నర్మదాస్తోత్రం ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం

నర్మదాస్తోత్రం  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యం, విశేషాలు  24 05 2026

శ్లోకం

జగ్ముస్తే నర్మదా కక్షం దృష్ట్వా రేవాః ద్విజోత్తమాః ||

తతః కేచిత్ స్తువంత్యంతే జయ దేవి నమోస్తు తే ||

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• ద్విజోత్తమాః = బ్రాహ్మణోత్తములు / ఉత్తముడైన మునులు

• రేవాః = రేవా నదిని (నర్మదా నదికి మరొక పేరు 'రేవ')

• దృష్ట్వా = చూసి

• తే = వారు

• నర్మదా కక్షం = నర్మదా నది యొక్క తీర ప్రాంతానికి (ఒడ్డుకు)

• జగ్ముః = వెళ్ళారు

• తతః = ఆ తర్వాత

• కేచిత్ = కొందరు

• అంతే = చివరగా (ఆ నదీ తీరంలో చేరిన తర్వాత)

• దేవి = ఓ నర్మదా దేవీ!

• తే = నీకు

• జయ = జయము కలుగుగాక

• నమః = నమస్కారము

• అస్తు = అగుగాక (అని)

• స్తువంతి = స్తుతిస్తున్నారు / కీర్తిస్తున్నారు.

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

ఉత్తముడైన ఆ బ్రాహ్మణులు/ఋషులు పవిత్రమైన రేవా (నర్మదా) నదిని దర్శించుకుని, ఆ నర్మదా తీర ప్రాంతానికి చేరుకున్నారు. అలా చేరుకున్న తర్వాత, వారిలో కొందరు ఆ నదీమతల్లిని భక్తితో "ఓ నర్మదా దేవీ! నీకు జయము కలుగుగాక, నీకు మా నమస్కారములు" అని స్తుతించడం (ప్రార్థించడం) ప్రారంభించారు.

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• రేవా - నర్మదా: భారతీయ సంస్కృతిలో నర్మదా నదికి 'రేవ' అనే మరొక ప్రసిద్ధమైన పేరు ఉంది. అమరకోశం ప్రకారం "రేవా తు నర్మదా" అంటే రేవ అన్నా నర్మద అన్నా ఒక్కటే.

• నర్మదా కక్షం: 'కక్షం' అంటే ఇక్కడ నది ఒడ్డు, అరణ్య ప్రాంతం లేదా నదికి ఇరువైపులా ఉండే పచ్చని తీర ప్రాంతం అని అర్థం. నర్మదా తీరం తపస్సు చేసుకోవడానికి అత్యంత ప్రశస్తమైనదిగా పురాణాలు చెబుతాయి.

• నర్మదా స్మరణం: హిందూ ధర్మంలో గంగ, యమున, గోదావరి నదుల లాగే నర్మదా నదిని కూడా అత్యంత పవిత్రమైనదిగా భావిస్తారు. "నర్మదాయై నమః" అని స్మరిస్తేనే పాపాలు తొలగిపోతాయని భక్తుల నమ్మకం. ఈ శ్లోకం ఆ నది యొక్క మహిమను, దాన్ని చూసినప్పుడు మునులకు కలిగిన భక్తిభావాన్ని తెలియజేస్తుంది.

శ్లోకం

నమోస్తుతే సిద్ధగణైర్నిషేవితే నమోస్తుతే సర్వ పవిత్రమంగళే | నమోస్తుతే విప్రసహస్ర సేవితే నమోస్తు రుద్రాంగ సముద్భవే వరే ||

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• సిద్ధ-గణైః = సిద్ధుల సమూహాల చేత

• నిషేవితే = చక్కగా సేవింపబడేదానా!

• తే = అటువంటి నీకు

• నమః = నమస్కారము

• అస్తు = అగుగాక!

• సర్వ = సమస్తమైన

• పవిత్ర = పావనత్వానికి

• మంగళే = శుభాలకు నిలయమైనదానా!

• తే = నీకు

• నమః = నమస్కారము

• అస్తు = అగుగాక!

• విప్ర-సహస్ర = వేలకొలది బ్రాహ్మణుల/వేద పండితుల చేత

• సేవితే = కొలవబడుతున్నదానా!

• తే = నీకు

• నమః = నమస్కారము

• అస్తు = అగుగాక!

• రుద్ర-అంగ = పరమశివుని శరీరం నుండి

• సముద్భవే = పుట్టినదానా!

• వరే = శ్రేష్ఠమైనదానా / వరాలను ఇచ్చేదానా!

• తే = నీకు

• నమః = నమస్కారము

• అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

మంత్రసిద్ధి పొందిన సిద్ధపురుషుల చేత నిరంతరం సేవింపబడే ఓ నర్మదా దేవీ! నీకు నమస్కారము. సమస్త పవిత్రతకు, సర్వ శుభాలకు నిలయమైన దానా! నీకు నమస్కారము. వేలాది మంది బ్రాహ్మణోత్తముల చేత, అర్చకుల చేత పూజింపబడుతున్న దానా! నీకు నమస్కారము. పరమశివుని దేహం నుండి ఉద్భవించిన శ్రేష్ఠమైన ఓ నదీమతల్లీ! నీకు శతకోటి నమస్కారములు.

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• రుద్రాంగ సముద్భవే (శివ పుత్రిక): పురాణాల ప్రకారం నర్మదా నది పరమశివుని స్వేదం (చెమట) లేదా ఆయన జటాజూటం/శరీరం నుండి ఉద్భవించింది. అందుకే ఆమెను 'శివపుత్రి' లేదా 'శాంకరి' అని పిలుస్తారు. శివుని అంగం నుండి పుట్టింది కాబట్టే ఈ నదిలోని ప్రతి రాయి 'నర్మద బాణలింగం' (శివలింగం) గా మారి పూజలందుకుంటుంది.

• సిద్ధగణ నిషేవితే: నర్మదా తీరం అనేకమంది యోగులకు, సిద్ధులకు తపోభూమి. ఇప్పటికీ నర్మదా పరిక్రమ (నది చుట్టూ కాలినడకన ప్రదక్షిణ చేయడం) చేసే సాధువులకు ఈ నది ఆధ్యాత్మిక శక్తిని ప్రసాదిస్తుంది.

• సర్వ పవిత్రమంగళే: గంగా నదిలో స్నానం చేస్తే పాపాలు పోతాయని చెబితే, నర్మదా నదిని కేవలం 'దర్శిస్తే' చాలు సమస్త శుభాలు కలుగుతాయని, పవిత్రత సిద్ధిస్తుందని శాస్త్ర వచనం.

