణము కలవాడు (అందరిపై అనురాగము కలవాడు), సర్వభవోద్భవః = సమస్త ప్రాణుల ఉత్పత్తికి మూలకారణమైనవాడు.
తాత్పర్యం
తీవ్రమైన ఎండను ప్రసరింపజేయువాడు, మండలాకారుడు, సర్వజ్ఞుడు, అజ్ఞానమును పారద్రోలు మహా తేజస్వి, అందరి యందు అనురాగము కలిగి ఉండి సృష్టి స్థితి లయలకు కారణమైన సూర్యభగవానుని పూజించుము.
విశేషాలు
- ఆతపీ: 'తప' అంటే ఆలోచన లేదా సంకల్పం. సృష్టి చేయాలనే పరమాత్మ సంకల్పాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.
- మండలీ: కేయూరములు, మకరకుండలములు వంటి దివ్యాభరణములను మండలాలుగా ధరించినవాడు.
- మృత్యుః: మృత్యువు అంటే ఇక్కడ ప్రకృతి అని అర్థం. ప్రకృతిని తన శరీరంగా చేసుకుని భగవంతుడు పాలిస్తాడని వేదోక్తి.
- పింగళః: ఉదయకాలపు సూర్యుని వర్ణము. అలాగే భగవంతుని 'సౌశీల్యం' - అంటే తనకంటే తక్కువ వారితో కూడా సంకోచం లేకుండా కలిసిపోయే గుణము.
- కవిః: హనుమంతునికే వ్యాకరణాది విద్యలను నేర్పిన గురువు సూర్యుడు. ఆయన అన్ని శాస్త్రములను తెలిసిన మేధావి.
నక్షత్రగ్రహతారాణా మధిపో విశ్వభావనః | తేజసామపి తేజస్వీ ద్వాదశాత్మన్! నమోస్తు తే ॥
- నక్షత్ర-గ్రహ-తారాణామ్ = నక్షత్రములకు,
గ్రహములకు, తారకలకు,
- అధిపః = ప్రభువైనవాడవును
(నియంతవును),
- విశ్వభావనః = విశ్వమును
స్థాపించి, రక్షించి, నిర్వహించువాడవును,
- తేజసామ్ అపి = అగ్ని,
విద్యుత్తు మొదలైన సకల తేజో పదార్థములకంటే,
- తేజస్వీ = గొప్ప
తేజస్సు (ప్రకాశము) కలవాడవును,
- ద్వాదశాత్మన్ = పన్నెండు
రూపములలో వెలిగే ఓ ఆదిత్యా!,
- తే = నీకు, నమః అస్తు = నమస్కారము
కలుగుగాక.
నక్షత్రములకు, గ్రహములకు, తారకలకు అధిపతివైనవాడవు, విశ్వమంతటినీ కనిపెట్టి పోషించేవాడవు, ప్రకాశించే అన్ని వస్తువులకూ మూలమైన మహా తేజస్సువు మరియు పన్నెండు రూపములలో భాసించే ఓ ఆదిత్యదేవా! నీకు నమస్కారము.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- విశ్వభావనః: సూర్యుడు కేవలం వెలుగునివ్వడమే కాదు, ఈ విశ్వాన్ని తన శక్తితో (Gravity and Energy) నిలిపి ఉంచుతున్నాడు. పురాణాల ప్రకారం, సకల లోకాలు వాసుదేవుని శక్తితో ఎలా ధరింపబడుతున్నాయో,
ప్రత్యక్ష దైవమైన సూర్యుడు కూడా అలాగే విశ్వాన్ని
భరిస్తున్నాడు.
- తేజసామపి తేజస్వీ: సూర్యుడు స్వయంప్రకాశకుడు. ఆయన తేజస్సు వల్లనే
చంద్రుడు, అగ్ని మరియు ఇతర నక్షత్రాలు ప్రకాశిస్తున్నాయి.
"సూర్యునికే సూర్యుడు" (Sun of the Sun) అని రామాయణంలో రాముడిని ఎలా అంటారో, ఇక్కడ ఆదిత్యుని లోని అంతర్యామిని అలా కీర్తించారు.
- ద్వాదశాత్మన్ (పన్నెండు రూపాలు):
సూర్యుడు ఏడాదిలోని 12 నెలల్లో 12
విభిన్న పేర్లతో, విభిన్న
శక్తులతో అనుగ్రహిస్తాడు.
- మహేశ్వర తీర్థ వివరణ: నక్షత్ర గ్రహ తారకలను లోపల ఉండి నడిపించే 'అంతర్యామి' ఈ
ఆదిత్యుడు. "ఎవని వల్ల సూర్యుడు తపిస్తున్నాడో ఆ పరమాత్మయే ఇతడు"
అని ఉపనిషత్ సారాన్ని ఇక్కడ అన్వయించారు.
16వ శ్లోకము
- పూర్వాయ గిరయే నమః = సూర్యుడు ఉదయించే తూర్పు దిక్కున గల పర్వతము (ఉదయాద్రి) నందు అధిష్ఠించి ఉన్న నీకు నమస్కారము.
