శివ సంకల్ప సూక్తం

 

శివ సంకల్ప సూక్తం ( 6 శ్లోకాల వివరణ)

ఈ  సూక్తం  మానవాళికి తెలిసిన అత్యంత ప్రాచీన గ్రంథమైన ఋగ్వేదంలోని కేవలం ఆరు శ్లోకాలలో వివరించబడింది (ఇది యజుర్వేదంలోని వాజసనేయి సంహితలోని 34 వ అధ్యాయంలో కూడా ఉంది). ఈ శ్లోకాలను "శివ సంకల్ప సూక్తం" అని పిలుస్తారు. సూక్తం అంటే దేవుడిని లేదా గురువును లేదా ఏదైనా దేవతను స్తుతించే మంత్రాలు అని అర్థం. కానీ ఇక్కడ ఈ శ్లోకాలలో మనస్సును స్తుతిస్తున్నారు - సంకల్పం (దృఢ నిశ్చయం లేదా సంకల్ప బలం) ద్వారా ఏదైనా సాధించగలిగే మనస్సును ఇక్కడ కీర్తిస్తున్నారు.

ఈ శ్లోకాలు మనస్సు యొక్క స్వభావాన్ని, దానిని అంతర్ముఖం (మనస్సును లోపలికి మళ్లించడం) చేసే మార్గాలను, దానిని శుద్ధి చేసే పద్ధతులను వివరిస్తాయి. మనస్సుకున్న అపరిమితమైన సామర్థ్యాలను గుర్తించి, లౌకిక మరియు ఆధ్యాత్మిక మార్పుల కోసం దానిని ఎలా ఉపయోగించుకోవాలో ఇవి చెబుతాయి.

ఈ ఆరు శ్లోకాలలో ప్రతి ఒక్కటి, మన మనస్సును ఎల్లప్పుడూ మంచి ఉద్దేశ్యాలపై ఉంచాలని గుర్తు చేస్తూ ఇలా ముగుస్తాయి:

తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు (తన్మే మనః శివసంకల్ప అస్తు) (నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ ఆత్మలో నిలిచి ఉండి, శుభప్రదమైన ఆలోచనలతో నిండి ఉండాలి మరియు అన్ని రంగాలలో అత్యున్నత శక్తిని పొందాలి.)

మొదటి శ్లోకం:

యజ్జాగ్రతో దూరముదైతు దైవం తదు సుప్తస్య తథైవైతి |

దూరంగమం జ్యోతిషాం జ్యోతిరేకం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు || 1 ||

 

మనసును పవిత్రమైన మార్గంలో నడిపించమని చేసే అద్భుతమైన ప్రార్థన ఇది.

శ్లోక భావం:

మేల్కొన్నప్పుడు ఎంతో దూరానికి వెళ్ళేది, నిద్రపోయినప్పుడు కూడా అదే విధంగా (అంతరంలోకి) తిరిగి వచ్చేది, సుదూర ప్రాంతాలకు ప్రయాణించగలిగేది, ఇంద్రియాలన్నింటికీ ప్రకాశాన్నిచ్చే వెలుగు (జ్యోతి) వంటిది అయిన నా మనస్సు... శుభప్రదమైన సంకల్పాలు (మంచి ఆలోచనలు) కలదిగా ఉండుగాక!

