​శ్రీ శని స్తోత్రం (దశరథ కృతం) అర్థాలు

​శ్రీ శని స్తోత్రం (దశరథ కృతం)

​శ్లోకం 1

​నమః కృష్ణాయ నీలాయ శిఖికణ్ఠనిభాయ చ |

నమో నీలమయూఖాయ నీలోత్పలనిభాయ చ || 1 ||

​ప్రతిపదార్థం:

​కృష్ణాయ = నల్లని వర్ణము కలవాడికి; నమః = నమస్కారము; నీలాయ = నీల మేఘ శ్యాముడైనవాడికి; శిఖి-కణ్ఠ-నిభాయ చ = నెమలి కంఠము వంటి రంగు (ముదురు నీలం) కలవాడికి; నమః = నమస్కారము; నీల-మయూఖాయ = నీలి కిరణములు ప్రసరింపజేసేవాడికి; నీలోత్పల-నిభాయ చ = నల్ల కలువ పువ్వు వంటి కాంతి కలవాడికి; నమః = నమస్కారము.

​తాత్పర్యం:

నల్లని రూపము కలవాడు, నీల మేఘ వర్ణ శోభితుడు, నెమలి కంఠం వంటి రంగు కలిగినవాడు, నీలి రంగు కిరణాలను వెదజల్లేవాడు మరియు నల్ల కలువ పువ్వు వంటి ప్రశాంతమైన కాంతి కలిగినవాడు అయిన శనిదేవునికి నమస్కారము.

​విశేషాలు:

ఈ శ్లోకంలో శని భగవానుని యొక్క దివ్యమైన శ్యామల (నలుపు/నీలం) వర్ణ రూప వైభవాన్ని రకరకాల పోలికలతో స్తుతించారు.

​శ్లోకం 2

​నమో నిర్మాంసదేహాయ దీర్ఘశ్మశ్రుజటాయ చ |

నమో విశాలనేత్రాయ శుష్కోదర భయానక || 2 ||

​ప్రతిపదార్థం:

​నిర్మాంస-దేహాయ = మాంసము లేని (కేవలం అస్తిపంజరం వలె సన్నగా ఉండే) శరీరము కలవాడికి; నమః = నమస్కారము; దీర్ఘ-శ్మశ్రు-జటాయ చ = పొడవైన గడ్డము, జడలు కట్టిన జుట్టు కలవాడికి; నమః = నమస్కారము; విశాల-నేత్రాయ = పెద్దవైన కన్నులు కలవాడికి; శుష్క-ఉదర = ఎండిపోయిన పొట్ట కలిగిన; భయానక = భయంకరమైన రూపమున్నవాడా!; నమః = నీకు నమస్కారము.

​తాత్పర్యం:

తీవ్రమైన తపస్సు వల్ల మాంసము క్షీణించి సన్నబడిన శరీరం కలవాడికి, పొడవైన గడ్డం మరియు జటాజూటం ధరించినవాడికి, విశాలమైన కన్నులు మరియు ఎండిపోయిన పొట్టతో భీతిని గొలిపే రూపం కలిగిన ఓ శనిదేవా! నీకు నమస్కారము.

​విశేషాలు:

శనిదేవుని ఉగ్ర, తపస్వీ రూపాన్ని ఇక్కడ వర్ణించారు. ఆయన తీవ్రమైన వైరాగ్యానికి, తపోనిష్ఠకు ఈ రూపం ప్రతీక.

​శ్లోకం 3

​నమః పౌరుషగాత్రాయ స్థూలరోమాయ తే నమః |

నమో నిత్యం క్షుధార్తాయ నిత్యతృప్తాయ తే నమః || 3 ||

​ప్రతిపదార్థం:

​పౌరుష-గాత్రాయ = పురుషోచితమైన దృఢమైన శరీరము కలవాడికి; నమః = నమస్కారము; స్థూల-రోమాయ = లావుపాటి (దట్టమైన) రోమములు కలవాడికి; తే = నీకు; నమః = నమస్కారము; నిత్యం = ఎల్లప్పుడూ; క్షుధా-ఆర్తాయ = ఆకలితో అలమటించేవాడికి (కాల స్వరూపుడిగా అన్నిటినీ భక్షించేవాడికి); నిత్య-తృప్తాయ = సదా సంతుష్టుడై ఉండేవాడికి; తే = నీకు; నమః = నమస్కారము.

​తాత్పర్యం:

దృఢమైన పురుష శరీరం కలిగినవాడికి, దట్టమైన రోమాలు ఉన్నవాడికి నమస్కారము. కాల స్వరూపంలో నిత్యం ఆకలితో ఉంటూనే, పరమాత్మ స్థితిలో నిత్యం తృప్తితో విరాజిల్లే ఓ శనిదేవా! నీకు నమస్కారము.