- పశ్చిమే గిరయే నమః = సూర్యుడు అస్తమించే పశ్చిమ దిక్కున గల పర్వతము (అస్తాద్రి) నందు అధిష్ఠించి ఉన్న నీకు నమస్కారము.
- జ్యోతిర్గణానాం పతయే నమః = నక్షత్రములు, గ్రహములు మొదలైన వెలిగే జ్యోతిస్సుల సమూహమునకు అధిపతివైన నీకు నమస్కారము.
- దినాధిపతయే నమః = పగటి కాలమునకు ప్రభువువైన నీకు నమస్కారము.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
ఈ శ్లోకం నుండి 21వ శ్లోకం వరకు అన్నీ చతుర్థీ విభక్తిలో (కొరకు/నీకు) ఉన్నాయి. ప్రతి నామానికి చివరన "నమః" (నమస్కారము) అని చేర్చి ధ్యానించాలి.
- పూర్వ పశ్చిమ గిరులు: సూర్యుడు తూర్పున ఉదయించి, పశ్చిమాన అస్తమిస్తాడు. ఈ రెండు పర్వతాలను సూర్యుని ఉనికికి గుర్తులుగా (Markers) చెబుతారు. విష్ణుపురాణ ప్రకారం ఈ పర్వతాలలో అంతర్యామిగా ఉన్న పరమాత్మకే ఈ నమస్కారము.
- జ్యోతిర్గణానాం పతి: ఆకాశంలో మెరిసే కోట్లాది తారకలు, గ్రహాలు సూర్యుని కాంతి వల్లనే ప్రకాశిస్తాయి లేదా ఆయన నియంత్రణలో ఉంటాయి. మహేశ్వర తీర్థుల ప్రకారం 'జ్యోతిస్సు' అంటే 'ముక్తులు' (మోక్షం పొందిన వారు) అని కూడా అర్థం. వారి సమూహానికి కూడా ఆయనే పతి.
- దినాధిపతి: పగలు లేదా దినము అనేది సూర్యుని వల్లే ఏర్పడుతుంది. కాలాన్ని శాసించే ప్రభువుగా ఆయనకు నమస్కరించడం ఇక్కడ విశేషం.
తాత్పర్యం
తూర్పు కొండలపై ఉదయిస్తూ, పశ్చిమ కొండలపై అస్తమిస్తూ, సకల నక్షత్ర గ్రహ తారకలను శాసిస్తూ, పగటి కాలానికి సర్వాధికారివై వెలిగే ఓ సూర్యభగవానా! నీకు నమస్కారము.
17వ శ్లోకము
- జయాయ = విజయ స్వరూపుడవు (భక్తులచే జయించబడేవాడవు/భక్త పరాధీనుడవు) అయిన నీకు నమస్కారము.
- జయభద్రాయ = విజయముతో పాటు శుభములను (మంగళములను) ప్రసాదించే నీకు నమస్కారము.
- హర్యశ్వాయ = ఆకుపచ్చని గుర్రములు కలవానికి (లేక హనుమంతుని వాహనముగా కల శ్రీరామ స్వరూపునికి) నమస్కారము.
- సహస్రాంశో = వేయి కిరణములు కలవానికి (అనంతమైన జ్ఞానము కలవానికి) నమస్కారము.
- ఆదిత్యాయ = అదితి కుమారుడవైన నీకు మాటిమాటికి నమస్కారము.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- జయాయ: పరాశర భట్టర్ వంటి ఆచార్యుల వివరణ ప్రకారం, భగవంతుడు తన భక్తుల భక్తికి కట్టుబడి ఉంటాడు. అందుకే ఆయనను భక్తులు 'జయించగలరు' (వశం చేసుకోగలరు). ఇక్కడ రాముడు రావణునిపై విజయం సాధించడానికి ఈ 'జయ' స్వరూపుడిని ప్రార్థిస్తున్నాడు.
- హర్యశ్వాయ: సాధారణంగా సూర్యుని గుర్రాలను పచ్చని రంగువిగా చెబుతారు. అయితే మహేశ్వర తీర్థుల వ్యాఖ్యానం ప్రకారం 'హరి' అనగా వానరము (హనుమంతుడు). హనుమంతునిపై కూర్చుని యుద్ధం చేసే శ్రీరామచంద్రుని స్వరూపంగా దీనిని భావించవచ్చు.
- సహస్రాంశో: వేల కిరణాలు ఉండటం అనేది భగవంతుని సర్వజ్ఞత్వానికి (అన్నీ తెలిసిన స్థితికి) గుర్తు. ఆయన కాంతి లోకంలోని ప్రతి అణువునూ ఎలా తాకుతుందో, ఆయన జ్ఞానం కూడా అలానే అంతటా వ్యాపించి ఉంటుంది.
- నమో నమః: ఈ శ్లోకంలో నమస్కార శబ్దాన్ని రెండేసి సార్లు వాడారు. ఇది భగవంతుని పట్ల గల అత్యంత భక్తిని, గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది. స్తుతి పాఠాలలో ఇలాంటి పునరుక్తి దోషం కాదు, అది భక్తుని ఆదరానికి గుర్తు.
