మహాభారతంలోని శాంతిపర్వంలో భీష్మ పితామహుడు ధర్మరాజుకు ఉపదేశించిన "మాతృ-పితృ-గురు మహిమ" అత్యంత విశిష్టమైనది. ఆ శ్లోకాలను తాత్పర్య విశేషాలతో ఇక్కడ చదువుకోవచ్చు.
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరం ప్రతి మాతృపితృగురుమహిమానువర్ణనమ్
యుధిష్ఠిర ఉవాచ:
శ్లోకం 1-2:
మహానయం ధర్మపథో బహుశాఖశ్చ భారత |
కింస్విదేవేహ ధర్మాణామనుష్ఠేయతమం మతమ్ ||
కిం కార్యం సర్వభూతానాం గరీయో భవతో మతమ్ |
యథా౽హం పరమం ధర్మమిహ చ ప్రేత్య చాప్నుయామ్ ||
తాత్పర్యం: యుధిష్ఠిరుడు అడుగుతున్నాడు: "ఓ భారతవంశీయుడా! ధర్మమార్గం చాలా గొప్పది మరియు అనేక శాఖలుగా విస్తరించి ఉంది. ఈ లోకంలో అన్ని ధర్మాలలోనూ ఆచరించదగిన ఉత్తమ ధర్మం ఏది? మీ అభిప్రాయం ప్రకారం జీవులందరికీ శ్రేయస్కరమైన అత్యున్నత కార్యమేది? దేనిని ఆచరిస్తే నేను ఇహలోకంలోనూ, పరలోకంలోనూ పరమ ధర్మాన్ని పొందగలను?"
విశేషాలు: ధర్మం అనేది ఒక సంక్లిష్టమైన విషయం. గందరగోళ పరిస్థితుల్లో ఏది ఉత్తమమో తెలుసుకోవడానికి యుధిష్ఠిరుడు తన పితామహుడైన భీష్ముని ఆశ్రయించాడు.
భీష్మ ఉవాచ:
శ్లోకం 3:
మాతాపిత్రోర్గురూణాం చ పూజా బహుమతా మమ |
ఇహ యుక్తో నరో లోకాన్ యశశ్చ మహదశ్నుతే ||
తాత్పర్యం: భీష్ముడు చెప్పాడు: "తల్లి, తండ్రి మరియు గురువులను పూజించడం (గౌరవించడం) అన్నిటికంటే మిన్న అని నా నిశ్చితాభిప్రాయం. ఈ మార్గంలో నడిచే మనిషి ఈ లోకంలో గొప్ప కీర్తిని, పరలోకంలో ఉత్తమ గతులను పొందుతాడు."
విశేషాలు: శాస్త్రాల ప్రకారం ప్రత్యక్ష దైవాలైన తల్లిదండ్రులు, గురువులే మనిషి వ్యక్తిత్వ నిర్మాణానికి పునాదులు.
శ్లోకం 4:
యచ్చ తే ౽భ్యనుజానీయుః కర్మ తాత సుపూజితాః |
ధర్మా ధర్మవిరుద్ధం వా తత్కర్తవ్యం యుధిష్ఠిర ||
తాత్పర్యం: "ఓ యుధిష్ఠిరా! చక్కగా పూజింపబడిన తల్లిదండ్రులు, గురువులు ఏ పని చేయమని ఆజ్ఞాపిస్తారో, అది ధర్మమైనా లేదా పైకి ధర్మవిరుద్ధంగా కనిపించినా సరే, దానిని తప్పక ఆచరించాలి."
విశేషాలు: వారి ఆజ్ఞ శిరోధార్యం. వారి అనుభవం, మనపై వారికి ఉండే ప్రేమ ముందు ఏ తర్కమూ పనికిరాదని దీని అర్థం.