శ్లోకం

నమోస్తుతే సర్వ పవిత్రపావనే | నమోస్తుతే దేవి వరప్రదే శివే || నమామి తే శీతజలే సుఖప్రదే | సరిద్వరే పాపహరే విచిత్రితే ॥

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• సర్వ = సమస్తమైన వాటిని

• పవిత్ర-పావనే = పవిత్రము చేయునట్టి అత్యంత పావనమైనదానా!

• తే = అటువంటి నీకు

• నమః = నమస్కారము

• అస్తు = అగుగాక!

• దేవి = ఓ నర్మదా దేవీ!

• వర-ప్రదే = కోరిన వరాలను అనుగ్రహించేదానా!

• శివే = మంగళప్రదమైనదానా (శివుని పుత్రికా)!

• తే = నీకు

• నమః = నమస్కారము

• అస్తు = అగుగాక!

• శీత-జలే = చల్లనైన నీరు గలదానా!

• సుఖ-ప్రదే = (ఆశ్రయించిన వారికి) సుఖ సంతోషాలను ఇచ్చేదానా!

• సరిత్-వరే = నదులలో శ్రేష్ఠమైనదానా!

• పాప-హరే = సమస్త పాపాలను హరించేదానా!

• విచిత్రితే = అద్భుతమైన ఆకారము/విచిత్రమైన మహిమలు గలదానా!

• తే = అటువంటి నీకు

• నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను.

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

సమస్త లోకాలను, లోకంలోని సర్వ వస్తువులను పవిత్రం చేసే అత్యంత పావనమూర్తివైన ఓ నర్మదా దేవీ! నీకు నమస్కారము. భక్తులు కోరిన కోర్కెలను తీర్చే వరదాతవు, శుభప్రదమైనదానివు అయిన నీకు నమస్కారము. చల్లనైన జలములతో సర్వులకు సుఖాన్నిచ్చేదానా, నదులన్నింటిలో శ్రేష్ఠమైనదానా, ఆశ్రయించిన వారి పాపాలను నశింపజేసేదానా, విచిత్రమైన మహిమలతో ప్రకాశించే ఓ నదీమతల్లీ! నీకు భక్తితో ప్రణమిల్లుతున్నాను.

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• సర్వ పవిత్రపావనే: సాధారణంగా పవిత్రమైన వస్తువుల సంపర్కం వల్ల మిగతావి పవిత్రమవుతాయి. కానీ నర్మదా దేవి స్వయంగా పవిత్రతకే పవిత్రతను చేకూర్చే అంతటి మహోన్నతమైన పావన శక్తి స్వరూపిణి అని ఈ శ్లోకం శ్లాఘిస్తోంది.

• శీతజలే సుఖప్రదే: నర్మదా నది నీరు ఎండకాలంలో సైతం ఎంతో చల్లగా, స్వచ్ఛంగా ఉంటుంది. ఈ 'శీత జలం' శారీరక తాపాన్ని (వేడిని) దూరం చేయడమే కాకుండా, ఆధ్యాత్మికంగా మానసిక ప్రశాంతతను, సుఖాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.

• విచిత్రితే (విచిత్రమైన ప్రవాహం): నర్మదా నది ప్రయాణం భారతదేశంలోని మిగతా నదుల కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది. తూర్పున అమరకంటక్‌లో పుట్టి, పడమర వైపు ప్రవహిస్తూ అరబేరియా సముద్రంలో కలుస్తుంది (భారతదేశంలో తూర్పు నుండి పడమర వైపు ప్రవహించే కొద్ది నదులలో ఇది ముఖ్యమైనది). వింధ్య, సాత్పురా పర్వత శ్రేణుల మధ్య పాయలుగా, జలపాతాలుగా ఈమె సాగించే ప్రయాణం ఎంతో విచిత్రంగా, మనోహరంగా ఉంటుంది. అందుకే ఆమెను 'విచిత్రితే' అని కీర్తించడం ఎంతో సమంజసం.

శ్లోకం

అనేక భూతేషు సుసేవితాంగే గంధర్వ యక్షోరగపావితాంగే | మహాగజోఘై ర్మహిషై ర్వరాహైః ఆపీయసే తోయమహోర్మిమాలే ||

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• అనేక భూతేషు = సమస్త ప్రాణుల చేత / అనేక రకాల జీవుల చేత

• సు-సేవిత-అంగే = చక్కగా సేవింపబడే అవయవములు (తీరములు) గలదానా!

• గంధర్వ-యక్ష-ఉరగ = గంధర్వులు, యక్షులు, నాగుల (సర్పాల) చేత

• పావిత-అంగే = పవిత్రం చేయబడిన/స్తుతింపబడిన స్వరూపము గలదానా!

• మహా-గజ-ఓఘైః = పెద్ద పెద్ద ఏనుగుల సమూహాల చేత

• మహిషైః = అడవి దున్నల చేత

• వరాహైః = అడవి పందుల చేత

• తోయ-మహా-ఊర్మి-మాలే = పెద్ద పెద్ద నీటి అలల సమూహాలు (మాలలు) కలిగిన ఓ నర్మదా!

• ఆపీయసే = (ఆయా జంతువుల చేత నీ నీరు) త్రాగబడుచున్నది.

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

అనేక రకాల ప్రాణికోటి చేత నిరంతరం సేవింపబడే శరీరము (తీరము) గల ఓ నర్మదా దేవీ! గంధర్వులు, యక్షులు, నాగులు వంటి దివ్యయోనులు సైతం వచ్చి నిన్ను సేవించి తమను తాము పవిత్రం చేసుకుంటున్నారు. మహోన్నతమైన అలల వరుసలతో శోభిల్లే ఓ నదీమతల్లీ! అడవులలో ఉండే పెద్ద పెద్ద ఏనుగుల గుంపులు, అడవి దున్నలు, అడవి పందులు భయము లేక గుంపులు గుంపులుగా వచ్చి నీ చల్లని పవిత్ర జలాలను త్రాగుతూ తరిస్తున్నాయి.

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• అనేక భూతేషు సుసేవితాంగే: నర్మదా నది కేవలం మనుషులకే కాదు, సమస్త జీవకోటికి జీవనాధారం. పక్షులు, కీటకాలు, మృగాలు అనే తేడా లేకుండా అన్ని ప్రాణులు ఆమెను ఆశ్రయించి జీవిస్తాయి.

