శ్రీ శివ మహిమ్న స్తోత్రం ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యాలు

 పురాణాల ప్రకారం ఉన్న 'శివ మహిమ్న స్తోత్ర' ఆవిర్భావ కథ

శ్రీ శివ మహిమ్న స్తోత్రం — పురాణ గాథ

పూర్వం చిత్రరథుడు అనే ఒక రాజు ఉండేవాడు. ఆయన మహా శివభక్తుడు. పరమశివుని పూజించడం కోసం ఆయన తన రాజభవనం పక్కనే ఎంతో అందమైన, విశాలమైన ఒక పూలతోటను పెంచాడు. ఆ తోటలో ఎన్నో రకాల అద్భుతమైన సువాసనలు వెదజల్లే పుష్పాలు పూసేవి. రాజు చిత్రరథుడు ప్రతిరోజూ ఉదయమే ఆ పవిత్రమైన పూలను కోయించి, ఎంతో నిష్ఠతో పరమశివుడికి అర్చించేవాడు.

ఇదిలా ఉండగా, దేవలోకంలో ఇంద్రుని సభలో గాయకుడైన పుష్పదంతుడు అనే గంధర్వుడు ఉండేవాడు. ఒకరోజు ఆయన ఆకాశ మార్గంలో వెళ్తూ, రాజు చిత్రరథుని తోటలో పూసిన పూల సువాసనకు, అందానికి ముగ్ధుడైపోయాడు. ఎలాగైనా ఆ దివ్యమైన పూలతో తాను కూడా శివుడిని పూజించాలనుకున్నాడు. గంధర్వులకు ఉండే ప్రత్యేక దైవిక శక్తి (సిద్ధి) వల్ల ఎవరికీ కనిపించకుండా అదృశ్య రూపంలో ప్రతీరోజూ రాత్రి ఆ తోటలోకి వచ్చి, పూలన్నీ దొంగిలించుకుని వెళ్లడం మొదలుపెట్టాడు.

తోటలో పూలన్నీ మాయమవ్వడం చూసి రాజు చిత్రరథుడు చాలా విచారించాడు. దొంగను పట్టుకోవడానికి తోట చుట్టూ సైనికులను కాపలా ఉంచినా, గంధర్వుడు అదృశ్య రూపంలో ఉండటం వల్ల ఎవరికీ దొరకలేదు. దీనితో రాజుకు ఒక ఉపాయం తట్టింది. శివుని పూజకు ఉపయోగించి తీసేసిన బిల్వపత్రాలు, పుష్పాలను (శివ నిర్మాల్యం అంటారు) తోటలోని దారులన్నింటిలోనూ చల్లించాడు. శాస్త్రాల ప్రకారం శివ నిర్మాల్యం ఎంతో పవిత్రమైనది, దానిని కాలితో తొక్కడం మహాపాపం.

ఎప్పటిలాగే ఆ రాత్రి కూడా పూలు కోయడానికి పుష్పదంతుడు తోటలోకి ప్రవేశించాడు. చీకట్లో గమనించకపోవడం వల్ల ఆయన ఆ శివ నిర్మాల్యాన్ని కాలితో తొక్కాడు. ఆ తప్పు జరిగిన మరుక్షణమే శివాగ్రహం వల్ల పుష్పదంతునికి ఉన్న దైవిక శక్తులన్నీ నశించిపోయాయి. అదృశ్యమయ్యే శక్తి, ఆకాశంలో ఎగిరే శక్తి పోవడంతో ఆయన ఒక సాధారణ మనిషిలా ఆ తోటలోనే ఉండిపోయాడు.

తనకు శక్తులు ఎందుకు పోయాయో గ్రహించిన పుష్పదంతుడు తీవ్రమైన పశ్చాత్తాపానికి గురయ్యాడు. భోళాశంకరుడైన పరమశివుని క్షమాపణ కోరుతూ, ఆయన అనంతమైన లీలా విశేషాలను, మహోన్నతమైన వైభవాన్ని కీర్తిస్తూ ఆశువుగా (వెనువెంటనే) ఒక అద్భుతమైన స్తోత్రాన్ని గానం చేశాడు. ఆ ప్రార్థనే 'శివ మహిమ్న స్తోత్రం'.

పుష్పదంతుని నిష్కల్మషమైన భక్తికి, ఆ స్తోత్రంలోని మధురమైన పదాలకు పరమశివుడు ఎంతో సంతోషించాడు. ఆయన పుష్పదంతుని తప్పును మన్నించి, తిరిగి అతని గంధర్వ శక్తులను, దివ్య రూపాన్ని ప్రసాదించి అనుగ్రహించాడు.

విశేషం: ఈ స్తోత్రంలోని 38వ శ్లోకంలో రచయిత పేరు 'పుష్పదంతుడు' అని స్వయంగా ఆయనే పేర్కొనడం వల్ల ఈ పురాణ గాథకు బలమైన ఆధారం ఉంది. భక్తితో ఈ స్తోత్రాన్ని పఠించేవారికి సమస్త పాపాలు తొలగిపోయి, శివ సాయుజ్యం లభిస్తుందని పెద్దల నమ్మకం.

॥ అథ శ్రీ శివమహిమ్నస్తోత్రమ్ ॥

శ్లోకం 1

మహిమ్నః పారం తే పరమవిదుషో యద్యసదృశీ స్తుతిర్బ్రహ్మాదీనామపి తదవసన్నాస్త్వయి గిరః । అథాఽవాచ్యః సర్వః స్వమతిపరిణామావధి గృణన్ మమాప్యేష స్తోత్రే హర నిరపవాదః పరికరః ॥ ౧॥

ప్రతిపదార్థం: హర - ఓ సర్వ దుఃఖాలను హరించే శివా!; పరమవిదుషః - నీ గొప్పతనాన్ని పూర్తిగా తెలియని అజ్ఞాని చేసే; స్తుతిః - స్తోత్రము; యది - ఒకవేళ; అసదృశీ - తగనిది లేదా విలువలేనిది; (భవతి - అయితే), (తత్ర - అందులో); కిం ఆశ్చర్యం - వింతేముంది?; బ్రహ్మాదీనామపి - బ్రహ్మ మొదలైన దేవతల యొక్క; గిరః అపి - వాక్కులు కూడా; త్వయి - నీ విషయములో; అవసన్నాః - నీ గుణగణాల మేరను కనుగొనలేక అలసిపోయాయి (సమర్థం కాలేకపోయాయి); అథ - అందువల్ల; సర్వః - ప్రతి ఒక్కరూ; స్వమతి పరిణామ అవధి - తమ బుద్ధి యొక్క వికాస పరిమితి మేరకు మాత్రమే; గృణన్ - నిన్ను స్తుతిస్తూ; అవాచ్యః - తప్పు పట్టదగినవారు కారు; మమ అపి - నా యొక్క; ఏషః - ఈ; స్తోత్రే - నిన్ను స్తుతించే; పరికరః - ప్రయత్నము; నిరపవాదః - నింద లేనిదిగా (నీ ప్రత్యేక అనుగ్రహానికి అర్హమైనదిగా ఉంటుంది).

తాత్పర్యం: ఓ శివా, సమస్త దుఃఖాలను దూరం చేసేవాడా! నీ అనంతమైన మహిమలను తెలియని నా వంటి అజ్ఞాని చేసే స్తోత్రం విలువలేనిదిగా ఉంటే అందులో ఆశ్చర్యం ఏముంది? ఎందుకంటే, బ్రహ్మదేవుడు మరియు ఇతర దేవతల వాక్కులు సైతం నీ గొప్పతనాన్ని పూర్తిగా వర్ణించలేక వెనుకంజ వేశాయి. కాబట్టి, ఎవరైనా తమ బుద్ధి శక్తి మేరకు నిన్ను స్తుతిస్తే, వారి ప్రయత్నం నీ ప్రత్యేక అనుగ్రహాన్ని పొందుతుంది. అది అందరికీ వర్తించినప్పుడు నేను మాత్రం మినహాయింపు ఎలా అవుతాను? ఇదే ఆలోచనతో, నా బుద్ధి మేరకు నిన్ను స్తుతించడానికి ఈ స్తోత్రాన్ని ప్రారంభిస్తున్నాను.