తాత్పర్యం
విజయమును, మంగళములను ప్రసాదించువాడా, మనోహరమైన హరిత వర్ణ అశ్వములను కలిగినవాడా, అనంతమైన కిరణములతో ప్రకాశించు అదితి పుత్రుడవైన ఓ సూర్యభగవానా! నీకు మాటిమాటికి నమస్కారములు.
18వ శ్లోకము
- ఉగ్రాయ = దుష్టుల పట్ల భయంకరుడవైన నీకు నమస్కారము.
- వీరాయ = శత్రువులను నిరసించే పరాక్రమవంతుడవైన నీకు నమస్కారము.
- సారంగాయ = మిక్కిలి వేగముగా ప్రయాణించువానికి (లేక ఓంకార స్వరూపునికి) నమస్కారము.
- పద్మప్రబోధాయ = పద్మములను వికసింపజేయువానికి (హృదయ పద్మమును మేల్కొలుపువానికి) నమస్కారము.
- మార్తాండాయ = మృతప్రాయమైన బ్రహ్మాండమును తిరిగి జీవింపజేయువానికి నమస్కారము.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- ఉగ్రాయ - వీరాయ: భగవంతుడు సాధువులకు చల్లనివాడైనప్పటికీ, ధర్మాన్ని తప్పిన వారి పట్ల ఉగ్రరూపాన్ని ధరిస్తాడు. పరాశర భట్టర్ వివరణ ప్రకారం, ఇది యుగాంతంలో దుష్టులను దండించే కల్కి అవతార సూచనగా కూడా భావించవచ్చు. శత్రువుల బలగాలను చిన్నాభిన్నం చేసే శక్తిని ఇది సూచిస్తుంది.
- సారంగాయ: సూర్యుడు అత్యంత వేగంగా పయనిస్తాడు. పురాణాల ప్రకారం, ఆయన అర నిమిష కాలంలో రెండు వేల యోజనాల దూరం ప్రయాణిస్తాడు. అలాగే 'సారమ్' అంటే ప్రణవం (ఓంకారం). ఓంకారంచే ప్రతిపాదింపబడేవాడని మరొక అర్థం. మహేశ్వర తీర్థులు దీనిని 'హంసావతార' పరంగా కూడా అన్వయించారు.
- పద్మప్రబోధాయ: సూర్యోదయం కాగానే చెరువులోని తామరలు వికసిస్తాయి. అదే విధంగా, భగవంతుని అనుగ్రహం కలిగితే మానవ శరీరంలోని 'హృదయ పద్మం' లేదా 'యోగ చక్రాలు' వికసించి జ్ఞానం కలుగుతుంది.
- మార్తాండాయ: 'మృత' అంటే నశించినది, 'అండము' అంటే బ్రహ్మాండము. ప్రళయ కాలంలో లయమైన జగత్తును తిరిగి సృష్టి కాలంలో ఉద్భవింపజేసి, ప్రాణం పోసే శక్తి సూర్యునిది.
తాత్పర్యం
దుష్టుల పట్ల భయంకరుడవు, శత్రు సంహారము చేయు వీరుడవు, మిక్కిలి వేగముగా పయనించువాడవు, పద్మములను వికసింపజేయువాడవు మరియు నశించిన జగత్తుకు పునర్జన్మ నిచ్చువాడవు అయిన ఓ సూర్యభగవానా! నీకు మాటిమాటికి నమస్కారములు.
19వ శ్లోకము
బ్రహ్మేశానాచ్యుతేశాయ సూర్యాయాదిత్యవర్చసే | భాస్వతే సర్వభక్షాయ రౌద్రాయ వపుషే నమః ॥
ప్రతిపదార్థం
- బ్రహ్మ-ఈశాన-అచ్యుత-ఈశాయ = సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మకు, లయకర్తయైన శివునకు (ఈశానుడు), స్థితికర్తయైన అచ్యుతునకు ప్రభువైన నీకు నమస్కారము.
- సూర్యాయ = సర్వ జగత్తును ప్రేరేపించు సూర్యునికి నమస్కారము.
- ఆదిత్యవర్చసే = ఆదిత్యుని రూపంలోని దివ్యమైన తేజస్సు (జ్ఞానము) కలవానికి నమస్కారము.
- భాస్వతే = కాంతివంతముగా ప్రకాశించువానికి నమస్కారము.
- సర్వభక్షాయ = ప్రళయకాలంలో సమస్తాన్ని తనలో కలిపేసుకునేవానికి (సంహారకునికి) నమస్కారము.
- రౌద్రాయ వపుషే = లయ కాలంలో భయంకరమైన రౌద్ర రూపాన్ని ధరించు నీకు నమస్కారము.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- త్రిమూర్తి స్వరూపం: "అసా వాదిత్యో బ్రహ్మ" (ఈ ఆదిత్యుడే పరబ్రహ్మ) అని వేదం చెబుతోంది. బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు అనే ముగ్గురి లోపల అంతర్యామిగా ఉండి సృష్టి, స్థితి, లయాలను నిర్వహించే మూలశక్తి ఈ సూర్యుడే. మరొక అర్థంలో, బ్రహ్మకు వేదాలను అప్పగించినా, శివుని పాపాన్ని తొలగించినా అది అచ్యుతుడైన (ఏ లోపం లేని) ఈ పరమాత్మయే.