​విశేషాలు:

ఇక్కడ శనిదేవునిలోని రెండు పరస్పర విరుద్ధ గుణాలను (ఆకలి-తృప్తి) స్తుతించారు. సృష్టిని లయం చేసేటప్పుడు ఆయన క్షుధార్తుడు, జ్ఞానాన్ని ఇచ్చేటప్పుడు ఆయన నిత్యతృప్తుడు.

​శ్లోకం 4

​నమో ఘోరాయ రౌద్రాయ భీషణాయ కరాళినే |

నమో దీర్ఘాయ శుష్కాయ కాలదంష్ట్ర నమోస్తు తే || 4 ||

​ప్రతిపదార్థం:

​ఘోరాయ = భయంకరుడైన; రౌద్రాయ = రుద్ర స్వరూపుడైన; భీషణాయ = భయాన్ని కలిగించే; కరాళినే = వికృతమైన లేదా ఉగ్రమైన రూపమున్నవాడికి; నమః = నమస్కారము; దీర్ఘాయ = పొడవైన శరీరం గలవాడికి; శుష్కాయ = ఎండిపోయిన శరీరమున్నవాడికి; కాల-దంష్ట్ర = యముని వంటి కోరలు కలిగినవాడా!; తే = నీకు; నమః అస్తు = నమస్కారము కలుగుగాక.

​తాత్పర్యం:

ఘోరమైనవాడు, రౌద్ర రూపం కలవాడు, భీతిని గొలిపేవాడు, భయంకరమైన దంతాలు/కోరలు కలిగినవాడు, పొడవైనవాడు, శుష్కించిన శరీరం కలవాడు మరియు కాలయముని వంటి కోరలు కలిగినవాడు అయిన ఓ శనిదేవా! నీకు నమస్కారము.

​విశేషాలు:

పాపులను శిక్షించేటప్పుడు శనిదేవుడు చూపే ఉగ్ర రూపాన్ని ఈ శ్లోకం తలపిస్తుంది.

​శ్లోకం 5

​నమస్తే ఘోరరూపాయ దుర్నిరీక్ష్యాయ తే నమః |

నమస్తే సర్వభక్షాయ వలీముఖ నమోస్తు తే || 5 ||

​ప్రతిపదార్థం:

​ఘోర-రూపాయ = భీకరమైన రూపము కలవాడికి; తే = నీకు; నమః అస్తు = నమస్కారము; దుర్నిరీక్ష్యాయ = కన్నెత్తి చూడడానికి వీలుకాని (తీవ్రమైన తేజస్సు లేదా ఉగ్రత గల) వాడికి; తే = నీకు; నమః = నమస్కారము; సర్వ-భక్షాయ = సమస్తాన్ని భక్షించేవాడికి; నమస్తే = నీకు నమస్కారము; వలీ-ముఖ = ముడతలు పడిన ముఖము కలవాడా!; తే = నీకు; నమః అస్తు = నమస్కారము కలుగుగాక.

​తాత్పర్యం:

భయంకరమైన రూపం ఉన్నవాడికి, నేరుగా చూడ శక్యం కాని తీవ్రత కలిగినవాడికి, సమస్తాన్ని తనలో కలిపేసుకునే (కాలరూప) సర్వభక్షకుడికి, వృద్ధాప్య సూచకమైన ముడతలు పడిన ముఖం కలిగిన ఓ శనిదేవా! నీకు నమస్కారము.

​విశేషాలు:

శనిదేవుడు వృద్ధులకు, కాల గమనానికి ప్రతీక. అందుకే ఆయనను ముడతలు పడిన ముఖం కలవాడిగా వర్ణించారు.

​శ్లోకం 6

​సూర్యపుత్ర నమస్తేస్తు భాస్కరో భయదాయినే |

అధోదృష్టే నమస్తేస్తు సంవర్తక నమోస్తు తే || 6 ||

​ప్రతిపదార్థం:

​సూర్య-పుత్ర = సూర్యభగవానుని కుమారుడా!; తే = నీకు; నమః అస్తు = నమస్కారము కలుగుగాక; భాస్కర-అభయదాయినే (లేదా భాస్కరో భయదాయినే) = సూర్యునికి కూడా అభయాన్ని కలిగించేవాడా! (లేక భాస్కరుని లాంటి తేజస్సుతో భయపెట్టేవాడా); అధో-దృష్టే = క్రిందికి చూసే చూపు కలవాడా!; తే = నీకు; నమః అస్తు = నమస్కారము; సంవర్తక = ప్రళయకాల అగ్ని వంటివాడా!; తే = నీకు; నమః అస్తు = నమస్కారము.