శ్లోకం 5:
న చ తైరభ్యననుజ్ఞాతో ధర్మమన్యం సమాచరేత్ |
యం చ తే ౽భ్యనుజానీయుః స ధర్మ ఇతి నిశ్చయః ||
తాత్పర్యం: "వారి అనుమతి లేనిదే మరే ఇతర ధర్మాన్ని ఆచరించకూడదు. వారు దేనిని ఆమోదిస్తారో అదే నిజమైన ధర్మమని నిశ్చయించుకోవాలి."
శ్లోకం 6:
ఏత ఏవ త్రయో లోకా ఏత ఏవాశ్రమాస్త్రయః |
ఏత ఏవ త్రయో వేదాః ఏత ఏవ త్రయో౽గ్నయః ||
తాత్పర్యం: "వారే ముల్లోకాలు, వారే మూడు ఆశ్రమాలు, వారే మూడు వేదాలు మరియు వారే మూడు అగ్నులు (గార్హపత్య, దక్షిణ, ఆహవనీయ అగ్నులు)."
విశేషాలు: ఆధ్యాత్మిక జీవనంలో అత్యంత పవిత్రమైన వాటన్నిటితో తల్లిదండ్రులు, గురువులను ఇక్కడ పోల్చడం జరిగింది.
శ్లోకం 7:
పితా వై గార్హపత్యో౽గ్నిర్మాతా౽గ్నిర్దక్షిణః స్మృతః |
గురురాహవనీయస్తు సా౽గ్నిత్రేతా గరీయసీ ||
తాత్పర్యం: "తండ్రి గార్హపత్యాగ్ని వంటివాడు, తల్లి దక్షిణాగ్ని వంటిది మరియు గురువు ఆహవనీయాగ్ని వంటివాడు. ఈ ముగ్గురూ కలిస్తేనే అత్యంత పవిత్రమైన త్రేతాగ్ని అవుతుంది."
విశేషాలు: యజ్ఞంలో అగ్నులు ఎలా ముఖ్యమో, జీవిత యజ్ఞంలో వీరు అంత ముఖ్యం.
శ్లోకం 8:
త్రిష్వప్రమాద్యన్నేతేషు త్రీన్ లోకాంశ్చ విజేష్యసి |
పితృవృత్త్యా త్విమం లోకం మాతృవృత్త్యా తథా పరమ్ ||
తాత్పర్యం: "ఈ ముగ్గురి విషయంలో ఏమరపాటు లేకుండా (అప్రమత్తంగా) సేవిస్తే నువ్వు ముల్లోకాలను జయిస్తావు. తండ్రిని సేవించడం ద్వారా ఈ లోకాన్ని, తల్లిని సేవించడం ద్వారా పరలోకాన్ని పొందుతావు."
శ్లోకం 9:
బ్రహ్మలోకం గురోర్వృత్త్యా నియమేన తరిష్యసి |
సమ్యగేతేషు వర్తస్వ త్రిషు లోకేషు భారత ||
తాత్పర్యం: "గురువును సేవించడం ద్వారా బ్రహ్మలోకాన్ని పొందుతావు. కాబట్టి ఓ భారతా! వీరి ముగ్గురి పట్ల ఎల్లప్పుడూ సద్భావంతో, వినయంతో ప్రవర్తించు."
శ్లోకం 10:
యశః ప్రాప్స్యసి భద్రం తే ధర్మం చ సుమహత్ఫలమ్ |
నైతానతిశయే జ్జాతు నాత్యశ్నీ యాన్న దూషయేత్ ||
తాత్పర్యం: "దీనివల్ల నీకు శుభం కలుగుతుంది, గొప్ప కీర్తి లభిస్తుంది మరియు ధర్మఫలం దక్కుతుంది. వారిని ఎప్పుడూ అతిక్రమించవద్దు (ఎదిరించవద్దు), వారి కంటే ముందే భోజనం చేయవద్దు మరియు వారిని ఎన్నడూ నిందించవద్దు."