---

1. యజ్జాగ్రతో దూరముదైతు:
• మనం మేల్కొని ఉన్నప్పుడు మన మనస్సు ఇక్కడ ఉండదు. క్షణంలో అమెరికాకో, గతంలోకో లేదా భవిష్యత్తులోకో ఎంతో దూరానికి వెళ్ళిపోతుంది. మనస్సు వేగానికి హద్దులు లేవు అని దీని అర్థం.
2. తదు సుప్తస్య తథైవైతి:
• మనం నిద్రపోయినప్పుడు (సుప్తస్య) కూడా మనస్సు ఆగిపోదు. అది కలల రూపంలో తన లోపలి ప్రపంచంలోకి ప్రయాణిస్తుంది లేదా తిరిగి తన మూలంలోకి చేరుకుంటుంది.
3. దూరంగమం:
• ఇది ఎక్కడికైనా వెళ్ళగలదు. కాలంతో పనిలేదు, దూరంతో పనిలేదు. కేవలం ఆలోచనతోనే విశ్వమంతా చుట్టి రాగల శక్తి మనసుకి ఉంది.
4. జ్యోతిషాం జ్యోతిరేకం:
• కళ్ళు చూడాలన్నా, చెవులు వినాలన్నా లోపల 'మనస్సు' అనే వెలుగు ఉండాలి. ఇంద్రియాలన్నింటికీ వెలుగునిచ్చే ఏకైక జ్యోతి వంటిది మనస్సు.
5. తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు:
• అంతటి శక్తివంతమైన నా మనస్సు (తన్మే మనః), ఎప్పుడూ శివ (శుభకరమైన/మంగళకరమైన) సంకల్పాలతో (ఆలోచనలతో) నిండి ఉండాలి.

ఈ శ్లోకం మనకు ఏం చెబుతోంది?

మనస్సు చాలా చంచలమైనది మరియు అత్యంత వేగవంతమైనది. అది ఎక్కడికైనా వెళ్ళగలదు. అదుపు లేని మనస్సు చెడు మార్గంలో వెళ్తే ప్రమాదం. అందుకే, "ఓ దైవమా! నా మనస్సు ఎప్పుడూ ఇతరులకు మేలు చేసేలా, మంచి పనులు చేసేలా, పవిత్రంగా ఉండేలా దీవించు" అని మనం ఈ శ్లోకం ద్వారా కోరుకుంటున్నాము.

శివసంకల్ప సూక్తంలోని ఈ రెండవ శ్లోకం మనస్సు యొక్క ప్రాముఖ్యతను, అది చేసే పనులను వివరిస్తుంది.

యేన కర్మాణ్యపసో మనీషిణో యజ్ఞే కృణ్వంతి విదథేషు ధీరాః |

యదపూర్వం యక్షమంతః ప్రజానాం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు || 2 ||

---

శ్లోక భావం:

కర్మ నిపుణులు, బుద్ధిమంతులు, ధైర్యవంతులైన వారు ఏ మనస్సు ద్వారా యజ్ఞయాగాదులలోనూ, ఇతర జ్ఞాన సభలలోనూ తమ పనులను చక్కగా నిర్వహిస్తారో... ఏది ప్రాణులందరిలోనూ పూజింపదగినదై, అపూర్వమైన శక్తిగా (చైతన్యంగా) ఉందో... అటువంటి నా మనస్సు శుభప్రదమైన సంకల్పాలు కలదిగా ఉండుగాక!

---

పదాల వివరణ

1. యేన కర్మాణ్యపసో (యేన కర్మాణి + అపసో):
• ఏ మనస్సు సహాయంతో అయితే (యేన), కర్మ నిపుణులు (అపసో) తమ పనులను (కర్మాణి) చేస్తారో అని అర్థం. అంటే పని మీద ఏకాగ్రత కుదరాలన్నా మనస్సు సహకరించాలి.
2. మనీషిణో, ధీరాః:
• మనీషిణో: అంటే బుద్ధిమంతులు లేదా ఆలోచనాపరులు.
• ధీరాః: అంటే ఇంద్రియాలను జయించిన ధైర్యవంతులు. వీరంతా మనస్సును అదుపులో ఉంచుకుని గొప్ప పనులు చేస్తారు.
3. యజ్ఞే కృణ్వంతి విదథేషు:
• యజ్ఞాలలో (యజ్ఞే) మరియు జ్ఞాన సంబంధిత సభలలో (విదథేషు) పనులు చక్కగా నెరవేరుస్తారో. అంటే ఆధ్యాత్మిక, లౌకిక కార్యాలన్నింటికీ మనస్సే ఆధారం.
4. యదపూర్వం యక్షమంతః ప్రజానాం:
• యదపూర్వం: ఇది సామాన్యమైనది కాదు, చాలా విలక్షణమైనది (అపూర్వమైనది).
• యక్షమంతః: ప్రాణుల హృదయాలలో ఉండే "యక్షము" (పూజింపదగిన చైతన్యం లేదా దైవ స్వరూపం). మనస్సు అనేది కేవలం ఆలోచనల గుంపు కాదు, అది మన లోపల ఉండే ఒక గొప్ప శక్తి.
5. తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు:
• అటువంటి నా మనస్సు ఎప్పుడూ మంచిని మాత్రమే ఆలోచించాలి (శివ సంకల్పం).