- సర్వభక్షాయ: సూర్యుడు కేవలం పోషకుడే కాదు, ప్రళయకాలంలో తన తీవ్రమైన కిరణాలతో సమస్తాన్ని భస్మం చేసి తనలో లయింపజేసుకుంటాడు. శ్రుతి వాక్యం ప్రకారం బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ వర్గాలన్నీ ఆయనకు ఆహారం వంటివి.
- రౌద్రాయ వపుషే: శత్రు సంహారం కోసం లేదా ప్రళయ సమయంలో భయంకరమైన రూపాన్ని ధరిస్తాడు. మహేశ్వర తీర్థుల ప్రకారం ఇది నృసింహావతారాన్ని సూచిస్తుంది. భయంకరమైన రూపం (ఉగ్రం, భీషణం) కలిగిన నృసింహుడు భక్తులను రక్షిస్తూ శత్రువులను సంహరిస్తాడు.
- ఆదిత్యవర్చసే: కేవలం భౌతికమైన కాంతి మాత్రమే కాదు, ఇది జ్ఞాన స్వరూపం. ఆదిత్య మండలంలో వేంచేసి ఉండి లోకానికి జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే తేజస్సు ఆయనది.
తాత్పర్యం
బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులనే త్రిమూర్తులకు ప్రభువైనవాడా, ఆదిత్య రూపమున దివ్య తేజస్సుతో ప్రకాశించువాడా, ప్రళయకాలమున సర్వమును తనలో లయింపజేసుకొని భయంకర రౌద్ర రూపమును ధరించు ఓ సూర్యభగవానా! నీకు నమస్కారము.
20వ శ్లోకము
తమోఘ్నాయ హిమఘ్నాయ శత్రుఘ్నాయామితాత్మనే | కృతఘ్నఘ్నాయ దేవాయ జ్యోతిషాం పతయే నమః ॥
ప్రతిపదార్థం
- తమోఘ్నాయ = అజ్ఞానమనే చీకటిని సంహరించే నీకు నమస్కారము.
- హిమఘ్నాయ = మంచును (చలిని) హరించే నీకు నమస్కారము.
- శత్రుఘ్నాయ = భక్తుల శత్రువులను (బాహ్య మరియు అంతర శత్రువులను) సంహరించే నీకు నమస్కారము.
- అమితాత్మనే = అవధి లేని (అపరిమితమైన) స్వరూపము మరియు మహిమ కలవానికి నమస్కారము.
- కృతఘ్నఘ్నాయ = చేసిన ఉపకారాన్ని మరచిన కృతఘ్నులను శిక్షించి, వారిని అంతం చేసే నీకు నమస్కారము.
- దేవాయ = గొప్పగా ప్రకాశించేవాడవు, లక్ష్మీదేవితో కూడి ఉన్నవాడవు అయిన నీకు నమస్కారము.
- జ్యోతిషాం పతయే నమః = సకల జ్యోతిస్సులకు (నక్షత్రాలకు మరియు ముక్తులైన జీవులకు) ప్రభువైన నీకు నమస్కారము.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- శత్రుఘ్నాయ: సూర్యుడికి తనంతట తాను శత్రువులు ఉండరు. కానీ తన భక్తులను ద్వేషించే వారే ఆయనకు శత్రువులు. శ్రీకృష్ణుడు "పాండవులను ద్వేషించేవాడు నన్ను ద్వేషించినట్లే" అన్నట్లుగా, భక్తుల విరోధులను ఈయన సంహరిస్తాడు. యోగ పరంగా చూస్తే, ఇంద్రియాలనే శత్రువులను వివేకమనే బాణంతో నిగ్రహించేవాడని అర్థం.
- కృతఘ్నఘ్నాయ: భగవంతుడు మనకు శరీరాన్ని, ప్రాణాన్ని, బుద్ధిని ప్రసాదించి ఎంతో ఉపకారం చేశాడు. ఇన్ని పొంది కూడా ఆయనను లేదా ఇతరుల ఉపకారాన్ని మరచిన వారిని (కృతఘ్నులను) సూర్యుడు సహించడు. ఇది లోకంలో ధర్మాన్ని నిలబెట్టే లక్షణం.
- దేవాయ: 'దేవ' అంటే ప్రకాశించేవాడు. వేదాల ప్రకారం లక్ష్మీదేవి (శ్రద్ధ) తో కూడి ఉండటం వల్ల ఆయనకు దేవత్వము సిద్ధించినది. ఆదిత్య మండలంలో ఆయన "శ్రీధరుడు"గా (శ్రీదేవితో కలిసి) వేంచేసి ఉంటాడని నమ్మాళ్వార్లు కీర్తించారు.
- జ్యోతిషాం పతి: మహేశ్వర తీర్థుల ప్రకారం 'జ్యోతిస్సులు' అంటే ముక్తులైన మహాత్ములు. వారి సమూహానికి కూడా ఈయన సర్వాధికారి.
