శ్రీరామచంద్ర కృపాలు (ప్రతిపదార్థం)

 

1. పల్లవి

శ్రీరామచంద్ర కృపాలు భజమన హరణ భవభయ దారుణం | నవకంజ లోచన కంజ ముఖ కర కంజ పద కంజారుణం ||

• శ్రీరామచంద్ర: లక్ష్మీసమేతుడైన, చంద్రుని వంటి ఆహ్లాదాన్నిచ్చే రాముడు.

• కృపాలు: అత్యంత దయామయుడు.

• భజమన: ఓ మనసా! (ఆయనను) భజించు/స్మరించు.

• హరణ: పోగొట్టేవాడు (నివారించేవాడు).

• భవభయ దారుణం: భయంకరమైన సంసార చక్రం (జనన మరణాల) వల్ల కలిగే భయం.

• నవకంజ: కొత్తగా వికసించిన తామర పువ్వు.

• లోచన: కన్నులు.

• ముఖ: ముఖారవిందం.

• కర కంజ: తామరల వంటి చేతులు.

• పద కంజ: తామరల వంటి పాదాలు.

• అరుణం: ఎర్రని వర్ణం (లేత తామరల వలె ఎర్రగా మెరుస్తున్నవని అర్థం).

---

2. మొదటి చరణం

కందర్ప అగణిత అమిత ఛవి నవ నీల నీరద సుందరం | పట పీత మానహు తడిత రుచి శుచి నౌమి జనకసుతావరం ||

• కందర్ప: మన్మథుడు.

• అగణిత: లెక్కలేనంత మంది.

• అమిత ఛవి: అపరిమితమైన కాంతి/అందం కలిగినవాడు.

• నవ నీల నీరద: కొత్తగా పుట్టిన నీలి మేఘం వంటి రంగు కలిగినవాడు.

• సుందరం: మిక్కిలి అందగాడు.

• పట పీత: పసుపు రంగు వస్త్రం (పీతాంబరం).

• మానహు: అన్నట్లుగా (ఉత్ప్రేక్షాలంకారం - పోలిక).

• తడిత రుచి: మెరుపు తీగ యొక్క మెరుపు.

• శుచి: పవిత్రమైనవాడు.

• నౌమి: నమస్కరిస్తున్నాను.

• జనకసుతావరం: జనక పుత్రిక అయిన సీతాదేవికి భర్త (వరుడు).

---

3. రెండవ చరణం

భజ దీనబంధు దినేశ దానవ దైత్య వంశ నికందనం | రఘునంద ఆనందకంద కోశల చంద దశరథ నందనం ||

• దీనబంధు: దిక్కులేని వారికి చుట్టం.

• దినేశ: సూర్యుడు (సూర్యవంశానికి సూర్యుడి వంటివాడు).

• దానవ దైత్య: రాక్షస జాతులు.

• వంశ నికందనం: వంశాలను వేర్లతో సహా తుడిచిపెట్టేవాడు.

• రఘునంద: రఘువంశానికి ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడు.

• ఆనందకంద: ఆనందానికి మూలకందమైనవాడు (మూలమైనవాడు).

• కోశల చంద: కోసల దేశానికి చంద్రుని వంటివాడు.

• దశరథ నందనం: దశరథ మహారాజు కుమారుడు.

---

4. మూడవ చరణం

శిర ముకుట కుండల తిలక చారు ఉదారు అంగ విభూషణం | ఆజానుభుజ శరచాపధర సంగ్రామ జిత ఖరదూషణం ||

• శిర ముకుట: తల మీద కిరీటం.

• కుండల: చెవులకు ధరించే ఆభరణాలు.

• తిలక: నుదుటిపై తిలకం.

• చారు: సుందరమైన.

• ఉదారు: గొప్పవైన / విశాలమైన.

• అంగ విభూషణం: శరీర అవయవాలకే అలంకారమైనవాడు.

• ఆజానుభుజ: మోకాళ్ల వరకు పొడవున్న చేతులు కలవాడు (మహాపురుష లక్షణం).

• శర చాప ధర: బాణాన్ని, విల్లును ధరించినవాడు.

• సంగ్రామ జిత: యుద్ధంలో గెలిచినవాడు.

• ఖరదూషణం: ఖరుడు మరియు దూషణుడు అనే రాక్షసులను.