• దివ్య జీవుల సేవ: గంధర్వులు (దేవలోక గాయకులు), యక్షులు (కుబేరుని అనుచరులు), ఉరగులు (పాతాళ నాగలోక వాసులు) వంటి అదృశ్య, దివ్య శక్తులు కూడా నర్మదా తీరంలో తపస్సు చేస్తూ, ఆమె జలాలలో స్నానం చేసి పవిత్రతను పొందుతారని పురాణ ప్రసిద్ధి.

• సహజ ప్రకృతి వర్ణన (తోయమహోర్మిమాలే): ఈ శ్లోకంలో నర్మదా నది యొక్క సహజ అరణ్య సౌందర్యం కళ్ళకు కట్టినట్లు కనిపిస్తుంది. వింధ్య పర్వత శ్రేణుల గుండా ప్రవహించే నర్మదా నది దట్టమైన అడవుల మధ్య సాగుతుంది. అక్కడ ఏనుగులు, దున్నలు వంటి వన్యప్రాణులు ఏ విధమైన భయం లేకుండా స్వేచ్ఛగా వచ్చి ఆమె అలల జలాలను ఆస్వాదించడాన్ని కవి ఇక్కడ ఎంతో మనోహరంగా వర్ణించారు.

శ్లోకం

నమామి తే సర్వవరే సుఖప్రదే విమోచయాస్మాన్ అఘపాశబద్ధాన్| భ్రమన్తితావన్నరకేషుమర్త్యా యావత్తవాంభో నహి సంశ్రయన్తి ||

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• సర్వ-వరే = అన్ని నదులలో కల్లా అత్యంత శ్రేష్ఠమైనదానా!

• సుఖ-ప్రదే = (ఇహపరాలలో) సుఖసంతోషాలను ప్రసాదించేదానా!

• తే = అటువంటి నీకు

• నమామి = నమస్కరిస్తున్నాను.

• అఘ-పాశ-బద్ధాన్ = పాపములనే తాళ్ళ (పాశముల) చేత బంధింపబడిన

• అస్మాన్ = మమ్ములను

• విమోచయ = (ఆ పాప బంధనాల నుండి) విడిపించు / ముక్తులను చేయి.

• మర్త్యాః = మానవులు

• యావత్ = ఎంతవరకు అయితే

• తవ = నీయొక్క

• అంభః = పవిత్ర జలాన్ని

• న హి సంశ్రయన్తి = ఆశ్రయించరో (స్నానపానాదుల చేత సేవించరో)

• తావత్ = అంతవరకు వారు

• నరకేషు = నరక లోకాలలో

• భ్రమన్తి = తిరుగుతూనే ఉంటారు (కష్టాలు అనుభవిస్తూనే ఉంటారు).

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

సకల నదులలో శ్రేష్ఠమైనదానా, ఆశ్రయించిన వారికి సర్వ సుఖాలను ఇచ్చే ఓ నర్మదా దేవీ! నీకు ప్రణమిల్లుతున్నాను. అనుక్షణం పాపములనే తాళ్ళతో గట్టిగా బంధింపబడి లౌకిక బాధలు అనుభవిస్తున్న మమ్ములను ఆ పాప బంధనాల నుండి విడిపించి రక్షించు. మానవులు ఎంతకాలమైతే నీ పవిత్ర జలాలను ఆశ్రయించరో, అంతకాలం వారు సంసార చక్రంలోనో లేదా నరకయాతనలలోనో పడి కొట్టుమిట్టాడుతూనే ఉంటారు (కానీ నిన్ను ఆశ్రయించిన క్షణమే నరక భయం నుండి విముక్తులవుతారు).

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• అఘపాశబద్ధాన్ (పాప బంధనాలు): మనుషులు తెలిసో తెలియకో చేసే పాపాలు ఒక బలమైన తాడు (పాశం) లాగా వారి ఆత్మను చుట్టుముట్టి ఉంచుతాయి. యమధర్మరాజు వేసే యమపాశం కంటే ఈ 'అఘపాశం' భయంకరమైనది. ఈ బంధనాన్ని తెంచే శక్తి కేవలం నర్మదా నది పవిత్ర స్నానానికి, స్మరణానికి మాత్రమే ఉందని భక్తుల విశ్వాసం.

• నరక విముక్తి - నర్మదా శరణాగతి: హిందూ పురాణాల ప్రకారం నర్మదా నది పరమశివుని సాక్షాత్ స్వరూపం కాబట్టి, ఆమె జలాలను తాకినా, ఆ తీరంలో ప్రాణాలు విడిచినా నరకలోక ప్రాప్తి ఉండదు, నేరుగా శివలోక సాయుజ్యం లభిస్తుంది.

• యావత్ - తావత్ (ఎంతవరకు - అంతవరకు): మానవుడి కష్టాలకు, జనన మరణ చక్ర భ్రమలకు గల కారణాన్ని ఈ శ్లోకం చక్కగా వివరిస్తుంది. భగవత్ స్వరూపిణి అయిన నర్మదను ఆశ్రయించనంత వరకే మానవుడికి అధోగతి, ఆమెను శరణు వేడిన వెంటనే సద్గతి లభిస్తుందని ఈ శ్లోక సారాంశం.

శ్లోకం

స్పృష్టం కరై శ్చంద్రమసో రవే శ్చేత్తద్దేవి దద్యాత్ పరమం పదం తు || అనేక సంసార భయార్దితానాం పాపై రనేకై రభివేష్టితానామ్ ||

(గమనిక: ఈ శ్లోక అన్వయం ప్రకారం క్రింది వరుసలోని "అనేక సంసార..." అనే విశేషణ పదాలు ముందుగా వస్తాయి, ఆపై పై వరుసలోని ఫలితం వస్తుంది.)

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• అనేక సంసార భయ-ఆర్దితానాం = సంసార చక్రంలో కలిగే అనేక రకాల భయాల చేత పీడింపబడుతున్న వారికి,

• అనేకైః పాపైః = లెక్కలేనన్ని పాపాల చేత

• అభివేష్టితానామ్ = నలువైపులా చుట్టుముట్టబడిన (మానవులకు),

• దేవి = ఓ నర్మదా దేవీ!

• చంద్రమసః = చంద్రుని యొక్క,

• చ రవేః = మరియు సూర్యుని యొక్క,

• కరైః = కిరణాల చేత,

• స్పృష్టం చేత్ = తాకబడిన (నీ పవిత్ర జలము),

• తత్ = ఆ నీరు (ఆశ్రయించిన వారికి),

• పరమం పదం తు = మోక్ష స్థానాన్ని (ఉత్తమ గతిని),

• దద్యాత్ = ప్రసాదించుగాక!