విశేషాలు: భోజనం వంటి చిన్న విషయాలలో కూడా పెద్దల పట్ల గౌరవం ఉండాలని, నింద అనేది మహా పాపమని ఈ శ్లోకం హెచ్చరిస్తోంది.
శ్లోకం 11:
నిత్యం పరిచరేచ్చైవ తద్వై సుకృతముత్తమమ్ |
కీర్తిం పుణ్యం యశో లోకాన్ప్రాప్స్యసే రాజసత్తమ ||
తాత్పర్యం: "ఓ రాజా! ఎల్లప్పుడూ వారిని (తల్లిదండ్రులు, గురువులను) సేవించు. అదే ఉత్తమమైన పుణ్యకార్యం. దీనివల్ల నువ్వు కీర్తిని, పుణ్యాన్ని, గొప్ప యశస్సును మరియు ఉత్తమ లోకాలను పొందుతావు."
విశేషాలు: నిరంతర సేవ (నిత్య పరిచర్య) అనేది కేవలం ఒక బాధ్యత మాత్రమే కాదు, అది మోక్షదాయకమైన గొప్ప సుకృతం.
శ్లోకం 12:
సర్వే తస్యాదృతా లోకా యస్యైతే త్రయ ఆదృతాః |
అనాదృతాస్తు యస్యైతే సర్వాస్తస్యాఫలాః క్రియాః ||
తాత్పర్యం: "ఎవరైతే ఈ ముగ్గురిని గౌరవిస్తారో, వారు అన్ని లోకాలను గౌరవించినట్లే (అన్ని లోకాలు వారిని గౌరవిస్తాయి). ఒకవేళ ఎవరైనా వీరిని అగౌరవిస్తే, వారు చేసే ఇతర పుణ్యకార్యాలన్నీ నిష్ఫలమైపోతాయి."
విశేషాలు: పునాది లేని ఇల్లు ఎలా నిలవదో, తల్లిదండ్రుల పట్ల గౌరవం లేని వాడు చేసే యజ్ఞయాగాదులు కూడా ఫలితాన్ని ఇవ్వవని దీని సారాంశం.
శ్లోకం 13-14:
న చాయం న పరో లోకః తస్య చైవ పరంతప |
అమానితా నిత్యమేవ యస్యైతే గురవస్త్రయః ||
న చాస్మిన్న పరే లోకే యశస్తస్య ప్రకాశతే |
న చాన్యదపి కల్యాణం పరత్ర సముదాహృతమ్ ||
తాత్పర్యం: "ఓ భరతవంశీయుడా! ఎవరైతే ఈ ముగ్గురు గురువులను (తల్లి, తండ్రి, ఆచార్యుడు) అవమానిస్తారో, వారికి ఇహలోకంలో సుఖం ఉండదు, పరలోకంలోనూ స్థానం ఉండదు. వారికి యశస్సు లభించదు, శాస్త్రాలలో చెప్పబడిన ఇతర శుభ ఫలితాలేవీ వారికి దక్కవు."
శ్లోకం 15:
తేభ్య ఏవ హి యత్సర్వం కృత్వా చ వ్సిజామ్యహమ్ |
తదాసీన్మే శతగుణం సహస్రగుణమేవ చ |
తస్మాన్మే సంప్రకాశంతే త్రయో లోకా యుధిష్ఠిర ||
తాత్పర్యం: "ఓ యుధిష్ఠిరా! నేను నా శక్తివంచన లేకుండా వారి కోసం చేసిన ప్రతి పని నాకు వంద రెట్లు, వేయి రెట్లు ఫలితాన్ని ఇచ్చింది. వారి అనుగ్రహం వల్లే నాకు ఈ ముల్లోకాలలో కీర్తి ప్రకాశిస్తోంది."
విశేషాలు: ఇక్కడ భీష్ముడు తన స్వంత అనుభవాన్ని ఉదాహరణగా చెప్తూ, తన గొప్పతనానికి కారణం తన పెద్దల పట్ల తనకు ఉన్న భక్తి అని వివరిస్తున్నాడు.