శ్లోకం 2

అతీతః పంథానం తవ చ మహిమా వాఙ్మనసయోః అతద్వ్యావృత్త్యా యం చకితమభిధత్తే శ్రుతిరపి । స కస్య స్తోతవ్యః కతివిధగుణః కస్య విషయః పదే త్వర్వాచీనే పతతి న మనః కస్య న వచః ॥ ౨॥

ప్రతిపదార్థం: తవ - నీ యొక్క; మహిమా చ - వైభవము మరియు గొప్పతనము; వాఙ్మనసయోః - వాక్కుకు, మనస్సుకు; పంథానం అతీతః - మార్గానికి అందనిది (వాటి పరిధిని దాటినది); శ్రుతిరపి - వేదాలు కూడా; చకితం - ఆశ్చర్యముతో; అతద్వ్యావృత్త్యా - 'ఇది కాదు, ఇది కాదు' (నేతి, నేతి) అని లౌకిక వస్తువులను మినహాయించడం ద్వారా; యం - ఏ నీ మహిమను; అభిధత్తే - స్థిరపరుస్తున్నాయో; సః - అటువంటి మహిమ గల నువ్వు; కస్య - ఎవరిచేత; స్తోతవ్యః - స్తుతించబడగలవు?; కతివిధ గుణః - ఎన్ని రకాల గుణములతో కూడినవాడవు?; కస్య విషయః - ఎవరి వర్ణనకు లోబడే విషయమవు?; తథాపి - అయినప్పటికీ; త్వ - నీ యొక్క; అర్వాచీనే - నూతనమైన సగుణ రూప; పదే - పదము నందు (రూపము నందు); కస్య మనః - ఎవరి మనస్సు; న పతతి - లగ్నం కాదు?; కస్య వచః న - ఎవరి వాక్కులు ప్రవర్తించవు (స్తుతించవు)?

తాత్పర్యం: ఓ  దేవా, నీ మహిమ ఎంత గొప్పదంటే అది వాక్కులకు, మనస్సుకు అందనంత ఎత్తులో ఉంది. నిన్ను వర్ణించలేక వేదాలు సైతం ఆశ్చర్యపోయి, 'నేతి, నేతి' (ఇది కాదు, ఇది కాదు) అని చెబుతూ నీ అనంతత్వాన్ని చాటుతున్నాయి. ఇలాంటి అద్భుతమైన నిన్ను స్తుతించడం ఎవరికి సాధ్యం? నువ్వు ఎన్ని కల్యాణ గుణాలతో కూడి ఉన్నావో, ఎవరి వర్ణనకు నువ్వు లొంగుతావో ఎవరూ చెప్పలేరు. అయినప్పటికీ, భక్తుల కోసం నువ్వు అనుగ్రహించిన నీ నూతన సగుణ సాకార రూపం వైపు ఎవరి మనస్సు ఆకర్షితం కాదు? ఎవరి వాక్కులు నిన్ను కీర్తించకుండా ఉండగలవు? అందరిలాగే నా మనస్సు, వాక్కు కూడా నీ రూపంపై లగ్నమయ్యాయి.

శ్లోకం 3

మధుస్ఫీతా వాచః పరమమమృతం నిర్మితవతః తవ బ్రహ్మన్ కిం వాగపి సురగురోర్విస్మయపదమ్ | మమ త్వేతాం వాణీం గుణకథనపుణ్యేన భవతః పునామీత్యర్థేఽస్మిన్ పురమథన బుద్ధిర్వ్యవసితా ॥ ౩॥

ప్రతిపదార్థం: బ్రహ్మన్ - ఓ పరమాత్మా!; మధు స్ఫీతాః - తేనె లాగా మధురమైన; పరమం అమృతం - శ్రేష్ఠమైన అమృతం లాంటి; వాచః - వేద వాక్కులను; నిర్మితవతః - సృష్టించిన; తవ - నీకు; సురగురోః వాగపి - దేవతల గురువైన బృహస్పతి యొక్క వాక్కులైనా; కిం విస్మయపదమ్ - ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తాయా? (అంటే నీ ముందు బృహస్పతి మాటలైనా చిన్నవే); పురమథన - త్రిపురాసురులను సంహరించినవాడా!; భవతః - నీ యొక్క; గుణ కథన పుణ్యేన - గుణాలను కీర్తించడం వల్ల కలిగే పుణ్యము చేత; మమ - నా యొక్క; ఏతాం వాణీం - ఈ వాక్కును; పునామి - పవిత్రం చేసుకుంటాను; ఇతి - అనే; అస్మిన్ అర్థే - ఈ ఉద్దేశ్యముతో; బుద్ధిః - నా బుద్ధి; వ్యవసితా - సిద్ధపడినది.

తాత్పర్యం: ఓ పరమాత్మా! తేనె కంటే మధురమైనవి, అమృతం వంటి పరమ పవిత్రమైనవి అయిన వేద వాక్కులను సృష్టించిన స్రష్టవు నువ్వు. అటువంటప్పుడు దేవతల గురువైన బృహస్పతి అంతటివాడు వచ్చి నిన్ను స్తుతించినా అది నీకు పెద్ద ఆశ్చర్యాన్ని కలిగిస్తుందా? (నీ ముందు ఆయన వాక్కులైనా తక్కువే). ఓ త్రిపురాంతకా! కేవలం నీ దివ్య గుణాలను కీర్తించడం ద్వారా లభించే పుణ్యంతో, నా అపవిత్రమైన వాక్కును పవిత్రం చేసుకోవాలనే ఒకే ఒక్క ఉద్దేశ్యంతో నా బుద్ధి ఈ స్తోత్రాన్ని చదవడానికి సిద్ధపడింది.

శ్లోకం 4

తవైశ్వర్యం యత్తజ్జగదుదయరక్షాప్రలయకృత్ త్రయీవస్తు వ్యస్తం తిస్రుషు గుణభిన్నాసు తనుషు । అభవ్యానామస్మిన్ వరద రమణీయామరమణీం విహన్తుం వ్యాక్రోశీం విదధత ఇహైకే జడధియః ॥ ౪॥

ప్రతిపదార్థం: వరద - భక్తులకు వరాలను ఇచ్చేవాడా!; జగద్ ఉదయ రక్షా ప్రలయ కృత్ - విశ్వం యొక్క సృష్టి, స్థితి, లయకారకమైన; యత్ - ఏ; తవ ఐశ్వర్యం - నీ దివ్య వైభవము ఉందో; తత్ - అది; త్రయీ వస్తు - మూడు వేదాల (ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేదాల) ప్రతిపాద్య వస్తువు; గుణ భిన్నాసు - (సత్త్వ, రజస్, తమస్ అనే) మూడు గుణాల చేత వేరు చేయబడిన; తిస్రుషు తనుషు - (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులనే) మూడు రూపాలలో; వ్యస్తం - విభజించబడి ఉంది; ఇహ - ఈ లోకంలో; ఏకే - కొందరు; జడధియః - మందబుద్ధులు/మూర్ఖులు; అభవ్యానాం - దురదృష్టవంతులకు; రమణీయాం - ఆనందాన్ని ఇచ్చేది; అమరణీం - అసలైన జ్ఞానులకు ఏమాత్రం ఆనందం కలిగించని; వ్యాక్రోశీం - నిందాపూర్వకమైన కూతలను (దూషణలను); అస్మిన్ - నీ ఈ వైభవంపై; విహన్తుం - దానిని తక్కువ చేయడానికి; విదధతే - చేస్తున్నారు.

తాత్పర్యం: ఓ వరదాతా! ఈ చరాచర సృష్టిని సృజించడం, రక్షించడం మరియు లయం చేయడం అనేవి నీ ఐశ్వర్యము, గొప్పతనము వల్లే సాధ్యమవుతున్నాయి. ఈ సత్యం మూడు వేదాల చేత సమర్థించబడుతోంది. నీ అంతర్గత శక్తే సత్త్వ, రజస్, తమో గుణాల విభజన ద్వారా బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులనే ముగ్గురు మూర్తులుగా వ్యక్తమవుతోంది. ఇంతటి మహోన్నతమైన నీ వైభవాన్ని లోకంలోని కొందరు మందబుద్ధులు నిందిస్తూ మాట్లాడుతున్నారు. వారు చేసే దూషణలు వారిలాంటి మూర్ఖులకు వినడానికి బాగుండవచ్చు కానీ, విజ్ఞులకు అవి ఏమాత్రం రుచించవు. అటువంటి వారు నీ దివ్యత్వాన్ని తగ్గించాలని చూస్తున్నారు.

శ్లోకం 5

కిమీహః కింకాయః స ఖలు కిముపాయస్త్రిభువనం కిమాధారో ధాతా సృజతి కిముపాదాన ఇతి చ । అతర్క్యైశ్వర్యే త్వయ్యనవసర దుఃస్థో హతధియః కుతర్కోఽయం కాంశ్చిత్ ముఖరయతి మోహాయ జగతః ॥ ౫॥

ప్రతిపదార్థం: సః ధాతా - ఆ పరమాత్మ (నువ్వు); కిమీహః - ఏ కోరికతో?; కింకాయః - ఎటువంటి శరీరముతో?; కిం ఉపాయః - ఏ ప్రణాళిక లేదా సాధనముతో?; కిం ఆధారః - ఏ ఆధారముతో?; కిం ఉపాదానః - ఎటువంటి ముడిసరుకుతో (సామగ్రి చేత)?; త్రిభువనం - ఈ మూడు లోకాలను; సృజతి - సృష్టిస్తున్నాడు?; ఇతి చ - అని ప్రశ్నిస్తూ; హతధియః - వివేకం కోల్పోయిన మూర్ఖుల యొక్క; అయం కుతర్కః - ఈ వ్యర్థమైన కుతర్కము; అతర్క్య ఐశ్వర్యే - తర్కానికి అందని దివ్య వైభవం గల; త్వయి - నీ విషయములో; అనవసర దుఃస్థః - అసందర్భమైనది, దుర్మార్గమైనది; (తథాపి - అయినప్పటికీ ఇది); జగతః - లోకమును; మోహాయ - భ్రమ పెట్టడానికి; కాంశ్చిత్ - కొందరిని; ముఖరయతి - ఎక్కువగా మాట్లాడేలా (వాగుడు కాయలుగా) చేస్తోంది.