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

లౌకిక జీవనంలో ఎదురయ్యే అనేక రకాల సంసార భయాల చేత, కష్టాల చేత అల్లాడిపోతూ, తాము చేసిన ఎన్నో పాపపు పనుల వల్ల నలువైపులా బంధింపబడిన మానవులకు ఒక్కటే ఆశ్రయం. ఓ నర్మదా దేవీ! పగలు సూర్యుని కిరణాల చేత, రాత్రి చంద్రుని కిరణాల చేత నిరంతరం స్పృశింపబడుతూ (తాకబడుతూ) ఉండే నీ పవిత్ర జలం, ఆ పాపపీడితులను సైతం పవిత్రం చేసి వారికి అత్యున్నతమైన మోక్ష పదవిని (పరమపదాన్ని) అనుగ్రహించుగాక!

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• సూర్యచంద్ర కిరణాల స్పర్శ (కరై శ్చంద్రమసో రవేః): నర్మదా నది ఎల్లప్పుడూ ఆకాశం క్రింద బహిరంగంగా, సువిశాలంగా ప్రవహిస్తుంది. పగలు సూర్యకిరణాల తీక్షణత వల్ల దానికి ఒక రకమైన ఔషధ శక్తులు, రాత్రి అమృతకిరణుడైన చంద్రుని వల్ల చల్లదనం, శాంతి చేకూరుతాయి. సూర్యచంద్రుల కిరణాలు నిరంతరం సోకడం వల్ల ఈ నది నీరు ఎంతో పవిత్రమైన రసాయనంగా మారి, సర్వరోగాలను, సర్వపాపాలను హరిస్తుందని సైంటిఫిక్ మరియు ఆధ్యాత్మిక నమ్మకం.

• సంసార భయార్దితానాం: పుట్టడం, గిట్టడం, సంసార బంధాలలో చిక్కుకుని భయపడటం అనేవి మానవుడి సహజ బలహీనతలు. ఈ శ్లోకం మానవ జీవితాన్ని ఒక సంక్షోభంగా వర్ణిస్తూ, దానికి నర్మదా నదిని ఒక దివ్యమైన తరుణోపాయంగా, రక్షణగా చూపుతోంది.

• పరమపదం దద్యాత్: సాధారణంగా మోక్షం అనేది కఠినమైన యోగాభ్యాసాలు, యజ్ఞయాగాలు చేస్తేనే లభిస్తుందని అంటారు. కానీ చంద్రసూర్య కిరణాలతో పునీతమైన నర్మదా జలాన్ని ఆశ్రయిస్తే, అది అత్యంత పాపాత్ముడికి కూడా పరమపదాన్ని (శివలోక ప్రాప్తిని) సులభంగా ఇస్తుందని ఈ స్తోత్రం అభయమిస్తోంది.

శ్లోకం

గతిస్త్వ మంభోజ సమానవక్త్రైః  ద్వంద్యై రనేకై రభిసంవృతానామ్ | విణ్మూత్ర దేహాశ్చ నిమగ్నదేహా భ్రమన్తి తావన్నరకేషు మర్త్యాః ||

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• అంభోజ-సమాన-వక్త్రైః = పద్మముతో సమానమైన (ప్రసన్నమైన) ముఖములు కలిగిన,

• వంద్యైః = నమస్కరింపదగిన,

• అనేకైః = అనేకమంది దేవతలు/మునుల చేత,

• అభిసంవృతానామ్ = నలువైపులా చుట్టూ సేవింపబడుతున్న (మానవులకు),

• త్వమ్ = నీవు (ఓ నర్మదా దేవివి!),

• గతిః = దిక్కువు/ఉత్తమ గతివి.

• మర్త్యాః = మానవులు,

• యావత్ = ఎంతవరకు అయితే (నీ జలాలను ఆశ్రయించరో),

• తావత్ = అంతవరకు వారు,

• విణ్మూత్ర-దేహాః చ = మలమూత్రములతో నిండిన అపవిత్రమైన శరీరములతో,

• నరకేషు = భయంకరమైన నరకలోకాలలో,

• నిమగ్న-దేహాః = మునిగిపోయిన శరీరము గలవారై,

• భ్రమన్తి = తిరుగుతూనే ఉంటారు (కష్టాలు అనుభవిస్తూనే ఉంటారు).

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

తామర పువ్వుల వంటి ప్రసన్నమైన ముఖాలు కలిగి, అందరికీ నమస్కరింపదగినవారైన అనేకమంది దేవతలు, ఋషులు నిరంతరం ఏ నర్మదను కొలుస్తూ ఉంటారో... అటువంటి మానవులందరికీ ఓ నర్మదా దేవీ! నీవే ఏకైక దిక్కువు, ఉత్తమ గతివి. లౌకిక లోకంలో మానవులు ఎంతకాలమైతే నీ పవిత్ర జలాలను ఆశ్రయించరో, అంతకాలం వారు మలమూత్ర భాండమైన ఈ నశ్వరమైన దేహభావనలో చిక్కుకుని, మరణానంతరం భయంకరమైన నరక కూపాలలో పడి యాతనలు అనుభవిస్తూనే ఉంటారు. (కానీ నిన్ను ఆశ్రయిస్తే ఈ అపవిత్ర దేహ బంధనాల నుండి, నరక బాధల నుండి విముక్తి లభిస్తుంది).

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• అంభోజ సమానవక్త్రైః (దేవతా సేవిత): పద్మసమానమైన ముఖ వర్చస్సు గల దేవతలు, బ్రహ్మర్షులు కూడా నర్మదా తీరానికి వచ్చి ఈమెను ఆరాధిస్తారని శ్లోకం చెబుతోంది. దేవతలకే పూజనీయురాలైన నది కాబట్టి, సామాన్య మానవులకు ఈమె పరమగతి కావడం అత్యంత సహజం.

• విణ్మూత్ర దేహాః (శరీర నశ్వరత్వం): ఈ శ్లోకం మానవ శరీరం యొక్క భౌతిక స్వభావాన్ని ('మలమూత్ర పూరితమైనది') గుర్తు చేస్తూ, ఒక వైరాగ్య భావనను కలిగిస్తుంది. కేవలం భౌతిక సుఖాల కోసమే ప్రాకులాడే మనుషులు ఈ అపవిత్ర దేహ బంధనంలో ఉండి నరకానికి దారి తీస్తారు.