తాత్పర్యం
అజ్ఞానమనే అంధకారాన్ని, శీతలమైన మంచును, భక్తుల శత్రువులను రూపుమాపేవాడా! అపరిమితమైన మహిమ కలిగి, కృతఘ్నులను శిక్షించేవాడా! లక్ష్మీ సమేతుడవై ప్రకాశిస్తూ, సకల జ్యోతిస్సులకు అధిపతివైన ఓ సూర్యభగవానా! నీకు నమస్కారము.
21వ శ్లోకము
తప్తచామీకరాభాయ వహ్నయే విశ్వకర్మణే | నమస్తమో-భినిఘ్నాయ రుచయే లోకసాక్షిణే ॥
ప్రతిపదార్థం
- తప్త-చామీకర-ఆభాయ = బాగా కాచి వడపోసిన (పుటం పెట్టిన) మేలిమి బంగారం వంటి కాంతి కలవానికి నమస్కారము.
- వహ్నయే = అగ్ని స్వరూపుడవై, యజ్ఞాదులలో సమర్పించిన హవిస్సులను స్వీకరించువానికి నమస్కారము.
- విశ్వకర్మణే = ఈ సమస్త విశ్వమును నిర్మించిన కర్తకు నమస్కారము.
- తమః-అభినిఘ్నాయ = అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారాన్ని పూర్తిగా నశింపజేయువానికి నమస్కారము.
- రుచయే = ప్రకాశ స్వరూపుడవును, అందరిచే ఇష్టపడబడే (రుచించే) వానికి నమస్కారము.
- లోకసాక్షిణే = లోకంలోని ప్రాణులన్నీ చేసే పుణ్యపాప కర్మలను నిరంతరం గమనిస్తూ ఉండే సాక్షికి నమస్కారము.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- తప్తచామీకరాభాయ: వేదం సూర్యమండల మధ్యవర్తిని "నఖశిఖ పర్యంతం అంతా సువర్ణమయుడే" అని వర్ణించింది. నమ్మాళ్వార్లు కూడా భగవంతుని మేని ఛాయ ముందు బాగా కాచిన బంగారం కూడా సాటి రాదని కీర్తించారు. ఇది ఆయన దివ్య మంగళ విగ్రహాన్ని సూచిస్తుంది.
- వహ్నయే: అగ్ని ఏ విధంగా హవిస్సులను దేవతలకు చేరుస్తుందో, సూర్యుడు కూడా అగ్ని రూపంలో ఉండి యజ్ఞ ఫలాలను అందజేస్తాడు. "వసువులలో నేను పావకుడను (అగ్నిని)" అన్న గీతా వాక్యం ఇక్కడ స్మరణీయం.
- విశ్వకర్మణే: సూర్యుడే ఈ సృష్టికి మూలం. కిరణాల ద్వారా వర్షాన్ని, వర్షం ద్వారా అన్నాన్ని, అన్నం ద్వారా జీవులను కలుగజేస్తూ విశ్వనిర్మాతగా వ్యవహరిస్తాడు.
- రుచయే: 'రుచి' అంటే కాంతి. అలాగే భగవంతుడు అందరికీ అత్యంత ప్రియమైనవాడు కాబట్టి ఆయన 'రుచి' (ఇష్టమైనవాడు).
- లోకసాక్షిణే: సూర్యుడు లోకానికి కన్ను వంటివాడు. ప్రతి జీవి మనస్సులో అంతర్యామిగా ఉండి, వారు చేసే మంచి చెడులకు సాక్షిగా ఉంటాడు. దీనివల్ల మనిషి తప్పుడు పనులు చేయడానికి భయపడతాడు.
తాత్పర్యం
కాచిన పుటం పెట్టిన మేలిమి బంగారం వంటి దేహకాంతి కలవాడా! అగ్ని స్వరూపుడవై హవిస్సులందుకునేవాడా! ఈ విశ్వాన్ని సృష్టించినవాడా! అజ్ఞానమనే చీకటిని రూపుమాపుతూ, అందరికీ ప్రియమైన కాంతిని ప్రసాదిస్తూ, లోకంలోని సమస్త కర్మలకు సాక్షివై వెలిగే ఓ సూర్యభగవానా! నీకు నమస్కారము.
22వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: ఏషః = ఈ సూర్యుడు, భూతం = ఈ ప్రపంచాన్ని (ప్రాణి కోటిని), నాశయతి = సంహరిస్తున్నాడు, తదేవ = తిరిగి దానినే, ప్రభుః = సమర్థుడైన ఇతడు, సృజతి = సృష్టిస్తున్నాడు. ఏషః = ఇతడు, పాయతి = (జలాలను) ఇంకింపజేస్తున్నాడు, తపతి = తపింపజేస్తున్నాడు, గభస్తిభిః = తన కిరణాలతో, వర్షతి = వర్షిస్తున్నాడు.
తాత్పర్యం: సమర్థుడైన ఈ సూర్యభగవానుడే ప్రళయకాలంలో ఈ జగత్తును లయింపజేసి, తిరిగి సృష్టికాలంలో పునఃసృష్టి చేస్తున్నాడు. ఇతడు తన కిరణాల ద్వారా భూమిపై ఉన్న జలాలను గ్రహించి (ఇంకింపజేసి), తిరిగి వాటినే వర్షం రూపంలో కురిపించి లోకాన్ని రక్షిస్తున్నాడు.
23వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: ఏషః = ఈ సూర్యుడు, భూతేషు = సకల ప్రాణులు, సుప్తేషు = నిద్రిస్తున్నప్పుడు, పరినిష్ఠితః = వారి హృదయాలలో అంతర్యామిగా ఉండి, జాగర్తి = మేల్కొని ఉండును. ఏషః ఏవ = ఇతడు మాత్రమే, అగ్నిహోత్రం చ = అగ్నిహోత్రమనే యాగము, అగ్నిహోత్రిణామ్ = ఆ యాగం చేసేవారికి, ఫలం చ ఏవ = లభించే ఫలం కూడా (ఇతడే).
తాత్పర్యం: ప్రాణులన్నీ నిద్రిస్తున్నా, వారిలో అంతర్యామిగా ఉన్న పరమాత్మ (సూర్యుడు) మాత్రం నిరంతరం మేల్కొనే ఉండి వారిని రక్షిస్తుంటాడు. యాగం చేసేవాడు, యాగం చేయబడే అగ్ని, మరియు ఆ యాగం వల్ల కలిగే ఫలం - ఇవన్నీ సూర్య స్వరూపమే.
24వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: వేదాః చ = వేదములును, క్రతవః చ ఏవ = యజ్ఞ యాగాదులును, క్రతూనామ్ ఫలమ్ ఏవ చ = ఆ యజ్ఞాల వల్ల కలిగే ఫలమును, లోకేషు = లోకములలో, యాని కృత్యాని = ఏ ఏ పనులు చేయబడుతున్నాయో, సర్వః = అవన్నీ, ప్రభుః ఏష రవిః = సమర్థుడైన ఈ సూర్యుడే.
తాత్పర్యం: సకల వేదములు, యజ్ఞములు, వాటి ఫలితములు మరియు ఈ లోకంలో జరిగే సమస్త కర్మలకు ఈ రవియే మూలకర్త, సాక్షి మరియు నిర్వహణకర్త.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- అంతర్యామిత్వం: ప్రాణులు నిద్రపోయేటప్పుడు ఇంద్రియాలు విశ్రాంతి తీసుకుంటాయి, కానీ జీవన ప్రక్రియ (శ్వాస, రక్తప్రసరణ) ఆగిపోదు. దీనిని నడిపించే అంతర్యామియే సూర్యమండల అంతర్గత నారాయణుడు.
- కర్మ - ఫల ప్రదాత: సకల కర్మలకు (యజ్ఞాలకు) భోక్త (స్వీకరించేవాడు) మరియు ఆ కర్మలకు తగిన ఫలాన్ని ఇచ్చే ప్రభువు సూర్యుడే.
- సర్వాత్మకత: "వేదైశ్చ సర్వైరహమేవ వేద్యః" అన్న గీతా వాక్యం వలె, వేదాలన్నీ ఎవరిని కీర్తిస్తున్నాయో ఆ పరమాత్మయే ఈ సూర్యుడు.
- నియంతృత్వం: ఈ మూడు శ్లోకాలు సూర్యుని సకల జగత్ నియంతగా (Universal Controller) నిరూపిస్తున్నాయి.
ప్రతిపదార్థం: రాఘవ! = ఓ రామా!, కశ్చిత్ పురుషః = ఏ మనుష్యుడైనా సరే, ఏనమ్ = ఈ ఆదిత్యహృదయ స్తోత్రాన్ని, ఆపత్సు = ఆపదలలో ఉన్నప్పుడు, కృచ్ఛేషు = కష్టాలలో ఉన్నప్పుడు, కాంతారేషు = భయంకరమైన అడవులలో చిక్కుకున్నప్పుడు, భయేషు చ = ఇతర భయకర పరిస్థితులలోనూ, కీర్తయన్ = పఠించినట్లయితే, నావసీదతి = కృశించిపోడు (నశించడు/దుఃఖపడడు).
తాత్పర్యం: ఓ రాఘవా! ఆపదలలో ఉన్నవారు, చిక్కుల్లో పడినవారు, దారి తెలియని అడవుల్లో ఉన్నవారు లేదా ఏదైనా భయంతో వణికిపోతున్నవారు - ఎవరైనా సరే ఈ స్తోత్రాన్ని పఠిస్తే, వారు ఆ కష్టాల నుండి గట్టెక్కుతారు. వారికి ఏనాటికీ వినాశనం ఉండదు.
26వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: ఏకాగ్రః = ఏకాగ్రత గలవాడవై, దేవదేవం = దేవతలకు దేవుడైనవాడు, జగత్పతిమ్ = లోకనాథుడైనవాడైన, ఏనమ్ = ఇతనిని (సూర్యుని), పూజయస్వ = పూజించుము. ఏతత్ = దీనిని (ఈ స్తోత్రాన్ని), త్రిగుణితం = మూడు సార్లు, జప్త్వా = జపించి, యుద్ధేషు = యుద్ధమునందు, విజయిష్యసి = విజయము పొందుదువు.