తాత్పర్యం: జగత్కర్త అయిన ఆ పరమాత్ముడు ఈ మూడు లోకాలను సృష్టించేటప్పుడు ఆయనకు ఏ లాభం ఆశ ఉంది? ఆయన శరీరం ఎలాంటిది? ఆయన ప్రణాళిక ఏమిటి? ఆయనకు ఉన్న ఆధారాలు, సాధనాలు మరియు ముడిసరుకులు ఏమిటి? అని కొందరు వివేకహీనులు వ్యర్థమైన ప్రశ్నలు వేస్తుంటారు. ఇంద్రియాలకు, తర్కానికి అందని అద్భుత శక్తులు గల నీ విషయంలో ఇలాంటి కుతర్కాలు చేయడం పూర్తిగా అసందర్భం. కేవలం లోకంలోని సామాన్య ప్రజలను తప్పుదోవ పట్టించడానికి, భ్రమల్లో ముంచడానికి మాత్రమే ఈ బుద్ధిహీనులు ఇటువంటి వ్యర్థ వాదనలతో వాగుతున్నారు.

శ్లోకం 6

అజన్మానో లోకాః కిమవయవవన్తోఽపి జగతాం అధిష్ఠాతారం కిం భవవిధిరనాదృత్య భవతి । అనీశో వా కుర్యాద్ భువనజననే కః పరికరో యతో మన్దాస్త్వాం ప్రత్యమరవర సంశేరత ఇమే ॥ ౬॥

ప్రతిపదార్థం: అమరవర - దేవతలలో శ్రేష్ఠుడైన ఓ శివా!; అవయవవన్తోఽపి - అవయవాలు (ఆకృతి) కలిగిన రూపాలు అయినప్పటికీ; లోకాః - ఈ ఏడు లోకాలు; అజన్మానః కిమ్ - పుట్టుక లేనివి (శాశ్వతమైనవి) అవుతాయా?; జగతాం అధిష్ఠాతారం - లోకాలకు యజమానివైన నిన్ను; అనాదృత్య - లెక్కచేయకుండా/వదిలేసి; భవవిధిః - జగత్తు యొక్క సృష్టి ప్రక్రియ; భవతి కిమ్ - దానంతట అదే సాధ్యమవుతుందా?; వా - లేదా; అనీశః - అసమర్థుడైనవాడు; భువనజననే - లోకాలను సృష్టించడంలో; కుర్యాత్ - చేయగలుగుతాడా?; కః పరికరః - (నువ్వు కాకపోతే) ఇదంతా చేయడానికి కావలసిన సాధనసామగ్రి ఎవరికి ఉంది?; యతః - ఏ కారణం చేతనైతే; ఇమే మన్దాః - ఈ మందబుద్ధులైన విమర్శకులు; త్వాం ప్రతి - నీ విషయములో; సంశేరతే - సంశయాలు (అనుమానాలు) వ్యక్తం చేస్తున్నారో (అది వారి మూర్ఖత్వమే).

తాత్పర్యం: దేవదేవా! రూపం, ఆకృతి కలిగిన ఈ ఏడు లోకాలు అసలు పుట్టుకే లేనివిగా ఎప్పటికీ ఎలా ఉండగలవు? ఈ సృష్టికి అధిపతివైన నిన్ను కాదని, ఈ జగత్తు సృష్టి ప్రక్రియ దానంతట అదే స్వతంత్రంగా ఎలా సాగుతుంది? ఒకవేళ నువ్వు కాకుండా వేరే ఎవరైనా అసమర్థుడు ఈ సృష్టిని చేయాలనుకుంటే, ఇంతటి బ్రహ్మాండమైన సృష్టిని నిర్మించడానికి కావలసిన సామగ్రి, శక్తులు అతనికి ఎక్కడి నుంచి వస్తాయి? కాబట్టి ఈ విశ్వానికి ఏకైక సృష్టికర్తవు నువ్వే. ఇవేమీ తెలియని మందబుద్ధులైన విమర్శకులు మాత్రమే నీ అస్తిత్వంపై, సృష్టి శక్తిపై వ్యర్థమైన అనుమానాలు పెంచుకుంటున్నారు.

శ్లోకం 7

త్రయీ సాఙ్ఖ్యం యోగః పశుపతిమతం వైష్ణవమితి ప్రభిన్నే ప్రస్థానే పరమిదమదః పథ్యమితి చ । రుచీనాం వైచిత్ర్యాదృజుకుటిల నానాపథజుషాం నృణామేకో గమ్యస్త్వమసి పయసామర్ణవ ఇవ ॥ ౭॥

ప్రతిపదార్థం: త్రయీ - మూడు వేదాల మార్గము; సాఙ్ఖ్యం - సాంఖ్య శాస్త్రము; యోగః - యోగ మార్గము; పశుపతిమతం - పాశుపత మతము; వైష్ణవమితి - వైష్ణవ మతము; ప్రభిన్నే ప్రస్థానే - వేర్వేరు సిద్ధాంతాలు/మార్గాలు; ఇదం పరం - ఇది శ్రేష్ఠమైనది; అదః పథ్యమితి చ - అది ఆచరించదగినది అని; రుచీనాం వైచిత్ర్యాత్ - మనుషుల అభిరుచులలోని వైవిధ్యం (తేడాల) వల్ల అనుకుంటారు; ఋజు కుటిల నానా పథ జుషాం - తిన్ననివి, వంకరవైన వివిధ మార్గాలను అనుసరించే; నృణాం - మనుషులందరికీ; పయసాం - నదుల నీటి ప్రవాహాలన్నింటికీ; అర్ణవ ఇవ - సముద్రము ఏ విధంగా చివరి స్థానమో, అలాగే; త్వం - నువ్వు; ఏకః గమ్యః అసి - ఏకైక చేరవలసిన గమ్యస్థానమై ఉన్నావు.

తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! వేదాలు, సాంఖ్యం, యోగం, పాశుపతం, వైష్ణవం వంటి భిన్న సిద్ధాంతాలు ఆ పరమ సత్యాన్ని చేరుకోవడానికి ఏర్పడిన వివిధ మార్గాలు. మనుషులు తమతమ మానసిక అభిరుచులను బట్టి, బుద్ధి వైవిధ్యాన్ని బట్టి 'ఈ మార్గం శ్రేష్ఠమైనది, ఆ మార్గం ఆచరించదగినది' అని ఎవరికి నచ్చిన దారిని వారు ఎంచుకుంటారు. అయితే, వేర్వేరు దిశల నుంచి ప్రవహించే నదులన్నీ తిన్నగా వెళ్లినా, వంకరగా వెళ్లినా చివరికి సముద్రంలోనే ఎలా కలిసిపోతాయో, అలాగే మనుషులు ఏ ఏ మార్గాలను ఎంచుకున్నప్పటికీ, చివరికి చేరుకునే ఏకైక గమ్యస్థానము నువ్వే.

శ్లోకం 8

మహోక్షః ఖట్వాఙ్గం పరశురజినం భస్మ ఫణినః కపాలం చేతీయత్తవ వరద తన్త్రోపకరణమ్ । సురాస్తాం తామృద్ధిం దధతి తు భవద్భూప్రణిహితాం న హి స్వాత్మారామం విషయమృగతృష్ణా భ్రమయతి ॥ ౮॥

ప్రతిపదార్థం: వరద - వరాలను ఇచ్చే శివా!; మహోక్షః - పెద్ద ఎద్దు (నంది); ఖట్వాఙ్గం - మంచం కోడు; పరశుః - గొడ్డలి; అజినం - పులి చర్మం; భస్మ - విభూతి; ఫణినః - సర్పాలు; కపాలం చ - బ్రహ్మ కపాలము; ఇతి - ఇవన్నీ; తవ - నీ యొక్క; తన్త్ర ఉపకరణమ్ - ఇల్లాలు, సంసారానికి సంబంధించిన వస్తువులు; తు - కానీ; సురాః - దేవతలు; భవత్ భూ ప్రణిహితాం - నీ కనుబొమ్మల కదలిక ద్వారా పొందిన; తాం తాం వృద్ధిం - ఆయా అష్టైశ్వర్యాలను, సంపదలను; దధతి - అనుభవిస్తున్నారు; స్వాత్మారామం - తన ఆత్మలోనే రమించేవానిని (నీ వంటి యోగిని); విషయ మృగతృష్ణా - లౌకిక సుఖాలనే ఎండమావులు; న భ్రమయతి హి - ఎంతమాత్రం భ్రమ పెట్టలేవు కదా!