సారాంశం:

ఒక శిల్పి అద్భుతమైన శిల్పాన్ని చెక్కాలన్నా, ఒక పండితుడు యజ్ఞం చేయాలన్నా వారి మనస్సు స్థిరంగా ఉండాలి. మన లోపల ఉండి మనల్ని నడిపించే ఆ "అద్భుత శక్తి" (మనస్సు) దారి తప్పకుండా, ఎప్పుడూ లోక కల్యాణాన్ని కోరుకునేలా ఉండాలని ఈ ప్రార్థన యొక్క ఉద్దేశ్యం.

శివసంకల్ప సూక్తంలోని మూడవ శ్లోకం మనస్సు యొక్క మేధోశక్తిని మరియు అది లేకుండా ఏ పనీ సాధ్యం కాదనే సత్యాన్ని వివరిస్తుంది.

 

యత్ప్రజ్ఞానముత చేతో ధృతిశ్చ యజ్జ్యోతిరంతరమృతం ప్రజాసు |

యస్మాన్న ఋతే కించన కర్మ క్రియతే తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు || 3 ||

---

శ్లోక భావం:

ఏ మనస్సు అయితే విశేషమైన జ్ఞానానికి (ప్రజ్ఞానము), సామాన్య జ్ఞానానికి (చేతస్సు) మరియు ధైర్యానికి (ధృతి) నిలయమో... ఏది ప్రాణులందరిలోనూ అంతర్గతంగా ఉండి ప్రకాశించే నాశనం లేని జ్యోతియో (అమృతం)... ఏ మనస్సు లేకుండా (సహకారం లేకుండా) ఏ చిన్న పని కూడా జరగదో... అటువంటి నా మనస్సు శుభప్రదమైన సంకల్పాలు కలదిగా ఉండుగాక!

---

పదాల వివరణ

1. యత్ప్రజ్ఞానముత (యత్ + ప్రజ్ఞానమ్ + ఉత):
• ప్రజ్ఞానమ్: అంటే లోతైన అవగాహన లేదా వివేకం. ఏది మంచి, ఏది చెడు అని నిర్ణయించే శక్తి.
2. చేతో ధృతిశ్చ:
• చేతస్సు: అంటే జ్ఞాపకశక్తి మరియు గ్రహణ శక్తి. ఏదైనా విషయాన్ని గుర్తుంచుకోవడానికి మనస్సు కావాలి.
• ధృతి: అంటే పట్టుదల లేదా ధైర్యం. కష్టాల్లో ఉన్నప్పుడు కుంగిపోకుండా నిలబడే శక్తి మనస్సు నుండే వస్తుంది.
3. యజ్జ్యోతిరంతరమృతం ప్రజాసు:
• జ్యోతిః అంతరమ్: ఇది మన లోపల వెలిగే వెలుగు. కళ్ళు లేకపోయినా మనస్సు ఉంటే ఊహించగలం, కానీ మనస్సు లేకపోతే కళ్ళున్నా చూడలేము.
• అమృతం: ఈ చైతన్యం శాశ్వతమైనది. శరీరానికి ముసలితనం రావచ్చు కానీ, మనస్సులోని ఆ చైతన్య శక్తికి మరణం లేదు.
4. యస్మాన్న ఋతే కించన కర్మ క్రియతే:
• యస్మాన్న ఋతే: అది లేకుండా (మనస్సు తోడు లేకుండా).
• కించన కర్మ: ఏ చిన్న పని కూడా.
• క్రియతే: చేయలేము. ఉదాహరణకు, మనం తింటున్నప్పుడు మనస్సు ఎక్కడో ఉంటే, ఆ రుచి మనకు తెలియదు. మనస్సు లేనిదే ఏ క్రియ సంపూర్ణం కాదు.
5. తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు:
• అటువంటి శక్తివంతమైన నా మనస్సు ఎప్పుడూ పవిత్రమైన ఆలోచనలతో ఉండాలి.