శ్లోకం 16:
దశైవ తు సదా౽ ౽చార్యః శ్రో త్రియానతిరిచ్యతే |
దశాచార్యానుపాధ్యాయః ఉపాధ్యాయాన్పితా దశ ||
తాత్పర్యం: "పదిమంది శ్రోత్రియుల (వేదపండితుల) కంటే ఒక ఆచార్యుడు గొప్పవాడు. పదిమంది ఆచార్యుల కంటే ఒక ఉపాధ్యాయుడు గొప్పవాడు. పదిమంది ఉపాధ్యాయుల కంటే ఒక తండ్రి గొప్పవాడు."
విశేషాలు: ఇక్కడ పదవుల కంటే రక్తసంబంధం మరియు సంస్కారానికి ఉన్న ప్రాముఖ్యతను తులనాత్మకంగా వివరించారు.
శ్లోకం 17:
పితౄ న్దశ తు మాతైకా సర్వా వా పృథివీమపి |
గురుత్వేనాభిభవతి నాస్తి మాతృసమో గురుః ||
తాత్పర్యం: "పదిమంది తండ్రుల కంటే ఒక తల్లి గొప్పది. నిజానికి ఈ భూమండలం అంతటి కంటే తల్లి గొప్పది. గౌరవార్హతలో తల్లిని మించిన గురువు లేరు."
విశేషాలు: "జననీ జన్మభూమిశ్చ స్వర్గాదపి గరీయసీ" అనే భావం ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది. తల్లి స్థానం సర్వోన్నతమైనది.
శ్లోకం 18:
గురుర్గరీయాన్పితృతో మాతృతశ్చేతి మే మతిః |
ఉభౌ హి మాతాపితరౌ జన్మన్యేవోపయుజ్యతః ||
తాత్పర్యం: "తల్లిదండ్రుల కంటే గురువు (జ్ఞానాన్ని ఇచ్చేవాడు) ఇంకా గొప్పవాడు అనేది నా మతం. ఎందుకంటే తల్లిదండ్రులు కేవలం భౌతికమైన జన్మను మాత్రమే ఇస్తారు."
విశేషాలు: శరీరాన్ని ఇచ్చేది తల్లిదండ్రులైతే, ఆ శరీరానికి సార్థకతను ఇచ్చే జ్ఞానాన్ని గురువు ప్రసాదిస్తాడు.
శ్లోకం 19:
శరీరమేవ సృజతః పితా మాతా చ భారత |
ఆచార్యశిష్టా యా జాతిః సా దివ్యా సా జరామరా ||
తాత్పర్యం: "ఓ భారత! తల్లిదండ్రులు కేవలం ఈ మాంసమయమైన శరీరాన్ని మాత్రమే సృష్టిస్తారు. కానీ ఆచార్యుడు ఇచ్చే జ్ఞానం వల్ల కలిగే సంస్కారయుతమైన జన్మ (ద్విజత్వం) జరారహితమైనది మరియు అమరమైనది."
విశేషాలు: భౌతిక దేహం నశించినా, గురువు ఇచ్చిన జ్ఞానం శాశ్వతంగా నిలిచి ఉంటుంది.
శ్లోకం 20:
యేన ప్రీణంతి పితరస్తేన ప్రీతః ప్రజాపతిః |
ప్రీణాతి జననీ యేన పృథివీ తేన పూజితా ||
తాత్పర్యం: "ఎవరు తండ్రిని సంతోషపెడతారో వారి పట్ల ప్రజాపతి (బ్రహ్మ) సంతోషిస్తాడు. ఎవరు తల్లిని సంతోషపెడతారో వారు ఈ సమస్త భూమండలాన్ని పూజించినట్లే."
విశేషాలు: తల్లిదండ్రుల సేవ ద్వారా పరమాత్మను సులభంగా చేరుకోవచ్చని ఈ శ్లోకం నిరూపిస్తోంది.