• నరక నిమగ్నతకు విరుగుడు: ఆదిశంకరులు కూడా తమ నర్మదాష్టకంలో "గతౌ రౌరవే మజ్జతాం వ్రాతపాతం" అని పేర్కొన్నారు—అంటే రౌరవాది నరకాలలో పడి మునిగిపోయే వారికి నర్మదా నది ఒక్కటే రక్షణ నౌక. ఈ శ్లోకం కూడా అదే భావాన్ని బలపరుస్తూ, నర్మదా నది కేవలం దాహాన్ని తీర్చే జలధార కాదు, జీవుణ్ణి అపవిత్రత నుండి పరమ పవిత్రత వైపు నడిపించే మోక్షధార అని నిరూపిస్తోంది.

శ్లోకం

నద్యశ్చ పూతా విమలా భవన్తి త్వాం దేవి సంప్రాప్య న సంశయోత్ర | దుఃఖాతురాణామభయం దదాసి శిష్టై రనేకై రభిపూజితోసి ||

(గమనిక: మూల శ్లోకంలో చివరి పదం 'అభిపూజితోసి' అని పుంలింగంలో ఉన్నా, నదీ రూపమైన నర్మదా దేవిని సంబోధిస్తున్నాం కాబట్టి 'అభిపూజితాసి' అనే స్త్రీలింగ పాఠాంతర భావంతో ఇక్కడ అన్వయం చెప్పబడింది.)

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• దేవి = ఓ నర్మదా దేవీ!

• త్వమ్ = నిన్ను

• సంప్రాప్య = పొంది (నీలో కలిసిన తర్వాత)

• నద్యః చ = ఇతర నదులు కూడా

• పూతాః = పవిత్రమైనవిగాను

• విమలాః = మలినము లేని స్వచ్ఛమైనవిగాను

• భవన్తి = అవుతున్నాయి

• అత్ర = ఈ విషయంలో

• సంశయః = అనుమానము

• న = లేదు.

• దుఃఖ-ఆతురాణాం = దుఃఖము చేత, కష్టాల చేత పీడింపబడుతున్న వారికి

• అభయం = భయము లేని స్థితిని (రక్షణను)

• దదాసి = ఇస్తున్నావు.

• అనేకైః = ఎంతోమంది

• శిష్టైః = సదాచార సంపన్నులైన శ్రేష్ఠుల చేత, జ్ఞానుల చేత

• అభిపూజితాసి (అభిపూజితోసి) = నీవు చక్కగా పూజింపబడుతున్నావు.

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

ఓ నర్మదా దేవీ! ఇతర నదులన్నీ నీలో వచ్చి కలిసిన తర్వాతే అవి కూడా పరమ పవిత్రంగా, నిర్మలంగా మారుతున్నాయి — ఈ విషయంలో ఏమాత్రం సందేహం లేదు. సంసార కష్టాల వల్ల, దుఃఖాల వల్ల అల్లాడిపోతున్న భక్తులకు నీవు తోడుగా నిలిచి 'అభయాన్ని' ప్రసాదిస్తావు. సదాచార పరాయణులు, వేదవిదులైన ఎందరో ఉత్తమ పురుషుల (శిష్టుల) చేత నీవు నిరంతరం పూజింపబడుతున్నావు.

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• నద్యశ్చ పూతా భవన్తి (నదులకే పవిత్రతనిచ్చే నది): లోకంలో మనుషులు తాము చేసిన పాపాలను కడుక్కోవడానికి గంగ, యమున వంటి నదులలో స్నానం చేస్తారు. దీనివల్ల ఆ నదులకు చేరే మలిన్యాన్ని, పాపాలను పోగొట్టుకోవడానికి ఆ నదులన్నీ అంతర్వాహినులుగానో, ప్రత్యక్షంగానో వచ్చి నర్మదా నదిలో కలుస్తాయని, నర్మదను తాకడం వల్లే ఆ నదులకు మళ్ళీ పవిత్రత సిద్ధిస్తుందని పురాణ వచనం. ఈ నమ్మకాన్ని ఈ శ్లోకం "న సంశయోత్ర" (ఇందులో సందేహమే లేదు) అని ఖచ్చితంగా చెప్తోంది.

• దుఃఖాతురాణామభయం: నర్మదా తీరానికి వెళ్ళి శరణు వేడిన వారికి మానసిక, శారీరక దుఃఖాల నుండి ఉపశమనం లభిస్తుంది. ఆమె కేవలం పాపాలనే కాదు, గుండె కోతను, భయాలను కూడా హరిస్తుంది.

• శిష్ట పూజిత: 'శిష్టులు' అంటే శాస్త్ర విహితమైన కర్మలను ఆచరిస్తూ, ధర్మ మార్గంలో నడిచే ఉత్తములు. అటువంటి పరమ పవిత్రులైన జ్ఞానులు సైతం నర్మదా దేవిని అర్చిస్తున్నారంటే, ఆమె మహిమ ఎంతటిదో మనం అర్థం చేసుకోవచ్చు

శ్లోక పాదం

మహాబలధ్వస్త తరంగ భంగం జలం న యావ త్తవ సంస్పృశన్తి ||

(గమనిక: ఇది ఒక శ్లోకం యొక్క పూర్వభాగం [మొదటి రెండు పాదాలు]. దీని అన్వయం, భావం 'యావత్' [ఎంతవరకు అయితే] అనే పదంతో మొదలై, నర్మదా జలాల గొప్పదనాన్ని వివరిస్తుంది.)

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• మహా-బల = గొప్ప శక్తితో/వేగంతో,

• ధ్వస్త = (ఎదురువచ్చే విఘ్నాలను) రూపుమాపే,

• తరంగ = అలల యొక్క,

• భంగం = విరుపులు (సమూహములు) కలిగిన,

• తవ = నీయొక్క,

• జలమ్ = పవిత్రమైన నీటిని,

• మానవాః = మానవులు,

• యావత్ = ఎంతవరకు అయితే,

• న సంస్పృశన్తి = తాకరో (ముట్టుకోరో)...

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

మిక్కిలి బలమైన వేగంతో ప్రవహిస్తూ, తన ఉధృతమైన అలల తాకిడి చేత ఎదురువచ్చే సమస్త అడ్డంకులను ధ్వంసం చేస్తూ సాగిపోయే ఓ నర్మదా దేవీ! అద్భుతమైన అలల విరుపులతో కూడిన నీ పవిత్ర జలాలను మానవులు ఎంతవరకు అయితే భక్తితో తాకరో... (అంతవరకు వారికి పాప విముక్తి, సద్గతి కలగవు అని శ్లోక శేషం భావం).