---

సారాంశం:

మనస్సు కేవలం ఆలోచనల యంత్రం మాత్రమే కాదు; అది మన వివేకానికి, పట్టుదలకు మరియు జ్ఞాపకశక్తికి మూలం. మనస్సు సహకరించకపోతే మనం కనీసం అడుగు కూడా తీసి ముందుకు వెయ్యలేము. అంతటి కీలకమైన మనస్సు "మంచి" వైపు ఉంటేనే జీవితం ధన్యమవుతుంది.

శివసంకల్ప సూక్తంలోని నాలుగవ శ్లోకం మనస్సు యొక్క కాలాతీత శక్తిని మరియు యజ్ఞ నిర్వహణలో దాని పాత్రను వివరిస్తుంది.

 

యేనేదం భూతం భువనం భవిష్యత్ పరిగృహితమమృతేన సర్వమ్ |

యేన యజ్ఞస్తాయతే సప్తహోతా తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు || 4 ||

---

శ్లోక భావం:

అమరమైన (శాశ్వతమైన) ఏ మనస్సు ద్వారా గతము (భూత), వర్తమానము (భవత్), మరియు భవిష్యత్తు (భవిష్యత్) అనే ముక్కాలాలూ గ్రహించబడుతున్నాయో... ఏ మనస్సు ద్వారా ఏడుగురు హోతలు (ఋత్విజులు) చేసే యజ్ఞం విస్తరింపబడుతుందో... అటువంటి నా మనస్సు శుభప్రదమైన సంకల్పాలు కలదిగా ఉండుగాక!

---

పదాల వివరణ

1. యేనేదం భూతం భువనం భవిష్యత్:
• భూతం: జరిగిపోయిన కాలం (Past).
• భువనం: ప్రస్తుతం జరుగుతున్న కాలం (Present).
• భవిష్యత్: జరగబోయే కాలం (Future).
• మనస్సు ఒక్కటే ఈ మూడు కాలాలను తనలో ఉంచుకోగలదు. మనం గతంలోని జ్ఞాపకాలను గుర్తు తెచ్చుకున్నా, రేపటి గురించి కలలు కన్నా అది మనస్సు వల్లనే సాధ్యం.
2. పరిగృహితమమృతేన సర్వమ్:
• పరిగృహితం: పట్టుకోవడం లేదా గ్రహించడం.
• అమృతేన: మరణం లేని (అమరమైన) చైతన్యం ద్వారా.
• ఈ విశ్వమంతా మన మనస్సు అనే తెరపైనే కనిపిస్తుంది. మనస్సు లేకపోతే కాలానికి అర్థం లేదు.
3. యేన యజ్ఞస్తాయతే సప్తహోతా:
• యజ్ఞస్తాయతే: యజ్ఞాన్ని విస్తరింపజేయడం (నిర్వహించడం).
• సప్తహోతా: ఏడుగురు హోతలు. బాహ్య యజ్ఞంలో వీరు ఏడుగురు పూజారులు. అంతర యజ్ఞంలో (మన శరీరంలో) రెండు కళ్లు, రెండు చెవులు, రెండు ముక్కు రంధ్రాలు మరియు నోరు — ఈ ఏడు ఇంద్రియాల ద్వారా మనం జ్ఞానాన్ని గ్రహిస్తాము. ఈ ఏడింటినీ నడిపించే సూత్రధారి మనస్సే.
4. తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు:
• ఇంతటి అద్భుతమైన సామర్థ్యం ఉన్న నా మనస్సు, ఎల్లప్పుడూ ధర్మబద్ధమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే ఉండాలి.

---

సారాంశం:

మనస్సు అనేది ఒక "టైమ్ మెషీన్" లాంటిది. అది క్షణంలో వెనక్కి, క్షణంలో ముందుకు వెళ్ళగలదు. అలాగే మన ఇంద్రియాలన్నీ (ఏడుగురు హోతలు) చేసే పనులన్నీ మనస్సు మీదనే ఆధారపడి ఉంటాయి. అటువంటి శక్తివంతమైన మనస్సు దారి తప్పకుండా ఉండాలని ఈ ప్రార్థన.