శ్లోకం 20-21:
అవధ్యా హి సదా మాతా పితా చాప్యుపచారిణౌ ||
న సందుష్యతి తత్కృత్వా న చ తే దూషయంతి తం |
ధర్మాయ యతమానానాం విదుర్దేవాః మహర్షిభిః ||
తాత్పర్యం: "తల్లి మరియు మనల్ని పోషించే తండ్రి ఎల్లప్పుడూ పూజ్యులు, వారు ఏ స్థితిలోనూ వధార్హులు కారు (వారికి హాని తలపెట్టకూడదు). వారి సేవలో నిమగ్నమైనవాడు ఎన్నటికీ పాపపంకిలుడు కాడు. ధర్మ మార్గంలో పయనిస్తూ తల్లిదండ్రులను సేవించే వారిని దేవతలు, మహర్షులు సైతం గుర్తిస్తారు, గౌరవిస్తారు."
విశేషాలు: తల్లిదండ్రుల పట్ల చేసే సేవ అత్యున్నతమైన ధర్మమని, అది అన్ని పాపాలను హరిస్తుందని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకం 22:
యశ్చావృణోత్యవితథేన కర్మణా
ఋతం బ్రువన్ననృతం సంప్రయచ్ఛన్ |
తం మన్యేత పితరం మాతరం చ
తస్మై న ద్రుహ్యేత్కృతమస్య జానన్ ||
తాత్పర్యం: "ఎవరైతే సత్యమైన కర్మల ద్వారా మనకు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదిస్తారో, నిజాన్ని బోధిస్తూ మనల్ని అమరత్వం (మోక్షం) వైపు నడిపిస్తారో, వారిని తల్లిదండ్రులుగా భావించాలి. వారు చేసిన ఉపకారాన్ని గుర్తుంచుకుని, వారికి ఎన్నడూ ద్రోహం చేయకూడదు."
విశేషాలు: ఇక్కడ జ్ఞానాన్ని ఇచ్చే ఆచార్యుడిని కన్న తల్లిదండ్రులతో సమానంగా గౌరవించాలని సూచించబడింది.
శ్లోకం 23:
విద్యాం శ్రుత్వా యే గురుం నాద్రియంతే
ప్రత్యుత్పన్నా మనసా కర్మణా వా |
తేషాం పాపం భ్రూణహత్యావిశిష్టం
నాన్యస్తేభ్యః పాపకృదస్తి లోకే |
యథైవ తే గురుభిర్భావనీయా
స్తథా తేషాం గురవోఽభ్యర్చనీయాః ||
తాత్పర్యం: "గురువు నుండి విద్యను నేర్చుకుని కూడా, మనస్సుతో గానీ, చేతలతో గానీ వారిని గౌరవించని వారు భ్రూణహత్య చేసినంతటి ఘోర పాపాన్ని మూటగట్టుకుంటారు. లోకంలో అంతకంటే పాపాత్ములు మరెవరూ ఉండరు. గురువులు శిష్యులను ఎలాగైతే ప్రేమతో చూస్తారో, శిష్యులు కూడా గురువులను అలాగే భక్తితో పూజించాలి."
విశేషాలు: కృతఘ్నత అనేది అన్నిటికంటే పెద్ద పాపమని, ముఖ్యంగా విద్య నేర్పిన గురువు పట్ల అగౌరవంగా ఉండటం మహాపాపమని హెచ్చరిస్తున్నారు.
శ్లోకం 24:
తస్మాత్పూజయితవ్యాశ్చ సంవిభజ్యాశ్చ యత్నతః |
గురవోఽర్చయితవ్యాశ్చ పురాణం ధర్మమిచ్ఛతా ||
తాత్పర్యం: "కాబట్టి సనాతన ధర్మాన్ని అనుసరించాలని కోరుకునే వారు గురువులను భక్తితో పూజించాలి, వారికి సేవ చేయాలి మరియు తమకు ఉన్నదానిలో వారిని భాగస్వాములను చేస్తూ సగౌరవంగా చూసుకోవాలి."