తాత్పర్యం: కావున రామా! ఏకాగ్రతతో దేవదేవుడు, జగత్ప్రభువైన ఈ సూర్యుని పూజించుము. ఈ ఆదిత్యహృదయ స్తోత్రాన్ని మూడు మార్లు జపించినట్లయితే, నీవు యుద్ధంలో తప్పక విజయం సాధిస్తావు.
27వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: మహాబాహో! = గొప్ప భుజబలం కలవాడా!, త్వమ్ = నీవు, అస్మిన్ క్షణే = ఈ క్షణములోనే, రావణమ్ = రావణుని, వధిష్యసి = వధించగలవు. తదా = అప్పుడు, అగస్త్యః = అగస్త్య మహర్షి, ఏవమ్ ఉక్త్వా = ఈ విధంగా చెప్పి, యథాగతమ్ = వచ్చిన దారిలోనే (వచ్చినట్లే), జగామ = వెళ్ళిపోయెను.
తాత్పర్యం: "ఓ మహాబాహో! నీవు ఈ క్షణంలోనే రావణుని వధించబోతున్నావు" అని పలికి, అగస్త్య మహర్షి తాను ఏ పని మీద వచ్చారో అది పూర్తి కావడంతో (శ్రీరామునిలో ధైర్యాన్ని నింపడం), వచ్చిన రీతిలోనే వెనుదిరిగి వెళ్ళారు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- కశ్చిత్ (ఎవరైనా): ఈ స్తోత్రం కేవలం రామునికే కాదు, ఏ కులం, మతం, జాతి వారైనా, ఏ మనుష్యుడైనా సరే ఆపదలో ఉండి దీనిని పఠిస్తే సూర్యభగవానుడు ఆదుకుంటాడని వ్యాఖ్యానం స్పష్టం చేస్తోంది.
- త్రిగుణితం (మూడు సార్లు): వైదిక సంప్రదాయంలో ఏదైనా విషయాన్ని మూడుసార్లు చెప్పడం లేదా చేయడం అనేది ఆ పని యొక్క పరిపూర్ణతకు, నిశ్చయానికి (త్రిపుటి) సంకేతం.
- అస్మిన్ క్షణే: అగస్త్యుని వాక్కు సత్యమైనది. స్తోత్ర ఉపదేశం జరిగిన వెంటనే రామునిలో శోకం నశించి, విజయం తథ్యమనే ఆత్మవిశ్వాసం కలిగింది.
- యథాగతమ్: అగస్త్య మహర్షి కేవలం ఈ ఉపదేశం కోసమే ప్రత్యేకంగా యుద్ధభూమికి వచ్చారని, కార్యం పూర్తవగానే తన తపస్సు కోసం వెళ్ళిపోయారని దీని అర్థం.
ప్రతిపదార్థం: మహాతేజాః = గొప్ప తేజస్సు కలవాడు, ప్రయతాత్మవాన్ = నిగ్రహించబడిన మనస్సు కలవాడైన, రాఘవః = శ్రీరాముడు, ఏతత్ = ఈ ఆదిత్యహృదయ ఉపదేశాన్ని, శ్రుత్వా = విని, తదా = అప్పుడు, నష్టశోకః = పోగొట్టబడిన శోకము కలవాడు (దుఃఖము తీరినవాడు), అభవత్ = అయ్యెను. సుప్రీతః = మిక్కిలి సంతోషించినవాడై, (ఆ మంత్రాన్ని) ధారయామాస = మనస్సునందు ధరించెను.
తాత్పర్యం: మహాతేజస్వియైన శ్రీరాముడు అగస్త్యుని ఈ ఉపదేశాన్ని విని, తక్షణమే తన మనోవ్యాకులతను, శోకాన్ని వీడాడు. జితేంద్రియుడైన ఆయన పరమ సంతోషంతో ఆ ఆదిత్యహృదయ మంత్రాన్ని తన హృదయంలో నిలుపుకున్నాడు.
29వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: వీర్యవాన్ = పరాక్రమవంతుడైన రాముడు, ఆదిత్యం = సూర్యుని, ప్రేక్ష్య = చూచి, (ఈ స్తోత్రాన్ని) జప్త్యా తు = జపించి, పరం హర్షమ్ = మిక్కిలి ఆనందాన్ని, అవాప్తవాన్ = పొందెను. త్రిః ఆచమ్య = మూడు సార్లు ఆచమనం చేసి, శుచిః భూత్వా = పరిశుద్ధుడై, ధనుః ఆదాయ = ధనుస్సును చేబూనెను.
తాత్పర్యం: పరాక్రమవంతుడైన శ్రీరాముడు సూర్యభగవానుని చూస్తూ ఈ స్తోత్రాన్ని భక్తితో జపించి, గొప్ప ఉత్తేజాన్ని, ఆనందాన్ని పొందాడు. అనంతరం మూడు సార్లు ఆచమనం చేసి, బాహ్య అభ్యంతర శుద్ధిని పొంది, తన కోదండాన్ని చేతబూని యుద్ధానికి సిద్ధమయ్యాడు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- నష్టశోకః: యుద్ధరంగంలో అలసట, రావణుని మాయాజాలం వల్ల రామునిలో కలిగిన చిన్నపాటి ఆందోళన అగస్త్యుని ఉపదేశంతో మంచులా కరిగిపోయింది. ఇది మంత్రం యొక్క శక్తిని సూచిస్తుంది.