​తాత్పర్యం:

సూర్యపుత్రుడవైన ఓ శనిదేవా! నీకు నమస్కారము. స్వయంగా నీ తండ్రి అయిన సూర్యునికే అభయం కలిగించగల శక్తిమంతుడా, నిరంతరం కిందికి చూసే దృష్టి (వక్ర దృష్టి/అధో దృష్టి) కలవాడా, ప్రళయకాల అగ్ని వలె సర్వాన్ని నాశనం చేయగల ఓ సంవర్తకా! నీకు నమస్కారము.

​విశేషాలు:

శనిదేవుని చూపు ఎల్లప్పుడూ నేల వైపు (అధోముఖంగా) ఉంటుంది. ఆయన నేరుగా చూస్తే ఆ చూపు తీక్షణతను ఎవరూ తట్టుకోలేరు. అందుకే ఆయనను 'అధోదృష్టి' అని పిలుస్తారు.

​శ్లోకం 7

​నమో మందగతే తుభ్యం నిష్ప్రభాయ నమో నమః |

తపసా జ్ఞానదేహాయ నిత్యయోగరతాయ చ || 7 ||

​ప్రతిపదార్థం:

​మంద-గతే = నెమ్మదైన నడక కలవాడా!; తుభ్యం = నీకొరకు; నమః = నమస్కారము; నిష్ప్రభాయ = వెలుగు లేనివాని వలె (నల్లగా) కనిపించేవాడికి; నమః నమః = ఇవే మాటిమాటికీ నమస్కారములు; తపసా = తపస్సు చేత; జ్ఞాన-దేహాయ = జ్ఞానమే శరీరముగా మార్చుకున్నవాడికి; నిత్య-యోగ-రతాయ చ = ఎల్లప్పుడూ యోగ నిష్ఠలో మునిగి ఉండేవాడికి; నమః = నమస్కారము.

​తాత్పర్యం:

నెమ్మదిగా నడిచే ఓ మందగమనుడా (శనైశ్చరుడా) నీకు నమస్కారము. బాహ్యానికి కాంతిహీనంగా కనిపించినా, అంతరంలో తీవ్ర తపస్సు చేత జ్ఞానమయమైన శరీరాన్ని పొంది, నిరంతరం యోగ సాధనలో లీనమయ్యే ఓ శనిదేవా! నీకు నమస్కారములు.

​విశేషాలు:

నవగ్రహాలలో శని గ్రహం అత్యంత నెమ్మదిగా కదులుతుంది (ఒక రాశిలో రెండున్నర సంవత్సరాలు ఉంటుంది). అందుకే ఆయనను 'మందుడు' లేదా 'మందగతి' అంటారు.

​శ్లోకం 8

​జ్ఞానచక్షుర్నమస్తేస్తు కాశ్యపాత్మజసూనవే |

తుష్టో దదాసి రాజ్యం త్వం క్రుద్ధో హరసి తత్క్షణాత్ || 8 ||

​ప్రతిపదార్థం:

​జ్ఞాన-చక్షుః = జ్ఞానమే కన్నులుగా గలవాడా!; తే = నీకు; నమః అస్తు = నమస్కారము కలుగుగాక; కాశ్యప-ఆత్మజ-సూనవే = కశ్యప ప్రజాపతి కుమారుడైన సూర్యుని యొక్క పుత్రుడా!; త్వం = నీవు; తుష్టః = ప్రసన్నుడవైనచో; రాజ్యం = రాజ్యాన్ని; దదాసి = ఇస్తావు; క్రుద్ధః = కోపించినచో; తత్-క్షణాత్ = ఆ క్షణంలోనే; హరసి = (సమస్తాన్ని) హరిస్తావు (లాక్కుంటావు).

​తాత్పర్యం:

జ్ఞాననేత్రం కలిగినవాడా, కశ్యప ముని మనవడా (సూర్యుని కుమారుడా) నీకు నమస్కారము. నీవు అనుగ్రహిస్తే సామాన్యుడికి కూడా రాజ్యాన్ని ఇస్తావు, అదే నీవు కోపిస్తే ఎంతటి రాజునైనా ఆ క్షణంలోనే భిక్షగాడిని చేయగలవు.

​విశేషాలు:

శనిదేవుని న్యాయ నిర్ణేతృత్వానికి, ఆయన శక్తికి ఈ శ్లోకం అద్దం పడుతుంది. ఆయన కర్మ ఫలప్రదాత.