తాత్పర్యం: ఓ వరదాతా! నీ సంసార సామాగ్రిని చూస్తే ఒక పెద్ద ఎద్దు, మంచం కోడు, గొడ్డలి, పులిచర్మం, బూడిద, పాములు, చేతిలో కపాలం... ఇవే కనిపిస్తాయి. కానీ ఆశ్చర్యకరంగా, దేవతలందరూ అనుభవించే సకల సంపదలు, వైభవాలు కేవలం నీ కనుబొమ్మల కదలిక వల్ల వారికి లభించినవే. ఎల్లప్పుడూ తన ఆత్మలోనే పరమానందాన్ని పొందే నీ వంటి యోగీశ్వరుడిని లౌకిక సుఖాలనే ఎండమావులు ఎన్నటికీ ఆకర్షించలేవు, భ్రమ పెట్టలేవు. అందుకే నువ్వు బాహ్య వస్తువుల సంపాదనపై ఆసక్తి చూపవు.

శ్లోకం 9

ధ్రువం కశ్చిత్ సర్వం సకలమపరస్త్వధ్రువమిదం పరో ధ్రౌవ్యాఽధ్రౌవ్యే జగతి గదతి వ్యస్తవిషయే । సమస్తేఽప్యేతస్మిన్ పురమథన తైర్విస్మిత ఇవ స్తువన్ జిహ్రేమి త్వాం న ఖలు నను ధృష్టా ముఖరతా ॥ ౯॥

ప్రతిపదార్థం: పురమథన - ముప్పురాలను నాశనం చేసిన ఓ శివా!; వ్యస్తవిషయే జగతి - పరస్పర విరుద్ధమైన అభిప్రాయాలు గల ఈ ప్రపంచం గురించి; కశ్చిత్ - ఒక రకమైన తత్వవేత్త; సర్వం సకలం - ఇదంతా; ధ్రువం - నిత్యము (శాశ్వతము) అని; అపరః తు - మరొకడేమో; ఇదం అధ్రువం - ఇది అనిత్యము (తాత్కాలికము) అని; పరః - ఇంకొకడు; ధ్రౌవ్యా అధ్రౌవ్యే - శాశ్వతము మరియు అశాశ్వతము రెండూను అని; గదతి - చెబుతున్నాడు; ఏతస్మిన్ సమస్తే అపి - ఈ పరస్పర విరుద్ధ వాదనలన్నింటి వల్ల; తైః విస్మిత ఇవ - వారి మాటలకు ఆశ్చర్యపోయినవాడిలా (భ్రమపడినవాడిలా); త్వాం - నిన్ను; స్తువన్ - కీర్తిస్తూ; జిహ్రేమి - సిగ్గుపడుతున్నాను; నను - అయినప్పటికీ; ముఖరతా - నా ఈ అతివాగుడు (ధైర్యం); ధృష్టా న ఖలు - సిగ్గుమాలినదేమీ కాదు (నీ భక్తి వల్లనే ఇలా మాట్లాడుతున్నాను).

తాత్పర్యం: ఓ త్రిపురాంతకా! ఈ విశ్వం యొక్క స్వభావం గురించి లోకంలో రకరకాల పరస్పర విరుద్ధమైన అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. కొందరు ఈ జగత్తు అంతా నిత్యం, శాశ్వతం అంటారు; మరికొందరు ఇది అనిత్యం, తాత్కాలికం అంటారు; ఇంకొందరు ఇది నిత్యానిత్యాల కలయిక అని వాదిస్తారు. ఈ భిన్నమైన తత్వాల వల్ల అయోమయంలో పడిన నేను, అసలు నీ స్వరూపాన్ని పూర్తిగా గ్రహించకుండానే ఇలా నిన్ను స్తుతించడానికి పూనుకున్నందుకు సిగ్గుపడుతున్నాను. అయినప్పటికీ, నీపై గల భక్తితో నా వాక్కులకు వచ్చిన ఈ ధైర్యాన్ని, అతివాగుడును సిగ్గుమాలినదిగా భావించలేము.

శ్లోకం 10

తవైశ్వర్యం యత్నాద్ యదుపరి విరిఞ్చిర్హరిరధః పరిచ్ఛేతుం యాతావనిలమనలస్కన్ధవపుషః । తతో భక్తిశ్రద్ధా-భరగురు-గృణద్భ్యాం గిరిశ యత్ స్వయం తస్థే తాభ్యాం తవ కిమనువృత్తిర్న ఫలతి ॥ ౧౦॥

ప్రతిపదార్థం: గిరిశ - కైలాసవాసుడవైన ఓ శివా!; అనల స్కన్ధ వపుషః - అంతరిక్షమంతా వ్యాపించిన మహా అగ్నిస్తంభ రూపమును ధరించిన; తవ ఐశ్వర్యం - నీ యొక్క మహిమను (పొడవు, లోతులను); యత్నాత్ - ప్రయత్నపూర్వకంగా; పరిచ్ఛేతుం - కొలవడానికి; విరిఞ్చిః - బ్రహ్మదేవుడు; ఉపరి - పైకి; హరిః - విష్ణుమూర్తి; అధః - కిందికి; యాతౌ - వెళ్లారు (కానీ ఇద్దరూ కనుగొనలేకపోయారు); తతః - ఆ తర్వాత; భక్తి శ్రద్ధా భర గురు - అమితమైన భక్తిశ్రద్ధల భారముతో; గృణద్భ్యాం - నిన్ను స్తుతించిన; తాభ్యాం - ఆ బ్రహ్మవిష్ణువుల కొరకు; యత్ స్వయం తస్థే - నువ్వు స్వయంగా నీ నిజరూపంతో నిలబడ్డావు; తవ అనువృత్తిః - నిన్ను ఆశ్రయించడం/సేవించడం; కిం న ఫలతి - ఫలితాన్ని ఇవ్వకుండా ఉంటుందా? (తప్పక ఇస్తుంది).

తాత్పర్యం: ఓ గిరిశా! పూర్వం నువ్వు అంతరిక్షమంతా వ్యాపించిన మహా అగ్నిస్తంభ రూపాన్ని ధరించినప్పుడు, నీ ఆది అంతాలను (మహిమను) తెలుసుకోవడానికి బ్రహ్మదేవుడు హంస రూపంలో పైకి, విష్ణుమూర్తి వరాహ రూపంలో కిందికి వెళ్లారు. కానీ ఇద్దరూ నీ పరిమితిని కనుగొనలేక విఫలమయ్యారు. చివరికి వారు తమ అహంకారాన్ని వీడి, అమితమైన భక్తిశ్రద్ధలతో నిన్ను స్తుతించగా, నువ్వు ప్రసన్నుడవై నీ నిజరూపంతో వారి ముందు సాక్షాత్కరించావు. ఓ స్వామీ! అటువంటప్పుడు నిన్ను నమ్మి, నీ మార్గాన్ని అనుసరించే భక్తుల పూజలు ఎన్నడైనా నిష్ఫలం అవుతాయా? నీ సేవ ఎల్లప్పుడూ ఉత్తమ ఫలితాలనే ఇస్తుంది.

శ్లోకం 11

అయత్నాదాసాద్య త్రిభువనమవైరవ్యతికరం దశాస్యో యద్బాహూనభృత-రణకణ్డూ-పరవశాన్ । శిరఃపద్మశ్రేణీ-రచితచరణామ్భోరుహ-బలేః స్థిరాయాస్త్వద్భక్తేస్త్రిపురహర విస్ఫూర్జితమిదమ్ ॥ ౧౧॥

ప్రతిపదార్థం: త్రిపురహర - మూడు పురాలను సంహరించిన ఓ పరమేశ్వరా!; దశాస్యః - పది తలలు కలిగిన రావణాసురుడు; అయత్నాత్ - ఎటువంటి శ్రమ లేకుండా సులువుగా; త్రిభువనం - మూడు లోకాలను; అవైర వ్యతికరం - శత్రువులు లేనివిగా (అందరినీ జయించినవాడిగా); ఆసాద్య - పొంది; యత్ - ఏ కారణం చేత; బాహూన్ - తన చేతులను; రణకణ్డూ పరవశాన్ - యుద్ధం చేయాలనే దురదతో ఉవ్విళ్లూరేలా; అభృత - కలిగి ఉన్నాడో; ఇదం - ఇదంతా; శిరః పద్మ శ్రేణీ - తన పది తలలనే తామరపువ్వుల మాలగా; రచిత చరణ అమ్భోరుహ బలేః - నీ పాదపద్మాలకు పూజగా సమర్పించిన; స్థిరాయాః - దృఢమైన; త్వద్ భక్తేః - నీపై గల భక్తి యొక్క; విస్ఫూర్జితం - వైభవమే (ఫలితమే).

తాత్పర్యం: ఓ త్రిపురాంతకా! పది తలల రావణాసురుడు ఎటువంటి శ్రమ లేకుండా మూడు లోకాలను జయించి, ఎదురులేని సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించగలిగాడు. అంతేకాదు, ఇంకా ఎవరైనా యుద్ధం చేసేవారు దొరుకుతారేమో అని అతని బాహువులు నిరంతరం యుద్ధ కాంక్షతో ఉవ్విళ్లూరేవి. అతనికి అంతటి అజేయమైన శక్తి, శౌర్యం లభించడానికి కారణం... తన పది తలలనే తామరపువ్వులుగా చేసి నీ పాదపద్మాలకు పూజగా అర్పించిన అతని నిశ్చలమైన, దృఢమైన శివభక్తే. ఇదంతా నీ భక్తి వల్ల కలిగిన వైభవమే తప్ప మరొకటి కాదు.