శ్లోకం 25:
యేన ప్రీ ణాతి తేన ప్రీతః ప్రజాపతిః |
ప్రీణాతి మాతరం యేన పృథివీ తేన పూజితా ||
తాత్పర్యం: "తండ్రిని సంతోషపెట్టిన వాని పట్ల సృష్టికర్త అయిన ప్రజాపతి సంతోషిస్తాడు. తల్లిని సంతోషపెట్టిన వాడు ఈ సమస్త భూమండలాన్ని పూజించిన పుణ్యాన్ని పొందుతాడు."
విశేషాలు: బ్రహ్మదేవుని అనుగ్రహం కోసం వేరే తపస్సు అవసరం లేదు, తండ్రిని సేవించినా ఆ ఫలితం దక్కుతుందని దీని అంతరార్థం.
శ్లోకం 26:
యేన ప్రీణాత్యుపాధ్యాయస్తేన స్యాద్బ్రహ్మ పూజితం |
మాతృతః పితృతశ్చైవ తస్మాత్పూజ్యతమో గురుః ||
తాత్పర్యం: "ఉపాధ్యాయుడిని సంతోషపెడితే సాక్షాత్తు పరబ్రహ్మను పూజించినట్లే. అందుకే తల్లిదండ్రుల కంటే కూడా గురువు అత్యంత పూజనీయుడు."
విశేషాలు: తల్లిదండ్రులు దేహాన్ని ఇస్తే, గురువు దైవాన్ని చూపిస్తాడు. అందుకే ఈ ఆధ్యాత్మిక సోపానక్రమంలో ఆచార్యుడికి అత్యున్నత స్థానం కల్పించబడింది.
శ్లోకం 27:
ఋషయశ్చ హి దేవాశ్చ ప్రీయంతే పితృభిః సహ |
పూజ్యమానేషు గురుషు తస్మాత్పూజ్యతమో గురుః ||
తాత్పర్యం: "గురువులను పూజించినప్పుడు (గౌరవించినప్పుడు), వారితో పాటు పితృదేవతలు, దేవతలు మరియు మహర్షులు కూడా సంతోషిస్తారు. అందుకే గురువు అన్నిటికంటే మిన్నగా పూజింపదగినవాడు."
విశేషాలు: ఒక గురువును సేవించడం వల్ల సమస్త దైవశక్తుల అనుగ్రహం ఒక్కసారిగా లభిస్తుందని దీని అర్థం.
శ్లోకం 28:
కేనచిన్న చ వృత్తేన హ్యవజ్ఞేయో గురుర్భవేత్ |
న చ మాతా న చ పితా మన్యతే యాదృశో గురుః ||
తాత్పర్యం: "ఏ పరిస్థితిలోనూ, ఏ కారణం చేతనైనా గురువును తక్కువ చేసి చూడకూడదు (అవమానించకూడదు). తల్లిదండ్రులు ఎంతటి వారో, గురువు కూడా అంతటి వాడే. జ్ఞానాన్ని ఇచ్చే విషయంలో గురువు స్థానం అద్వితీయమైనది."
శ్లోకం 29:
న తేఽవమానమర్హంతి న తేషాం దూషయేత్కృతం |
గురూణామేవ సత్కారం విదుర్దేవాః సహర్షిభిః ||
తాత్పర్యం: "వారు ఎన్నటికీ అవమానానికి అర్హులు కారు. వారు చేసిన పనులను లేదా నిర్ణయాలను ఎన్నడూ తప్పు పట్టకూడదు. గురువులకు చేసే సత్కారమే నిజమైన ధర్మమని దేవతలు, ఋషులు కూడా అంగీకరించారు."