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• మహాబలధ్వస్త తరంగ భంగం: నర్మదా నది ప్రవాహ శైలి ఎంతో గంభీరమైనది. అమరకంటక్ పర్వతాలపై పుట్టి, రాతి లోయలు, మార్బుల్ రాక్స్ (భేడాఘాట్) వంటి కఠినమైన శిలల గుండా ప్రవహిస్తుంది. ఎంతటి పెద్ద కొండలైనా, రాళ్ళనైనా తన ప్రవాహ బలంతో, అలల వేగంతో చీల్చుకుంటూ ముందుకు సాగుతుంది. ఈ శ్లోక భాగం నర్మద యొక్క ఆ వీర, రౌద్ర మరియు గంభీర సుందర రూపానికి అద్దం పడుతోంది.

• ఆధ్యాత్మిక అంతరార్థం: నర్మద యొక్క భౌతిక అలలు ఏ విధంగా ఎదురువచ్చిన రాళ్ళను ముక్కలు చేస్తాయో, అలాగే ఆమె ఆధ్యాత్మిక శక్తి భక్తుల జీవితాల్లోని 'మహా బలమైన' ప్రారబ్ధ కర్మలను, పాపాలను, కష్టాలనే అడ్డంకులను కూడా అంతం (ధ్వస్తం) చేస్తుంది.

• స్పర్శ మహిమ: హిందూ సంప్రదాయంలో నర్మదా నదికి 'స్పర్శ' (తాకడం) లేదా 'దర్శనం' అత్యంత ముఖ్యం. గంగా నదిలో మునక వేయాలి, కానీ నర్మదను భక్తితో తాకినా, చూసినా చాలు జీవుడు పునీతుడవుతాడని శాస్త్రాలు చెబుతాయి. ఆ పవిత్ర స్పర్శ భాగ్యం లేని జీవితం వ్యర్థమని ఈ 'యావత్' (ఎంతవరకు అయితే) అనే పదం సూచిస్తుంది.

శ్లోకం

మ్లేచ్ఛాః పులిందాః అథ యాతుదానాః పిబన్తి యేంభ స్తవ దేవి పుణ్యమ్ | తేపి ప్రముచ్యన్తి భయాచ్చ ఘోరాత్ కిమత్ర విప్రా భవపాశ భీతాః ||

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• దేవి = ఓ నర్మదా దేవీ!

• యే = ఏ మనుషులైతే,

• మ్లేచ్ఛాః = సదాచారము లేని అనాగరికులు,

• పులిందాః = అడవులలో నివసించే కిరాతులు (బోయలు),

• అథ = మరియు,

• యాతుదానాః = రాక్షసులు / క్రూరులైన వారైనా సరే,

• తవ = నీయొక్క,

• పుణ్యమ్ = పవిత్రమైన,

• అంభః = జలాన్ని,

• పిబన్తి = త్రాగుతారో,

• తే అపి = వారు కూడా,

• ఘోరాత్ = భయంకరమైన,

• భయాత్ చ = సంసార భయము నుండి/నరక భయము నుండి,

• ప్రముచ్యన్తి = పూర్తిగా విముక్తులవుతున్నారు.

• అత్ర = ఈ విషయమై,

• భవ-పాశ-భీతాః = సంసార బంధాలకు (పుట్టుక, చావులకు) భయపడే,

• విప్రాః = సదాచార సంపన్నులైన బ్రాహ్మణుల/జ్ఞానుల విషయములో,

• కిమ్ = చెప్పేదేముంది? (వారు తప్పక మోక్షాన్ని పొందుతారని భావం).

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

ఓ నర్మదా దేవీ! ధర్మశాస్త్రాలు, సదాచారాలు తెలియని అనాగరికులు (మ్లేచ్ఛులు), అడవులలో క్రూరంగా జీవించే వేటగాళ్ళు (పులిందులు), చివరికి రాక్షస స్వభావం కలవారు (యాతుధానులు) సైతం నీ పవిత్రమైన పుణ్య జలాన్ని భక్తితోనో, సహజంగానో త్రాగితే... వారు కూడా తమ ఘోరమైన పాపాల నుండి, నరక భయాల నుండి విముక్తులవుతున్నారు. అలాంటప్పుడు, నిరంతరం ధర్మ మార్గంలో నడుస్తూ, సంసార బంధాలకు భయపడి నిన్ను ఆశ్రయించే బ్రాహ్మణోత్తములకు, సజ్జనులకు మోక్షం సిద్ధిస్తుందనే విషయంలో ఇక చెప్పేదేముంది? వారికి తప్పక ఉత్తమ గతి లభిస్తుంది.

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• కారుణ్య సింధువు (నర్మద): ఈ శ్లోకం నర్మదా దేవి యొక్క అపారమైన కారుణ్యాన్ని, సమభావనను చాటిచెబుతోంది. గంగ వలెనే నర్మద కూడా తనను ఆశ్రయించే వారి కుల, మత, జాతి, గుణ దోషాలను చూడదు. కేవలం ఆమె జలాన్ని స్వీకరిస్తే చాలు, ఎంతటి పాపాత్ముడైనా సరే పవిత్రుడు అవుతాడు.

• కైముతిక న్యాయం (Argumentum a fortiori): సంస్కృత సాహిత్యంలో దీనిని 'కైముతిక న్యాయం' అంటారు. అంటే — "అల్పులకే ఇంతటి మేలు కలిగినప్పుడు, ఇక ఉత్తములైన వారికి ఎంతటి గొప్ప ఫలితం దక్కుతుందో వేరే చెప్పక్కర్లేదు" అని నిరూపించడం. అడవి మనుషులు, రాక్షసులే నర్మదా జలం వల్ల తరించగా, వేదవిదులైన జ్ఞానులు ఆమెను సేవిస్తే సాయుజ్య ముక్తి లభించడం ఖాయం అని కవి ఇక్కడ అభయమిస్తున్నారు.

• భవపాశ భీతాః: సంసార చక్రం (జనన మరణాలు) అనే తాడుకు భయపడేవారే నిజమైన జిజ్ఞాసువులు. అటువంటి భీతి ఉన్నవారికి నర్మదా తీరవాసం, నర్మదా జలపానం సంసార సాగరాన్ని దాటించే నావ లాగా పనిచేస్తాయని ఈ స్తోత్రం స్పష్టం చేస్తోంది.