శివసంకల్ప సూక్తంలోని ఐదవ శ్లోకం, వేదజ్ఞానానికి మరియు మనస్సుకు ఉన్న విడదీయలేని బంధాన్ని ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణతో వివరిస్తుంది.

 

యస్మిన్నృచః సామ యజూగ్‍ంషి యస్మిన్ ప్రతిష్ఠితా రథనాభావివారాః |

యస్మింశ్చిత్తగ్‍ం సర్వమోతం ప్రజానాం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు || 5 ||

 

శ్లోక భావం:

రథం చక్రం యొక్క మధ్య భాగంలో (నాభిలో) ఆకులు (కీలకమైన అమ్ములు) ఎలాగైతే అమర్చబడి ఉంటాయో, అలాగే ఏ మనస్సులో ఋగ్వేదము, సామవేదము, యజుర్వేదము ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయో... ఏ మనస్సులో సమస్త ప్రాణుల జ్ఞానమంతా (చిత్తము) ఓతప్రోతమై (అల్లికలా) ఉందో... అటువంటి నా మనస్సు శుభప్రదమైన సంకల్పాలు కలదిగా ఉండుగాక!

---

పదాల వివరణ

1. యస్మిన్నృచః సామ యజూగ్‍ంషి:
• ఋచః: ఋగ్వేద మంత్రాలు.
• సామ: సామవేద గానాలు.
• యజూగ్‍ంషి: యజుర్వేద కర్మకాండలు.
• మనస్సు అనేది ఒక భాండాగారం వంటిది. వేదాల్లోని పరమ సత్యాలన్నీ మనస్సులోనే నిక్షిప్తమై ఉంటాయి.
2. రథనాభావివారాః (రథ-నాభౌ-ఇవ-అరాః):
• రథ నాభౌ: రథం చక్రం మధ్యలో ఉండే గుండ్రటి భాగం (Hub).
• అరాః: చక్రానికి ఉండే ఆకులు (Spokes).
• ఒక చక్రం తిరగాలంటే మధ్యలో ఉన్న నాభి ఎంత ముఖ్యమో, వేద జ్ఞానమంతా నిలవడానికి మనస్సు అంత ముఖ్యం. చక్రం ఆకులన్నీ నాభితో ఎలా కలిసి ఉంటాయో, వేదాలన్నీ మనస్సుతో అలా పెనవేసుకుని ఉంటాయి.
3. యస్మింశ్చిత్తగ్‍ం సర్వమోతం ప్రజానాం:
• చిత్తమ్: ఆలోచనలు, సంస్కారాలు, జ్ఞానము.
• ఓతమ్: వస్త్రంలో దారాలు అడ్డంగా నిలువుగా ఎలా అల్లి ఉంటాయో (Woven), సమస్త ప్రాణుల చైతన్యం మనస్సులో అలా అల్లి ఉంటుంది. అంటే మన ఉనికికి మనస్సే ఆధారం.
4. తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు:
• ఇంతటి పవిత్రమైన వేద జ్ఞానాన్ని మోస్తున్న నా మనస్సు, ఎప్పుడూ కుత్సితమైన ఆలోచనలు చేయకుండా, పవిత్రమైన భావాలతోనే ఉండాలి.

---

సారాంశం:

ఈ శ్లోకం మనస్సును ఒక రథం చక్రంతో పోల్చింది. చక్రం మధ్యలో ఉన్న ఇరుసు (నాభి) సరిగ్గా లేకపోతే చక్రం పడిపోతుంది. అలాగే మనస్సు అనే కేంద్రం సరిగ్గా లేకపోతే మన చదువు, జ్ఞానం, వేద పఠనం ఏవీ నిలబడవు. మనస్సు నిలకడగా, పవిత్రంగా ఉంటేనే మనం నేర్చుకున్న జ్ఞానం మనకు ఉపయోగపడుతుంది.