శ్లోకం 12

అముష్య త్వత్సేవా-సమధిగతసారం భుజవనం బలాత్ కైలాసేఽపి త్వదధివసతౌ విక్రమయతః । అలభ్యాపాతాలేఽప్యలసచలితాంగుష్ఠశిరసి ప్రతిష్ఠా త్వయ్యాసీద్ ధ్రువముపచితో ముహ్యతి ఖలః ॥ ౨॥

ప్రతిపదార్థం: త్వత్ సేవా సమధిగత సారం - నిన్ను సేవించడం వల్ల లభించిన గొప్ప శక్తి కలిగిన; అముష్య - ఆ రావణాసురుని యొక్క; భుజవనం - వనం లాంటి బాహువులు; త్వద్ అధివసతౌ - నీ నివాసస్థానమైన; కైలాసేఽపి - కైలాస పర్వతాన్ని కూడా; బలాత్ - బలాత్కారంగా (ఎత్తడానికి); విక్రమయతః - విక్రమించినప్పుడు (ప్రయత్నించినప్పుడు); అలస చలిత అంగుష్ఠ శిరసి - నువ్వు కేవలం నీ కాలి బొటనవేలి కొనను కొద్దిగా నొరపగానే; పాతాలేఽపి - పాతాళ లోకంలో కూడా; అలభ్యా - ఎక్కడా నిలకడ దొరకక; ప్రతిష్ఠా - చివరికి నీ శరణు కోరడమే స్థిరమైన రక్షణగా; త్వయి ఆసీద్ - నీ యందే ఏర్పడింది; ఉపచితః ఖలః - సంపదలు, శక్తులు పెరిగిన దుష్టుడు; ముహ్యతి - గర్వంతో మోహానికి గురవుతాడు; ధ్రువము - ఇది నిజము.

తాత్పర్యం: ఓ దేవా! నిన్ను ఆరాధించడం వల్లనే రావణాసురుడికి ఆ అపారమైన బాహుబలం లభించింది. అయితే, ఐశ్వర్యం పెరిగితే దుష్టుల బుద్ధి గర్వంతో ఎలా మోహానికి గురవుతుందో అతని విషయంలో అదే జరిగింది. అతను తన బలాన్ని పరీక్షించుకోవడానికి నీ నివాసమైన కైలాస పర్వతాన్నే పెకలించడానికి ప్రయత్నించాడు. అప్పుడు నువ్వు నీ కాలి బొటనవేలి కొనను కొద్దిగా అలా నొక్కగానే, ఆ పర్వతం కింద నలిగిపోతూ పాతాళ లోకంలో కూడా అతనికి ఎక్కడా శాంతి, రక్షణ లభించలేదు. చివరికి అతను తిరిగి నిన్నే శరణు వేడి, నీ యందే తన భక్తిని పునఃప్రతిష్ఠించుకుని ప్రాణాలు దక్కించుకున్నాడు.

13వ శ్లోకం

యదృద్ధిం సుత్రామ్ణో వరద పరమోచ్చైరపి సతీం అధశ్చక్రే బాణః పరిజనవిధేయత్రిభువనః । న తచ్చిత్రం తస్మిన్ వరివసితరి త్వచ్చరణయోః న కస్యాప్యున్నత్యై భవతి శిరసస్త్వయ్యవనతిః ॥ ౧౩॥

ప్రతిపదార్థం: వరద - వరాలనిచ్చే ఓ స్వామీ!; బాణః - బాణాసురుడు; పరిజన విధేయ త్రిభువనః - మూడు లోకాలలోని వారందరినీ తనకు సేవకులుగా చేసుకుని; సుత్రామ్ణః - దేవేంద్రుని యొక్క; పరమ ఉచ్చైరపి సతీం - అత్యంత మహోన్నతమైనదైన; యత్ బుద్ధిం (వృద్ధిం) - ఏ సంపదను, వైభవాన్ని; అధశ్చక్రే - తక్కువగా చేసాడో (తిరస్కరించాడో); త్వచ్ఛరణయోః వరివసితరి - నీ పాదాలను నిరంతరం పూజించే; తస్మిన్ - ఆ బాణాసురుని విషయములో; తత్ - ఆ వైభవము; చిత్రమ్ న - ఆశ్చర్యకరమైనదేమీ కాదు; త్వయి - నీ యందు; శిరసః - తల వంచి; అవనతిః - నమస్కరించడం; కస్య - ఎవరి యొక్క; ఉన్నత్యై - ఉన్నతికి (అభ్యుదయానికి); న భవతి - కారణం కాదు? (అందరి అభ్యుదయానికి కారణమవుతుంది).

తాత్పర్యం: ఓ వరదాతా! బాణాసురుడు అనే రాక్షస రాజు ముల్లోకాలను జయించి, అందరినీ తన సేవకులుగా మార్చుకున్నాడు. అతని వైభవం ముందు స్వర్గాధిపతియైన దేవేంద్రుని అపార సంపదలు కూడా తృణప్రాయంగా (చాలా చిన్నవిగా) వెలవెలబోయాయి. అయితే, నిరంతరం నీ పాదపద్మాలను సేవించే అతని విషయంలో ఇదంతా పెద్ద ఆశ్చర్యకరమైన విషయమేమీ కాదు. ఎందుకంటే, నీకు తల వంచి నమస్కరించిన ఏ భక్తుడైనా జీవితంలో మహోన్నతమైన స్థాయికి ఎదుగుతాడు అనడానికి బాణాసురుడే నిదర్శనం. నీకు మొక్కినవారికి లభించని ఉన్నతి ఏముంటుంది?

శ్లోకం 14

అకాణ్డ-బ్రహ్మాణ్డ-క్షయచకిత-దేవాసురకృపా విధేయస్యాఽఽసీద్ యస్త్రినయన విషం సంహృతవతః । స కల్మాషః కణ్ఠే తవ న కురుతే న శ్రియమహో వికారోఽపి శ్లాఘ్యో భువన-భయ- భఙ్గ- వ్యసనినః ॥ ౧౪॥

ప్రతిపదార్థం: త్రినయన - ముక్కంటివైన ఓ శివా!; అమృతం కొరకు దేవాసురులు సముద్రాన్ని మథిస్తున్నప్పుడు; అకాణ్డ - అకాలములో; బ్రహ్మాణ్డ క్షయ - బ్రహ్మాండం అంతా నాశనమైపోతుందని; చకిత - భయపడిన; దేవాసుర - దేవతలు, రాక్షసుల పట్ల; కృపా విధేయస్య - దయతో కూడినవాడవై; విషం సంహృతవతః - (కాలాగ్నిలా పుట్టిన కాలకూట) విషాన్ని మింగిన; తవ - నీ యొక్క; కణ్ఠే - గొంతు నందు; యః - ఏ; సః కల్మాషః - ఆ నల్లని మచ్చ (విషపు మరక) ఏర్పడిందో; తత్ - అది; శ్రియమ్ న కురుతే న - అందాన్ని (శోభను) కలిగించడం లేదు అనుకోవడానికి లేదు (అది నీకు మరింత శోభను ఇస్తోంది); అహో - ఎంత ఆశ్చర్యం!; భువన భయ భఙ్గ వ్యసనినః - లోకాల భయాన్ని పోగొట్టడమే ఒక వ్రతంగా (వ్యసనంగా) పెట్టుకున్న నీకు; వికారోఽపి - ఇటువంటి శారీరక వైరూప్యం (మచ్చ) కూడా; శ్లాఘ్యః - ఎంతో కొనియాడదగినది.

తాత్పర్యం: ఓ త్రినేత్రా! దేవతలు, రాక్షసులు కలిసి అమృతం కోసం క్షీరసాగరాన్ని మథిస్తున్నప్పుడు లోకాలను దహించివేసే భయంకరమైన కాలకూట విషం పుట్టింది. అకాలంలో సృష్టి అంతా అంతమైపోతుందని దేవదానవులు భయంతో వణికిపోయారు. లోకాల భయాన్ని పోగొట్టడమే పరమావధిగా భావించే నువ్వు, వారిపై దయతో ఆ విషాన్ని తాగావు (పార్వతీదేవి నీ గొంతు నొక్కడం వల్ల ఆ విషం అక్కడే నిలిచిపోయింది). ఆ విషం వల్ల నీ మెడపై ఏర్పడిన నీలి రంగు మచ్చ ఒక శారీరక లోపంలా అనిపించినప్పటికీ, అది నీ వ్యక్తిత్వానికి, వైభవానికి ఎనలేని అందాన్ని, శోభను ఇస్తోంది. లోకరక్షణ కోసం పొందే ఎలాంటి వికారమైనా శ్లాఘించదగినదే కదా!