- ధారయామాస: కేవలం వినడమే కాకుండా, ఆ మంత్రార్థాన్ని, పరమాత్మ స్వరూపాన్ని హృదయంలో నిరంతరం స్మరించుకోవడం (ధారణ చేయడం) ద్వారా రాముడు అజేయమైన శక్తిని పొందాడు.
- త్రిరాచమ్య (మూడు సార్లు ఆచమనం): ఏదైనా పవిత్రమైన కార్యం చేసే ముందు ఆచమనం చేయడం వైదిక సంప్రదాయం. ఇది శరీరాన్ని, మనస్సును ప్రశాంతంగా, శుచిగా ఉంచుతుంది.
- పరం హర్షమ్: పరమాత్మ అనుగ్రహం లభించినప్పుడు కలిగే ఆనందం సామాన్యమైనది కాదు. ఆ ఆనందమే రామునిలో యుద్ధోత్సాహాన్ని నింపింది.
ప్రతిపదార్థం: హృష్టాత్మా = మిక్కిలి సంతోషించిన మనస్సు గలవాడై, రావణం ప్రేక్ష్య = రావణుని చూచి, యుద్ధాయ = యుద్ధము కొరకు, సముపాగమత్ = ముందుకు వచ్చెను. మహతా సర్వయత్నేన = గొప్పవైన అన్ని విధాల ప్రయత్నములతో, తస్య వధే = ఆ రావణుని వధించుటయందు, ధృతః అభవత్ = దృఢనిశ్చయము కలవాడయ్యెను.
తాత్పర్యం: ఆదిత్యహృదయ జపం వల్ల కలిగిన అమితమైన శక్తితో, ఉత్సాహంతో శ్రీరాముడు రావణుని ఎదుర్కొనేందుకు యుద్ధరంగంలో ముందుకు దూకాడు. ఏ విధమైన సందేహం లేకుండా, తన సర్వశక్తులూ ఒడ్డి రావణుని వధించి తీరాలనే దృఢ సంకల్పాన్ని (నిశ్చయాన్ని) పూనాడు.
31వ శ్లోకము
ప్రతిపదార్థం: అథ = ఆ పైన, సురగణమధ్యగతః = దేవతా సమూహము మధ్య ఉన్నవాడైన, రవిః = సూర్యభగవానుడు, ముదితమనాః = సంతోషించిన మనస్సు కలవాడై, పరమం ప్రహృష్యమాణః = మిక్కిలి ఆనందమును పొందుతూ, రామం నిరీక్ష్య = శ్రీరాముని చూచి, నిశిచరపతి సంక్షయం = రాక్షస రాజైన రావణుని నాశనమును, విదిత్వా = గ్రహించి, త్వర ఇతి = "త్వరపడు" అని, వచః అవదత్ = మాట పలికెను.
తాత్పర్యం: రాముని భక్తికి, ఆదిత్యహృదయ జపానికి సంతుష్టుడైన సూర్యభగవానుడు, దేవగణాల మధ్య నిలిచి రాముని చూసి పరమానందం చెందాడు. రావణుని అంతం నిశ్చయమని గ్రహించి, "ఓ రామా! ఇక ఆలస్యం చేయకు, త్వరగా రావణ సంహారం గావించు" అని ఆశీర్వదిస్తూ పలికాడు.
వ్యాఖ్యాన విశేషాలు
- సూర్యుడు ప్రత్యక్షమగుట: సాధారణంగా సూర్యుడు తన మండలంలో ఉంటాడు. కానీ ఇక్కడ "సురగణ మధ్యగతః" అని ఉండటం వల్ల, రామ-రావణ యుద్ధాన్ని చూడటానికి ఆయన తన రథం దిగి వచ్చి, ఆకాశంలో ఇతర దేవతలతో కలిసి రామునికి అతి దగ్గరగా ఉండి అనుగ్రహించాడని భావం.
- పరమాత్మ స్వరూపం: సూర్యుని గొప్పగా స్తుతించడం వల్ల సూర్యుడే సర్వోన్నతుడా? అనే సందేహానికి వ్యాఖ్యానకర్త చక్కని సమాధానం ఇచ్చారు. 'మధువిద్య' అనే వేదాంత రహస్యం ప్రకారం, ఆదిత్యుని పూజించడం అంటే ఆయనలో అంతర్యామిగా ఉన్న శ్రీమన్నారాయణుని ఉపాసించడమే.
- త్వర (త్వరపడు): భగవంతుడు అసుర సంహారం కోసం వేచి చూస్తున్నాడు. రాముడు మంత్రోపదేశం పొంది సిద్ధమయ్యాడు కాబట్టి, సూర్యుడు శుభ ముహూర్తాన్ని సూచిస్తూ విజయాన్ని త్వరగా అందుకోమన్నాడు.
No comments:
Post a Comment