​శ్లోకం 9

​దేవాసురమనుష్యాశ్చ సిద్ధవిద్యాధరోరగాః |

త్వయావలోకితాస్సర్వే దైన్యమాశు వ్రజంతి తే || 9 ||

​ప్రతిపదార్థం:

​దేవ-అసుర-మనుష్యాః చ = దేవతలు, రాక్షసులు, మనుషులు; సిద్ధ-విద్యాధర-ఉరగాః = సిద్ధులు, విద్యాధరులు, సర్పజాతి వారు; సర్వే = అందరూ; త్వయా = నీ చేత; అలోకితాః = చూడబడినవారైతే (నీ వక్రదృష్టి పడితే); తే = వారు; ఆశు = శీఘ్రముగా (వెంటనే); దైన్యం = దీన స్థితిని/కష్టాలను; వ్రజంతి = పొందుతారు.

​తాత్పర్యం:

దేవతలు, అసురులు, మానవులు, సిద్ధులు, విద్యాధరులు, నాగులు... ఇలా ఎవరైనా సరే, నీ వక్ర దృష్టి వారిపై పడిందంటే చాలు, వెంటనే వారు అత్యంత దీనమైన కష్టాల స్థితిని అనుభవిస్తారు.

​విశేషాలు:

శని ప్రభావం నుంచి సృష్టిలో ఏ జీవీ తప్పించుకోలేదని, అందరూ కర్మఫలాన్ని అనుభవించాల్సిందేనని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది.

​శ్లోకం 10

​బ్రహ్మా శక్రో యమశ్చైవ మునయః సప్తతారకాః |

రాజ్యభ్రష్టాః పతంతీహ తవ దృష్ట్యావలోకితాః || 10 ||

​ప్రతిపదార్థం:

​బ్రహ్మా = బ్రహ్మదేవుడు; శక్రః = ఇంద్రుడు; యమః చ ఏవ = యమధర్మరాజు కూడా; మునయః = మునులు; సప్త-తారకాః = సప్తర్షులు; తవ = నీ యొక్క; దృష్ట్యా = చూపు చేత; అవలోకితాః = చూడబడినవారైతే; ఇహ = ఈ లోకంలో; రాజ్య-భ్రష్టాః = పదవులను, రాజ్యాలను కోల్పోయినవారై; పతంతి = పతనమవుతారు.

​తాత్పర్యం:

సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ, దేవరాజైన ఇంద్రుడు, యముడు, గొప్ప మునులు, సప్తర్షులు సైతం నీ వక్రదృష్టికి గురైతే తమ స్థానాలను, రాజ్యాలను కోల్పోయి కష్టాల పాలు కావాల్సిందే.

​విశేషాలు:

జీవుల పుణ్యపాపాల లెక్కలను బట్టి శనిదేవుడు ఇచ్చే తీర్పు ఎంతటి వారికైనా సమానమేనని ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.

​శ్లోకం 11

​త్వయావలోకితాస్తేపి నాశం యాంతి సమూలతః |

ప్రసాదం కురు మే సౌరే ప్రణతార్తిహరార్థితః || 11 ||

​ప్రతిపదార్థం:

​త్వయా = నీ చేత; అవలోకితాః = చూడబడిన వారు; తే అపి = వారు సైతం; సమూలతః = వేళ్లతో సహా (పూర్తిగా); నాశం = నాశనాన్ని; యాంతి = పొందుతారు; సౌరే = సూర్యపుత్రుడా!; ప్రణత-ఆర్తి-హర = నమస్కరించిన వారి కష్టాలను తీర్చేవాడా!; అర్థితః = వేడుకొనుచున్నాను; మే = నాపై; ప్రసాదం = అనుగ్రహాన్ని; కురు = ఉంచు (దయచూపు).

​తాత్పర్యం:

ఓ శనిదేవా! నీ వక్రదృష్టి పడిన వారు సమూలంగా నాశనమైపోతారు. కానీ శరణు జొచ్చిన వారి కష్టాలను కడతేర్చే కరుణామయుడివి కూడా నీవే. ఓ సూర్యపుత్రా! నిన్ను వేడుకుంటున్నాను, నాపై దయ ఉంచి నన్ను అనుగ్రహించు.

​విశేషాలు:

ఈ ముగింపు శ్లోకంలో దశరథ మహారాజు శనిదేవుని ప్రార్థిస్తూ, ఆయన శరణాగత రక్షకుడనే సత్యాన్ని గుర్తుచేస్తూ తనను కష్టాల నుండి గట్టెక్కించమని కోరాడు. శని స్తోత్ర పారాయణం చేసేవారికి ఈ శ్లోకం రక్షణ కవచం లాంటిది