శ్లోకం 15

అసిద్ధార్థా నైవ క్వచిదపి సదేవాసురనరే నివర్తన్తే నిత్యం జగతి జయినో యస్య విశిఖాః । స పశ్యన్నీశ త్వామితరసురసాధారణమభూత్ స్మరః స్మర్తవ్యాత్మా న హి వశిషు పథ్యః పరిభవః ॥ ౧౫॥

ప్రతిపదార్థం: ఈశ - ఓ సర్వేశ్వరా!; యస్య - ఏ మన్మథుని యొక్క; విశిఖాః - పుష్ప బాణాలు; సదేవాసురనరే - దేవతలు, రాక్షసులు, మనుషులతో కూడిన; జగతి - ఈ లోకములో; క్వచిదపి - ఎక్కడైనా; అసిద్ధార్థాః - విజయం సాధించకుండా; నైవ నివర్తన్తే - ఎన్నడూ వెనక్కి తిరిగి రావో (అంటే ఎల్లప్పుడూ గెలుస్తాయో); సః స్మరః - అటువంటి సర్వవిజేతయైన మన్మథుడు; త్వాం - నిన్ను; ఇతర సుర సాధారణం - ఇతర సాధారణ దేవతల వంటివాడిగా; పశ్యన్ - భావిస్తూ (నీపై బాణం వేసి); స్మర్తవ్యాత్మా - కేవలం స్మరించుకోవడానికి మాత్రమే మిగిలిన రూపం గలవాడు (శరీరం లేని అనంగుడు)గా; అభూత్ - అయిపోయాడు; వశిషు - ఇంద్రియాలను జయించిన మహానుభావుల పట్ల; పరిభవః - అవమానం చేయడం లేదా ఎదిరించడం; పథ్యః న హి - క్షేమకరం కాదు కదా!

తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! మన్మథుడి పూలబాణాలు దేవతలు, రాక్షసులు, మానవులు అని తేడా లేకుండా ముల్లోకాలలో ఎవరిపైనైనా సరే ఎప్పుడూ విఫలం కాకుండా విజయం సాధిస్తాయి. అంతటి అజేయమైన శక్తి గల మన్మథుడు, నిన్ను కూడా ఇతర సాధారణ దేవతల లాంటివాడే అనుకుని పొరపడ్డాడు. నీపై బాణం వేసి, నీ మూడో కంటి మంటల్లో పడి క్షణంలో బూడిదైపోయాడు. ఇప్పుడు అతనికి శరీరం లేదు, కేవలం పేరుతో స్మరించుకోవడానికి మాత్రమే మిగిలాడు. ఇంద్రియాలను పూర్తిగా జయించిన జితేంద్రియులను తక్కువ అంచనా వేసి అవమానించడం ఎవరికైనా సరే సర్వనాశనాన్నే మిగుల్చుతుంది కదా!

శ్లోకం 16

మహీ పాదాఘాతాద్ వ్రజతి సహసా సంశయపదం పదం విష్ణోర్భ్రామ్యద్ భుజ-పరిఘ-రుగ్ణ-ग्रह- గణమ్ । ముహుర్ద్యౌర్దౌస్థ్యం యాత్యనిభృత-జటా-తాడిత-తటా జగద్రక్షాయై త్వం నటసి నను వామైవ విభుతా ॥ ౬॥

ప్రతిపదార్థం: విభుః - ఓ సర్వవ్యాపియైన శివా!; త్వం - నువ్వు; జగద్ రక్షాయై - లోకాలను రక్షించడం కోసమే; నటసి - తాండవ నృత్యం చేస్తావు; (తథాపి - అయినప్పటికీ); పాదాఘాతాత్ - నీ పాదాల తాకిడి వల్ల; మహీ - భూమి; సహసా - వెంటనే; సంశయపదం - అంతమైపోతుందేమో అనే సందేహ స్థితిని; వ్రజతి - పొందుతోంది; భ్రామ్యద్ భుజ పరిఘ రుగ్ణ గ్రహ గణమ్ - పరిఘల వంటి నీ బాహువులు తిరుగుతుంటే వాటి తాకిడికి గ్రహాల సమూహాలు నలిగిపోతూ; విష్ణోః పదం - విష్ణుమూర్తి స్థానమైన అంతరిక్షం కూడా వణుకుతోంది; అనిభృత జటా తాడిత తటా - వేగంగా కదులుతున్న నీ జటాజూటం యొక్క అంచులు తగలడం వల్ల; ద్యౌః - స్వర్గలోకం; ముహుః - పదే పదే; దౌస్థ్యం - దుస్థితిని (కలకలాన్ని); యాతి - పొందుతోంది; నను - నిజంగా; విభుతా - నీ మహోన్నతమైన శక్తి; వామైవ - (గ్రహించడానికి) ఎంతో విచిత్రమైనది!

తాత్పర్యం: ఓ సర్వవ్యాపియైన పరమేశ్వరా! నువ్వు విశ్వకల్యాణం కోసం, లోకాలను రక్షించడం కోసమే తాండవ నృత్యం చేస్తావు. కానీ ఆశ్చర్యకరంగా, నీ రక్షణాత్మకమైన నృత్యం వల్ల లోకాలకు వినాశనం వస్తోందేమో అన్నట్లు విచిత్రమైన పరిస్థితులు ఎదురవుతాయి. నీ పాదాల తాకిడికి భూమి ఎక్కడ బద్దలైపోతుందో అని భయపడుతుంది. ఇనుప గదల్లాంటి నీ బాహువులు తిరుగుతున్నప్పుడు వాటి వేగానికి గ్రహాలన్నీ తృణప్రాయంగా నలిగిపోతూ విష్ణుపదమైన అంతరిక్షాన్నే కంపింపజేస్తాయి. నీ జటాజూటాలు ఆకాశపు అంచులను తాకుతూ ఉంటే దేవలోకం సైతం దుస్థితిలో పడిపోతుంది. లోకరక్షణ కోసం నువ్వు చేసే నృత్యం కూడా ఇంతటి ప్రళయాన్ని సృష్టించగలగడం నీ అపారమైన శక్తి యొక్క విచిత్ర వైభవమే!

శ్లోకం 17

వియద్వ్యాపీ తారా-గణ-గుణిత-ఫేనోద్గమ-రుచిః ప్రవాహో వారాం యః పృషతలఘుదృష్టః శిరసి తే । జగద్ద్వీపాకారం జలధివలయం తేన కృతమితి అనేనైవోన్నేయం ధృతమహిమ దివ్యం తవ వపుః ॥ ౧౭॥

ప్రతిపదార్థం: వియద్వ్యాపీ - ఆకాశమంతటా వ్యాపించినట్టియు; తారా గణ గుణిత ఫేన ఉద్గమ రుచిః - నక్షత్రాల కాంతి వల్ల మరింత ప్రకాశించే తెల్లని నురుగుతో కూడిన; యః - ఏ; వారాం ప్రవాహః - గంగానది జల ప్రవాహము; తే - నీ యొక్క; శిరసి - తల పైన; పృషత లఘు - ఒక చిన్న నీటి చుక్క వలె; దృష్టః - కనిపించిందో; తేన - ఆ గంగానది చేతనే; జగత్ - ఈ భూమండలమంతా; ద్వీప ఆకారం - ద్వీపాల రూపములో; జలధి వలయం - సముద్రాలతో చుట్టబడినదిగా; కృతమితి - చేయబడినదని లోకానికి తెలుసు; అనేనైవ - ఈ ఒక్క ఉదాహరణ చేతనే; ధృతమహిమ - గొప్ప మహిమలను ధరించిన; తవ - నీ యొక్క; దివ్యం - అద్భుతమైన; వపుః - స్వరూపము/శరీరము ఎంతటిదో; ఉన్నేయం - ఊహించవచ్చు.

తాత్పర్యం: ఓ దేవా! భగీరథుని ప్రార్థన వల్ల ఆకాశం నుండి కిందికి దిగిన గంగానది, అంతరిక్షమంతటా ప్రవహిస్తూ ఆకాశంలోని నక్షత్రాల కాంతి వల్ల తెల్లని నురుగులతో ఎంతో కాంతివంతంగా వెలిగిపోతుంది. అటువంటి మహానది ఈ భూమిపై పడినప్పుడు భూమండలాన్నే సముద్రాల వలయంగా మార్చి, అనేక ద్వీపాలను సృష్టించింది. కానీ, అంతటి బ్రహ్మాండమైన నదీ ప్రవాహం నీ శిరస్సుపై పడేసరికి అది ఒక చిన్న నీటి చుక్కలా నిలిచిపోయింది. ఈ ఒక్క ఉదాహరణను బట్టే, అనంత మహిమలు గల నీ దివ్యమైన విశ్వరూపం ఎంతటి అపరిమితమైనదో, ఎంతటి మహోన్నతమైనదో మనం సులభంగా ఊహించవచ్చు!