శ్లోకం

సరాంసి నద్యః క్షయమభ్యుపేతా ఘోరే యుగే స్మిన్ కలినౌ అవసృష్టే | త్వం భ్రాజసే దేవి జలౌఘ పూర్ణా దివీవ నక్షత్రపథే చ గంగా ॥

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• ఘోరే = భయంకరమైన,

• అస్మిన్ = ఈ,

• కలి-యుగే = కలియుగము,

• అవసృష్టే (సతి) = ప్రవేశించినప్పుడు / ప్రారంభమైనప్పుడు,

• సరాంసి = (ఇతర) చెరువులు, సరస్సులు,

• నద్యః = నదులు,

• క్షయమ్ = ఎండిపోవడాన్ని (క్షీణతను),

• అభ్యుపేతాః = పొందుతున్నాయి.

• దేవి = కానీ ఓ నర్మదా దేవీ!

• త్వమ్ = నీవు మాత్రం,

• జల-ఓఘ పూర్ణా = ప్రచండమైన నీటి ప్రవాహంతో నిండినదానివై,

• దివి = ఆకాశంలో,

• నక్షత్ర-పథే = నక్షత్ర వీధిలో ప్రవహించే,

• గంగా ఇవ = ఆకాశగంగ (క్షీరనది) వలె,

• భ్రాజసే = మిక్కిలి ప్రకాశిస్తున్నావు.

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

భయంకరమైన ఈ కలియుగం ప్రవేశించిన తర్వాత లోకంలోని మిగతా చెరువులు, నదులు అన్నీ కాలక్రమేణా నీరు లేక ఎండిపోతూ, తమ పవిత్రతను కోల్పోతూ క్షీణించిపోతున్నాయి. కానీ ఓ నర్మదా దేవీ! నీవు మాత్రం ఈ కలికాలంలో కూడా అపారమైన, ఉధృతమైన నీటి ప్రవాహంతో నిండుగా తులతూగుతూ... నింగిలోని నక్షత్ర మార్గంలో వెలిగిపోయే ఆకాశగంగ వలె భూమిపై దేదీప్యమానంగా ప్రకాశిస్తున్నావు.

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• కలియుగ ప్రభావం - నర్మద అక్షయత: పురాణాల ప్రకారం కలియుగం గడిచేకొద్దీ భూమిపై పాపాలు పెరిగిపోయి, నదులన్నీ అంతర్ధానం (మాయం) అవుతాయని, లేదా ఎండిపోతాయని చెబుతారు. గంగా నది కూడా కలియుగంలో ఒక నిర్దిష్ట కాలం తర్వాత భూమిపై నడవదని శాస్త్ర వచనం. కానీ, ప్రళయ కాలంలో సైతం నర్మదా నది ఎండిపోదని, ఆమె ఎల్లప్పుడూ 'అక్షయ జలధార'గా ప్రవహిస్తూనే ఉంటుందని శివపురాణం చెబుతోంది. ఈ శ్లోకం ఆ సత్యాన్నే ఆవిష్కరిస్తోంది.

• దివీవ నక్షత్రపథే చ గంగా (ఆకాశగంగతో పోలిక): రాత్రి వేళ ఆకాశంలో నక్షత్రాల మధ్య తెల్లగా మెరిసిపోయే 'పాలపుంత' (Milky Way/ఆకాశగంగ) ఎంత సుందరంగా, పవిత్రంగా కనిపిస్తుందో, ఈ మలినమైన కలియుగ భూమిపై నర్మదా నది అంతటి దివ్యత్వంతో, స్వచ్ఛతతో అలరారుతోందని కవి ఇక్కడ అద్భుతమైన పోలిక (ఉపమాలంకారం) చెప్పారు.

• భ్రాజసే జలౌఘ పూర్ణా: నర్మదకు 'శివతనూజ' (శివుని దేహం నుండి పుట్టినది) అనే పేరు ఉన్నందున, ఆమెకు జనన మరణాలు గానీ, క్షీణత గానీ లేవు. ప్రకృతి వైపరీత్యాలు ఎదురైనా, కలికాలపు దోషాలు చుట్టుముట్టినా నర్మదా నది తన గంభీరత్వాన్ని, జలసమృద్ధిని కోల్పోకుండా భక్తుల పాపాలను కడుగుతూనే ఉంటుందని ఈ శ్లోకం మనకు భరోసా ఇస్తోంది.

శ్లోకం

తవ ప్రసాదాద్వరదే విశిష్టే కాలం యథేమం పరిపాలయిత్వా| యాస్యామ మోక్షం తవ సుప్రసాదాత్ వయం యథా త్వం కురు నః ప్రసాదమ్ ||

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• వర-దే = కోరిన వరాలను ఇచ్చేదానా!

• విశిష్టే = అన్ని నదులకంటే మిక్కిలి శ్రేష్ఠమైనదానా!

• తవ = నీయొక్క,

• ప్రసాదాత్ = అనుగ్రహం వల్ల,

• ఇమం కాలం = (మాకు లభించిన) ఈ ఆయుఃకాలాన్ని/జీవిత కాలాన్ని,

• యథా = ధర్మబద్ధంగా ఏ లోటూ లేకుండా,

• పరిపాలయిత్వా = గడిపి (ధర్మ మార్గంలో జీవించి),

• వయమ్ = మేము,

• తవ = నీయొక్క,

• సు-ప్రసాదాత్ = దివ్యమైన అనుగ్రహం చేత,

• మోక్షం = మోక్షాన్ని (సంసార విముక్తిని),

• యాస్యామః = పొందగలము;

• యథా = ఆ విధముగా (మాకు మోక్షం సిద్ధించేలా),

• త్వమ్ = నీవు,

• నః = మాపై,

• ప్రసాదమ్ = దయను/కరుణను,

• కురు = చేయుము.

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

కోరిన వరాలనన్నింటినీ అనుగ్రహించే ఓ విశిష్టమైన నర్మదా దేవీ! నీ కరుణాకటాక్షాల వల్ల మాకు లభించిన ఈ మానవ జీవిత కాలాన్ని ధర్మమార్గంలో, సుఖసంతోషాలతో గడిపేలా అనుగ్రహించు. ఆ తర్వాత, అంత్యకాలంలో నీ దివ్యమైన అనుగ్రహం చేతనే మేము ఆ జన్మరాహిత్యమైన మోక్షాన్ని పొందేలా చూడు. ఓ నదీమతల్లీ! మాకు ఇహలోకంలో ధర్మబద్ధమైన జీవనాన్ని, పరలోకంలో పరమపదాన్ని ప్రసాదించే విధంగా నీవు మాపై అపారమైన కృపను కురిపించు.