శ్లోకం 30:
ఉపాధ్యాయం పితరం మాతరం చ
యే౽భిద్రుహ్యంతే మనసా కర్మణా వా |
తేషాం పాపం భ్రూణహత్యావిశిష్టం
తస్మాన్నాన్యః పాపకృదస్తి లోకే ||
తాత్పర్యం: "ఉపాధ్యాయునికి, తండ్రికి లేదా తల్లికి మనసుతో గానీ, చేతలతో గానీ ద్రోహం తలపెట్టే వారికి కలిగే పాపం భ్రూణహత్య చేసినంతటి ఘోరమైనది. లోకంలో అంతకంటే పెద్ద పాపాత్ములు మరొకరు లేరు."
శ్లోకం 31:
భృతో వృద్ధో యో న బిభర్తి పుత్రః
స్వయోనిజః పితరం మాతరం చ |
తద్వై పాపం భ్రూణహత్యావిశిష్టం
తస్మాన్నాన్యః పాపకృదస్తి లోకే ||
తాత్పర్యం: "తనను కని పెంచిన తల్లిదండ్రులను, పోషించిన యజమానిని ఏ కొడుకు అయితే తిరిగి పోషించడో (వృద్ధాప్యంలో ఆదుకోడో), వాడు భ్రూణహత్యా పాపానికి గురవుతాడు. అంతకంటే నీచమైన పాపం మరొకటి లేదు."
విశేషాలు: కృతజ్ఞత కలిగి ఉండటం, ఆపదలో ఉన్నప్పుడు తల్లిదండ్రులను సంరక్షించడం కనీస ధర్మమని ఇక్కడ నొక్కి చెప్పబడింది.
శ్లోకం 32:
మిత్రద్రుహః కృతఘ్నస్య స్త్రీఘ్నస్య గురుఘాతినః |
చతుర్ణామపి వయమేతేషాం నిష్కృతిం నానుశుశ్రుమ ||
తాత్పర్యం: "మిత్రుడికి ద్రోహం చేసేవాడు, చేసిన మేలు మరిచేవాడు (కృతఘ్నుడు), స్త్రీలను చంపేవాడు మరియు చాడీలు చెప్పేవాడు (పిశునుడు) — ఈ నలుగురికీ ఎటువంటి ప్రాయశ్చిత్తం లేదని శాస్త్రాలు చెబుతున్నాయి."
విశేషాలు: శాస్త్రాల ప్రకారం చాలా పాపాలకు ప్రాయశ్చిత్తాలు ఉంటాయి, కానీ కృతఘ్నతకు మందు లేదని భీష్ముడి హెచ్చరిక.
శ్లోకం 33:
ఏతత్సర్వం మనునిర్దేశేనైవ ముక్తం
యత్కర్తవ్యం పురుషేణేహ లోకే |
ఏతచ్ఛ్రేయో నాన్యదస్మాద్విశిష్టం
సర్వాన్ ధర్మాననుసృత్యైతదుక్తమ్ ||
తాత్పర్యం: "మనిషి ఆచరించవలసిన ధర్మాలన్నిటినీ మనువు నిర్దేశించిన విధంగా ఇక్కడ వివరించాను. అన్ని ధర్మాల సారాంశం ఇదే. దీనిని మించిన శ్రేయస్సు (మంగళం) మరొకటి లేదు."
ముగింపు:
ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి రాజధర్మపర్వణి అష్టాధికశతతమోఽధ్యాయః ||
శ్రీమన్మహాభారతం, శాంతిపర్వంలోని రాజధర్మపర్వంలో 108వ అధ్యాయం సమాప్తం.
ఈ అధ్యాయం ద్వారా భీష్మ పితామహుడు ధర్మరాజుకు మాత్రమే కాకుండా, లోకమంతటికీ తల్లి, తండ్రి, గురువుల పట్ల ఉండవలసిన గౌరవమే అన్ని పుణ్యాలకు మూలమని బోధించారు.
No comments:
Post a Comment