శ్లోకం 18

రథః క్షోణీ యన్తా శతధృతిరగేన్ద్రో ధనురథో రథాఙ్గే చన్ద్రార్కౌ రథ-చరణ-పాణిః శర ఇతి । దిధక్షోస్తే కోఽయం త్రిపురతృణమాడమ్బర విధిః విధేయైః క్రీడన్త్యో న ఖలు పరతన్త్రాః ప్రభుధియః ॥ ౧౮॥

ప్రతిపదార్థం: ప్రభు - ఓ సర్వేశ్వరా!; త్రిపుర తృణమ్ - గడ్డిపోచ వంటి త్రిపురాసురులను; దిధక్షోః - దహించివేయాలని ఆశించిన; తే - నీకు; రథః క్షోణీ - భూమండలమే రథము; యన్తా శతధృతిః - బ్రహ్మదేవుడే సారథి; అగేన్ద్రః ధనుః - మేరు పర్వతమే ధనస్సు; అథో - మరియు; రథాఙ్గే చన్ద్ర ఆర్కౌ - చంద్రుడు, సూర్యుడు ఇద్దరూ రథ చక్రాలు; రథ చరణ పాణిః - రథ చక్రమును (లేదా సుదర్శన చక్రాన్ని) చేతిలో ధరించే విష్ణుమూర్తి; శర ఇతి - బాణము; అయం - ఇటువంటి; ఆడమ్బర విధిః కః - ఈ ఆడంబరమైన ఏర్పాట్లు (ఆర్భాటం) ఎందుకు?; ప్రభుధియః - సర్వసమర్థుడవైన నీ వంటి ప్రభువుల బుద్ధి; విధేయైః - తమ ఆధీనంలో ఉన్న వస్తువులతో; క్రీడన్త్యః - వినోదము కొరకు ఆటలాడుకుంటుంది తప్ప; పరతన్త్రాః న ఖలు - అవి దేనిపైనా ఆధారపడేవి కావు కదా!

తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! నువ్వు త్రిపురాసురులను సంహరించాలని తలచినప్పుడు... భూమిని రథంగా, బ్రహ్మను సారథిగా, మేరు పర్వతాన్ని ధనస్సుగా, సూర్యచంద్రులను చక్రాలుగా, చివరికి సాక్షాత్తు మహావిష్ణువునే బాణంగా చేసుకున్నావు. నిజానికి నీ సంకల్ప మాత్రంచేతనే గడ్డిపోచల్లాంటి ఆ రాక్షసులను భస్మం చేయగలవు. అటువంటప్పుడు ఇంతటి పెద్ద ఆడంబరమైన ఏర్పాట్లు ఎందుకు? ఎందుకంటే, సర్వస్వతంత్రుడవైన నీ వంటి సృష్టికర్త తన ఆధీనంలో ఉన్న ప్రకృతి శక్తులతో, దేవతలతో ఒక వినోదక్రీడ ఆడదలచాడే తప్ప, ఆ శక్తుల సహాయం లేకపోతే నువ్వు పని చేయలేవని కాదు. నీ లీలా వైభవం ఎవరిపైనా ఆధారపడి ఉండదు. (మానవునిలోని స్థూల, సూక్ష్మ, కారణ శరీరాలనే త్రిపురాలను దహించే తత్వానికి కూడా ఇది సంకేతం).

శ్లోకం 19

హరిస్తే సాహస్రం కమల బలిమాధాయ పదయోః యదేకోనే తస్మిన్ నిజముదహరన్నేత్రకమలమ్ । గతో భక్త్యుద్రేకః పరిణతిమసౌ చక్రవపుషః త్రయాణాం రక్షాయై త్రిపురహర జాగర్తి జగతామ్ ॥ ౧౯॥

ప్రతిపదార్థం: త్రిపురహర - త్రిపురాంతకా ఓ శివా!; హరిః - మహావిష్ణువు; తే - నీ యొక్క; పదయోః - పాదాల చెంత; సాహస్రం కమల బలిం - వెయ్యి తామరపువ్వుల పూజను; ఆధాయ - సమర్పిస్తూ; యద్ - ఏ సమయంలోనైతే; తస్మిన్ - ఆ పూజా పుష్పాలలో; ఏకోనే - ఒకటి తక్కువైందో (999 పువ్వులే ఉన్నాయో); (తదా - అప్పుడు ఆయన); నిజమ్ నేత్ర కమలమ్ - తన సొంత కన్ను అనే పద్మాన్ని; ఉదహరన్ - పెకలించి నీకు సమర్పించాడు; అసౌ - అటువంటి; భక్తి ఉద్రేకః - అత్యున్నతమైన ఆ భక్తి ప్రవాహము; చక్ర వపుషః - సుదర్శన చక్ర రూపంలో; పరిణతిం గతః - రూపాంతరం చెందింది; యత్ - ఏ చక్రమైతే; త్రయాణాం జగతాం - మూడు లోకాల యొక్క; రక్షాయై - రక్షణ కొరకు; జాగర్తి - ఎల్లప్పుడూ జాగరూకతతో (సిద్ధంగా) ఉందో.

తాత్పర్యం: ఓ త్రిపుర సంహారీ! ఒకానొక సమయంలో మహావిష్ణువు నీ పాదాలను వెయ్యి తామరపువ్వులతో పూజించడానికి సంకల్పించాడు. పూజ చివర్లో సరిగ్గా ఒక్క పువ్వు తక్కువైందని గ్రహించి, ఏమాత్రం సంకోచించకుండా పద్మం లాంటి తన సొంత కంటినే పెకలించి నీ పాదాలకు పద్మంగా అర్పించాడు. ఆయన ప్రదర్శించిన ఆ అచంచలమైన, పరమోన్నతమైన భక్తికి నువ్వు ప్రసన్నుడవయ్యావు. విష్ణుమూర్తి సమర్పించిన ఆ కన్నే నీ అనుగ్రహంతో తీక్షణమైన 'సుదర్శన చక్రం'గా రూపాంతరం చెంది ఆయన చేతిని అలంకరించింది. ఆ చక్రమే నేడు ముల్లోకాల రక్షణ కోసం నిరంతరం అప్రమత్తంగా ఉంటూ లోకాలను కాపాడుతోంది.

శ్లోకం 20

క్రతౌ సుప్తే జాగ్రత్ త్వమసి ఫలయోగే క్రతుమతాం క్వ కర్మ ప్రధ్వస్తం ఫలతి పురుషారాధనమృతే । అతస్త్వాం సమ్ప్రేక్ష్య క్రతుషు ఫలదాన-ప్రతిభువం శ్రుతౌ శ్రద్ధాం బధ్వా దృఢపరికరః కర్మసు జనః ॥ ౨౦॥

ప్రతిపదార్థం: క్రతౌ సుప్తే - యజ్ఞకర్మ ముగిసిపోయినప్పటికీ; క్రతుమతాం - ఆ యజ్ఞం చేసినవారికి; ఫలయోగే - ఆ కర్మ యొక్క ఫలితాన్ని ఇవ్వడంలో; త్వం - నువ్వు; జాగ్రత్ అసి - మేల్కొని ఉన్నావు (బాధ్యత వహిస్తావు); పురుష ఆరాధనమ్ ఋతే - సర్వనియంతవైన నిన్ను ఆరాధించడం లేకుండా; ప్రధ్వస్తం కర్మ - నశించిపోయిన (గడిచిపోయిన) ఒక కర్మ; క్వ ఫలతి - ఎక్కడైనా భవిష్యత్తులో ఫలితాన్ని ఇస్తుందా? (ఇవ్వలేదు); అతః - అందువల్ల; త్వాం - నిన్ను; క్రతుషు - యజ్ఞయాగాదులలో; ఫలదాన ప్రతిభువం - కర్మఫలాన్ని ఇచ్చే పూచీదారుడిగా (గ్యారెంటర్‌గా); సమ్ప్రేక్ష్య - భావించి; జనః - లోకంలోని ప్రజలు; శ్రుతౌ - వేదాల యందు; శ్రద్ధాం బధ్వా - నమ్మకాన్ని ఉంచి; కర్మసు - వైదిక కర్మల యందు; దృఢ పరికరః - గట్టి సంకల్పంతో నిమగ్నమవుతున్నారు.

తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! లోకంలో మనుషులు చేసే యజ్ఞయాగాదులు లేదా ఏవైనా సత్కర్మలు ఆ సమయానికి ముగిసిపోతాయి (నశిస్తాయి). గడిచిపోయిన ఆ కర్మలు భవిష్యత్తులో శుభ ఫలితాలను ఇవ్వాలంటే, వాటి వెనుక కర్మఫలదాతవైన నీ అనుగ్రహం ఉండాలి. నువ్వు మాత్రమే కారణానికి, ఫలితానికి మధ్య వారధిగా ఉంటూ, ఆ కర్మలు ముగిసినా మేల్కొని ఉండి వాటి ఫలితాలను భక్తులకు అందిస్తావు. నీ ఆరాధన లేకుండా జడమైన ఏ కర్మ కూడా స్వయంగా ఫలితాన్ని ఇవ్వలేదు. యజ్ఞ ఫలితాలను ఇచ్చే పూచీదారుడవు నువ్వేనని గ్రహించి, ప్రజలు వేద వాక్యాలపై నమ్మకంతో, ఎంతో నిష్ఠతో ఆయా ధర్మకార్యాలను, యజ్ఞాలను నిర్వర్తిస్తున్నారు.