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• ఇహపర సాధన (కాలం పరిపాలయిత్వా - మోక్షం యాస్యామః): ఈ శ్లోకం భారతీయ సనాతన ధర్మంలోని 'పురుషార్థాల' (ధర్మ, అర్థ, కామ, మోక్షాలు) సమన్వయాన్ని చూపిస్తుంది. కేవలం మోక్షం మాత్రమే కాదు, బ్రతికినంత కాలం జీవితాన్ని ఏ కష్టాలు, పాపాలు లేకుండా ప్రశాంతంగా (కాలం పరిపాలయిత్వా) గడపడానికి, ఆ తర్వాత మోక్షం లభించడానికి నర్మదా దేవి అనుగ్రహమే శరణ్యమని భక్తుడు ఇక్కడ వేడుకుంటున్నాడు.

• సుప్రసాదాత్ మోక్షం: నర్మదా నది సేవ వల్ల లభించే అత్యున్నత ఫలితం 'మోక్షం'. తీర్థయాత్రలు చేయడం, నర్మదా తీరంలో నివసించడం లేదా నర్మదా పరిక్రమ (ప్రదక్షిణ) చేయడం వల్ల జీవుడికి పునర్జన్మ భయం తొలగిపోతుందని పురాణాలు ఘోషిస్తున్నాయి.

• శరణాగతి భావం: "కురు నః ప్రసాదమ్" (మాపై నీ కరుణను ఉంచు) అనే ప్రార్థన భక్తుని యొక్క సంపూర్ణ శరణాగతిని తెలుపుతుంది. నా అంతట నేనుగా సంసారాన్ని దాటలేను, నీ అనుగ్రహం అనే నావ ద్వారానే నేను మోక్ష తీరానికి చేరగలను అనే ఆర్తి ఈ శ్లోకంలో వ్యక్తమవుతుంది.

శ్లోకం

త్వా మాశ్రితౌ యే శరణం గతాశ్చ గతిస్త్వ మంబేవ పితేవ పుత్రాన్ | త్వత్ పాలితా యావదిమం సుఘోరం కాలం త్వనావృష్టి హతం క్షిపామః ||

ప్రతిపదార్థం (పదాల వారీగా అర్థం)

• యే = ఏ భక్తులైతే,

• త్వామ్ = నిన్ను,

• ఆశ్రితాః = ఆశ్రయించారో,

• చ = మరియు,

• శరణం గతాః = శరణు వేడారో,

• (తేషామ్) = వారికి,

• అంబా ఇవ = తల్లి వలెను,

• పితా ఇవ = తండ్రి వలెను,

• పుత్రాన్ = పుత్రులను (పిల్లలను కాపాడినట్లు),

• త్వమ్ = నీవు,

• గతిః = రక్షకురాలివి/దిక్కువు.

• త్వత్-పాలితాః = నీ చేత రక్షింపబడుతున్నవారమై,

• అనావృష్టి-హతమ్ = కరవు కాటకాల (వర్షాలు లేకపోవడం) చేత పీడింపబడుతున్న,

• ఇమమ్ = ఈ,

• సు-ఘోరమ్ = మిక్కిలి భయంకరమైన,

• కాలం తు = కాలాన్ని/కలికాలాన్ని,

• యావత్ = ఎంతవరకు అయితే (ఉంటుందో అంతవరకు),

• క్షిపామః = (ఏ కష్టం తెలియకుండా) వెళ్ళబుచ్చగలము / దాటగలము.

తాత్పర్యం (సులభమైన భావం)

ఓ నర్మదా దేవీ! నిన్ను ఆశ్రయించి, నీ పాదాలను శరణు వేడిన భక్తులకు... ఒక తల్లి, తండ్రి తమ పిల్లలను ఎంతో ప్రేమతో ఎలా కాపాడుకుంటారో, అలాగే నీవు వారిని కనిపెట్టుకుని ఉండే ఏకైక దిక్కువు. వర్షాలు లేక, కరవు కాటకాలతో లోకమంతా అల్లాడిపోతున్న ఈ అత్యంత భయంకరమైన కలికాలాన్ని సైతం, నీ చల్లని నీడలో నీవు మమ్మల్ని రక్షించడం (పాలించడం) వల్ల మేము ఏ విధమైన కష్టం లేకుండా సురక్షితంగా దాటగలుగుతున్నాము.

విశేషాలు (ముఖ్య గమనికలు)

• అంబేవ పితేవ (మాతాపితృ స్వరూపం): నర్మదా నది కేవలం ఒక జలప్రవాహం కాదు, భక్తుల పాలిట ప్రత్యక్ష దైవం. ఈ శ్లోకంలో కవి ఆమెను కేవలం నదిగా కాక, ఒకే సమయంలో అటు తల్లిగా లాలిస్తూ, ఇటు తండ్రిగా రక్షణ కల్పించే పరమేశ్వర స్వరూపంగా (త్వమేవ మాతా చ పితా త్వమేవ అన్నట్లుగా) అద్భుతంగా వర్ణించారు.

• అనావృష్టి హతం (కరవుల నుండి రక్షణ): ప్రకృతి వైపరీత్యాల వల్ల వానలు పడక, భూమి అంతా ఎండిపోయి కరవు (అనావృష్టి) ఏర్పడినా, నర్మదా నది ఎల్లప్పుడూ జీవనదిగా ప్రవహిస్తూనే ఉంటుంది. ఆమె తీరంలో ఉన్నవారికి ఆకలి దప్పుల భయం ఉండదు. భౌతికంగానే కాక, ఆధ్యాత్మికంగా కూడా 'భక్తి' అనే వర్షం లేని ఈ కలియుగంలో నర్మదా శరణాగతి భక్తులకు కల్పవృక్షం లాంటిదని అంతరార్థం.

• సుఘోరం కాలం క్షిపామః: లోకం ఎంతటి ఘోరమైన సంక్షోభంలో ఉన్నా, భగవత్ స్వరూపిణి అయిన నర్మద రక్షణలో (త్వత్ పాలితాః) ఉన్న సాధకుడికి ఏ ఆపదా తాకదు. సంసార తాపాలు, కాల కర్మల ఇబ్బందులు ఆ భక్తుణ్ణి ఏమీ చేయలేవని ఈ శ్లోకం పరమ సత్యాన్ని ప్రబోధిస్తోంది.