---

5. నాల్గవ చరణం

ఇతి వదతి తులసీదాస శంకర శేష ముని మన రంజనం | మమ హృదయ కంజ నివాస కురు కామాది ఖల దల గంజనం ||

• ఇతి వదతి: ఈ విధంగా చెబుతున్నాడు.

• తులసీదాస: కవి అయిన తులసీదాసు.

• శంకర శేష ముని: శివుడు, ఆదిశేషుడు మరియు మునుల యొక్క.

• మన రంజనం: మనస్సులను సంతోషపెట్టేవాడు.

• మమ హృదయ కంజ: నా హృదయమనే పద్మమునందు.

• నివాస కురు: నివాసం ఉండు (కొలువై ఉండు).

• కామాది: కామ, క్రోధ, లోభ, మోహ, మద, మాత్సర్యాలు.

• ఖల దల: దుష్ట సమూహాలను.

• గంజనం: నాశనం చేసేవాడు / అణచివేసేవాడు.

---

: ఈ స్తోత్రం వినయ పత్రికలోనిది. ఇందులో తులసీదాసు రాముని కేవలం దేవుడిగానే కాకుండా, తన లోపల ఉన్న అరిషడ్వర్గాలను సంహరించే అంతర్గత శక్తిగా కూడా ఆరాధించారు.

వినయ పత్రిక (Vinaya Patrika) అనేది గోస్వామి తులసీదాస్ గారు రచించిన ఒక అద్భుతమైన భక్తి కావ్యము. దీని గురించి క్లుప్తంగా ఇక్కడ తెలుసుకుందాం:

1. అర్థం:

'వినయ పత్రిక' అంటే "వినయంతో కూడిన అర్జీ లేదా విన్నప పత్రము" అని అర్థం. భక్తుడైన తులసీదాసు, తన ఆరాధ్య దైవమైన శ్రీరామచంద్రుని దర్బారులో సమర్పించుకున్న 'క్షమాభిక్ష' పత్రం ఇది.

2. నేపథ్యం (పురాణ గాథ):

ఒకానొక సమయంలో కలిపురుషుడు (కలియుగ ప్రభావం) తులసీదాసును పీడించడం ప్రారంభించాడట. దాని నుండి ఉపశమనం కోసం ఆయన హనుమంతుని ప్రార్థించగా, హనుమంతుడు "నువ్వు శ్రీరామునికి ఒక విన్నపాన్ని (Petition) రాసి పంపించు, దానిపై సీతాదేవి సంతకం (సిఫార్సు) ఉంటే రాముడు నిన్ను తప్పక రక్షిస్తాడు" అని సూచించాడట. అలా పుట్టినదే ఈ వినయ పత్రిక.

3. విశేషాలు:

• భాష: ఇది బ్రజ భాషలో రాయబడింది.

• సంఖ్య: ఇందులో మొత్తం 279 స్తోత్రాలు/పదాలు ఉన్నాయి.

• విషయం: ఇందులో కేవలం రాముడినే కాకుండా గణేశుడు, సూర్యుడు, శివుడు, పార్వతి, గంగ, యమున మరియు హనుమంతునిపై కూడా స్తుతులు ఉన్నాయి.

• భావం: ఇది సంపూర్ణంగా 'వినయ భక్తి' (శరణాగతి) కి నిదర్శనం. తనలోని దోషాలను ఒప్పుకుంటూ, దేవుని కరుణ కోసం పరితపించే భక్తుని ఆవేదన ఇందులో కనిపిస్తుంది.

4. ప్రాముఖ్యత:

మనం పైన చర్చించుకున్న 'శ్రీరామచంద్ర కృపాలు భజమన' అనే కీర్తన ఈ వినయ పత్రికలోనిదే. భక్తులు తమ అహంకారాన్ని వదిలి, భగవంతుని పాదాల చెంత శరణు కోరడానికి ఈ గ్రంథం ఒక మార్గదర్శిగా నిలుస్తుంది.

---

 తులసీదాసు గారి అత్యంత ప్రసిద్ధ రచన రామచరిత మానస్ (రామాయణం). అయితే, 'రామచరిత మానస్' అనేది రాముని కథను చెప్పే కావ్యం అయితే, 'వినయ పత్రిక' అనేది భక్తుడు తన ఆత్మను దేవునితో అనుసంధానం చేసుకునే ప్రార్థనా పూర్వక కావ్యం.