శివసంకల్ప సూక్తంలోని ఈ ఆరవ శ్లోకం అత్యంత కీలకమైనది. ఇది మనస్సును ఒక సారథి(Charioteer) తో పోలుస్తూ, అది మన జీవితాన్ని ఎలా నడుపుతుందో అద్భుతంగా వివరిస్తుంది.

 

సుషారథిరశ్వానివ యన్మనుష్యాన్ నేనీయతేఽభీశుభిర్వాజిన ఇవ |

హృత్ప్రతిష్ఠం యదజిరం జవిష్ఠం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు || 6 ||

---

శ్లోక భావం:

సమర్థుడైన సారథి పగ్గాలతో గుర్రాలను ఎలాగైతే తన అదుపులో ఉంచుకుని సరైన దారిలో నడిపిస్తాడో... ఏ మనస్సు మనుషులను (ఇంద్రియాలను) అలా నడిపిస్తుందో... హృదయంలో ప్రతిష్ఠితమై ఉండి, ముసలితనం లేనిది (ఎప్పుడూ ఉత్సాహంగా ఉండేది), అత్యంత వేగవంతమైనది అయిన నా మనస్సు శుభప్రదమైన సంకల్పాలు కలదిగా ఉండుగాక!

---

పదాల వివరణ

1. సుషారథిరశ్వానివ (సు-సారథిః + అశ్వాన్ + ఇవ):
• సుసారథిః: మంచి నేర్పరి అయిన సారథి.
• అశ్వాన్: గుర్రాలు.
• ఒక రథాన్ని నడిపేవాడు సరిగ్గా ఉంటేనే గుర్రాలు సరిగ్గా వెళ్తాయి. మన జీవితం అనే రథానికి మనస్సే సారథి.
2. అభీశుభిర్వాజిన ఇవ:
• అభీశుభిః: పగ్గాల ద్వారా (Reins).
• వాజినః: వేగంగా పరిగెత్తే గుర్రాలు.
• గుర్రాలను పగ్గాలతో కంట్రోల్ చేసినట్టు, మన ఇంద్రియాలను (కళ్ళు, చెవులు మొదలైనవి) మనస్సు తన ఆలోచనలతో అదుపు చేయాలి.
3. హృత్ప్రతిష్ఠం:
• మనస్సు ఎక్కడ ఉంటుంది? అది హృదయ స్థానంలో (కేంద్రంలో) కొలువై ఉంటుంది. మన భావాలన్నీ అక్కడి నుండే పుడతాయి.
4. యదజిరం జవిష్ఠం:
• అజిరమ్: ముసలితనం లేనిది (Ageless). శరీరం ముసలిదైనా, మనస్సులోని కోరికలు, ఆలోచనలు మాత్రం ఎప్పుడూ కొత్తగానే ఉంటాయి.
• జవిష్ఠమ్: అత్యంత వేగవంతమైనది. కాంతి వేగం కంటే మనస్సు వేగం ఎక్కువ. ఇక్కడ ఉండి క్షణంలో నక్షత్రాల దగ్గరకు వెళ్ళగలదు.
5. తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు:
• అంతటి వేగము, శక్తి ఉన్న నా మనస్సు... దారి తప్పకుండా ఎప్పుడూ మంచి మార్గంలోనే ప్రయాణించాలి.

---

సారాంశం:

మన ఇంద్రియాలు గుర్రాల వంటివి. అవి ఎప్పుడూ బయట ఉన్న విషయాల వైపు పరిగెత్తుతుంటాయి. మనస్సు అనే సారథి గనుక "శివసంకల్పం" (మంచి ఆలోచన) అనే పగ్గాలను గట్టిగా పట్టుకుంటే, మన జీవితం సుఖమయంగా సాగుతుంది. సారథి నిద్రపోతే గుర్రాలు రథాన్ని గోతిలో పడేస్తాయి, అందుకే మనస్సు ఎప్పుడూ జాగరూకతతో, పవిత్రంగా ఉండాలని ఈ సూక్తం ముగిస్తుంది.

---

ఈ ఆరు శ్లోకాలు కలిపి చదవడం వల్ల మనస్సుపై మనకు ఒక స్పష్టత, ప్రశాంతత లభిస్తాయి.