శ్లోకం 21

క్రియాదక్షో దక్షః క్రతుపతిరధీశస్తనుభృతాం ఋషీణామార్త్విజ్యం శరణద సదస్యాః సుర-గణాః । క్రతుభ్రంశస్త్వత్తః క్రతుఫల-విధాన-వ్యసనినః ధ్రువం కర్తుం శ్రద్ధా విధురమభిచారాయ హి మఖాః ॥ ౨౧॥

ప్రతిపదార్థం: శరణద - శరణు కోరినవారిని రక్షించే ఓ శివా!; క్రియాదక్షః - యజ్ఞకర్మలు చేయడంలో అత్యంత సమర్థుడు; తనుభృతాం అధీశః - ప్రజాపతులకు (సమస్త ప్రాణులకు) ప్రభువు అయిన; దక్షః - దక్షప్రజాపతి; క్రతుపతిః - ఆ యజ్ఞానికి యజమాని; ఋషీణాం ఆర్త్విజ్యం - గొప్ప మహర్షులు ఆ యజ్ఞాన్ని నడిపించే రుత్వికులుగా ఉన్నారు; సుర గణాః - దేవతల సమూహాలంతా; సదస్యాః - ఆ సభలో సభ్యులుగా ఉన్నారు; (తథాపి - అయినప్పటికీ); క్రతుఫల విధాన వ్యసనినః - నిరంతరం కర్మలకు తగిన ఫలితాలను ఇవ్వడమే ఒక నియమంగా పెట్టుకున్న; త్వత్తః - నీ వల్లనే; క్రతు భ్రంశః - ఆ యజ్ఞం సర్వనాశనమైపోయింది; హి - ఎందుకంటే; శ్రద్ధా విధురం - నీపై భక్తిశ్రద్ధలు లేని; మఖాః - యజ్ఞాలు; అభిచారాయ - తమకే కీడు తలపెట్టేవిగా (నాశనకరంగా); కర్తుం - అవ్వడం; ధ్రువము - ఖాయము.

తాత్పర్యం: ఓ శరణాగత రక్షకా! నువ్వు ఎల్లప్పుడూ సత్కర్మలకు మంచి ఫలితాలనే ఇవ్వాలని కోరుకుంటావు. కానీ నీపై భక్తిశ్రద్ధలు లేకుండా, నిన్ను అవమానిస్తూ చేసే పనులు ఎంతటి వారికైనా వినాశనాన్నే మిగుల్చుతాయి. దానికి దక్షుడి యజ్ఞమే ఉదాహరణ. దక్షప్రజాపతి యజ్ఞాలు చేయడంలో మహాపండితుడు, సృష్టికర్తలలో ఒకడు. అతనే స్వయంగా ఆ యజ్ఞానికి యజమాని. వేదమంత్రాలు చదవడానికి గొప్ప మహర్షులు వచ్చారు, యజ్ఞంలో భాగం పంచుకోవడానికి ముల్లోకాల దేవతలు హాజరయ్యారు. కానీ దక్షుడు నిన్ను ఆహ్వానించకుండా, అవమానించడం వల్ల—అంతటి మహాయజ్ఞం నీ ఆగ్రహానికి గురై సర్వనాశనమైపోయింది. భక్తిశ్రద్ధలు లేని పూజలు ఎవరికైనా కీడునే తెచ్చిపెడతాయనడం తథ్యం.

శ్లోకం 22

ప్రజానాథం నాథ ప్రసభమభికం స్వాం దుహితరం గతం రోహిద్ భూతాం రిరమయిషుమృష్యస్య వపుషా । ధనుష్పాణేర్యాతం దివమపి సపత్రాకృతమముం త్రసన్తం తేఽద్యాపి త్యజతి న మృగవ్యాధరభసః ॥ ౨౨॥

ప్రతిపదార్థం: నాథ - ఓ రక్షకుడా!; స్వాం దుహితరం - తన సొంత కుమార్తె పట్ల; ప్రసభం - బలవంతంగా; అభికం - కామమోహితుడైన; ప్రజానాథం - సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు; రోహిద్ భూతాం - (ఆయనను చూసి భయపడి) లేడి రూపం ధరించి పారిపోతున్న ఆమెతో; రిరమయిషుం - రమించాలని కోరి; ఋష్యస్య వపుషా - తను కూడా ఒక మగ జింక రూపాన్ని ధరించి; గతం - వెంటబడగా; ధనుష్పాణేః - చేతిలో విల్లు ధరించిన; తే - నీ యొక్క; (బాణాత్ - బాణానికి భయపడి); దివమపి యాతం - ఆకాశంలోకి (నక్షత్ర రూపంలోకి) పారిపోయిన; త్రసన్తం - భయంతో వణుకుతున్న; అముం - ఆ బ్రహ్మదేవుని; సపత్రాకృతం - బాణంతో కొట్టి; మృగవ్యాధ రభసః - వేటగాని రూపంలో ఉన్న నీ ఉగ్రత; అద్యాపి - ఈ రోజుకీ; న త్యజతి - వదిలిపెట్టడం లేదు.

తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! పూర్వం సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు కామమోహితుడై తన సొంత కుమార్తెపైనే మోహం పెంచుకున్నాడు. ఆమె అతని నుండి తప్పించుకోవడానికి ఒక ఆడ జింక రూపంలో పారిపోగా, బ్రహ్మ కూడా మగ జింక రూపం ధరించి ఆమెను వెంటాడాడు. ఈ అధర్మాన్ని చూసి ఆగ్రహించిన నువ్వు, చేతిలో విల్లంబులు పట్టిన వేటగాని రూపంలో అతడిని శిక్షించడానికి వెళ్లావు. నీ బాణ దెబ్బకు భయపడి బ్రహ్మ ఆకాశంలోకి నక్షత్ర మండలానికి పారిపోయాడు. ఈ నాటికీ ఆకాశంలో 'మృగశిర' నక్షత్ర రూపంలో భయపడుతున్న బ్రహ్మను, 'మృగవ్యాధ' (వేటగాడు/రుద్రుడు - సిరియస్ నక్షత్రం) రూపంలో నువ్వు బాణం గురిపెట్టి వెంటాడుతూనే ఉన్నావు. అధర్మాన్ని నువ్వు ఎన్నటికీ సహించవు.

శ్లోకం 23

స్వలావణ్యాశంసా ధృతధనుషమహ్నాయ తృణవత్ పురః ప్లుష్టం దృష్ట్వా పురమథన పుష్పాయుధమపి । యది స్త్రైణం దేవీ యమనిరత-దేహార్ధ-ఘటనాత్ అవైతి త్వామద్ధా బత వరద ముగ్ధా యువతయః ॥ ౨౩॥

ప్రతిపదార్థం: పురమథన - ముప్పురాలను సంహరించినవాడా!; వరద - వరాలనిచ్చే ఓ స్వామీ!; స్వ లావణ్య ఆశంసా - తన అందంపై నమ్మకంతో; ధృత ధనుషం - చేతిలో విల్లు ధరించి; పురః - నీ ఎదుటకు వచ్చిన; పుష్పాయుధమపి - పుష్ప బాణాలు గల మన్మథుడిని కూడా; అహ్నాయ - క్షణకాలంలో; తృణవత్ - ఒక గడ్డిపోచలా; ప్లుష్టం - బూడిదైపోవడాన్ని; దృష్ట్వా - కళ్లారా చూసి కూడా; దేవీ - పార్వతీదేవి; యమ నిరత - ఇంద్రియ నిగ్రహంతో కూడిన తపస్సులో ఉన్న నీ యొక్క; దేహ అర్ధ ఘటనాత్ - శరీరంలో సగభాగాన్ని తాను పంచుకున్నాననే కారణంతో; త్వాం - నిన్ను; స్త్రైణం - స్త్రీలకు లొంగిపోయేవాడిగా; అవైతి యది - భావిస్తే; అద్ధా - నిజంగా; బత - అయ్యో!; యువతయః - స్త్రీలు; ముగ్ధాః - అమాయకులు (భ్రమల్లో ఉండేవారు).

తాత్పర్యం: ఓ త్రిపురాంతకా! వరదాతా! నీ మనస్సులో పార్వతి పట్ల కామాన్ని రేకెత్తించి, ఆమె అందానికి నువ్వు లొంగిపోయేలా చేయాలని మన్మథుడు పూలబాణం ఎక్కుపెట్టాడు. కానీ, ఇంద్రియ నిగ్రహంతో తపస్సులో ఉన్న నువ్వు అతడిని ఒక చిన్న గడ్డిపోచలా క్షణంలో బూడిద చేయడం పార్వతీదేవి స్వయంగా చూసింది. అంతటి జితేంద్రియుడవైన నువ్వు, ఆమె తపస్సుకు మెచ్చి నీ శరీరంలో సగభాగాన్ని (అర్ధనారీశ్వర రూపం) ఇచ్చావు. అంతమాత్రాన, నువ్వు తన శారీరక అందానికి లొంగిపోయావని పార్వతి అనుకుంటే—అయ్యో, స్త్రీలు ఎంతటి ఆత్మభ్రమలో ఉంటారో కదా! (నువ్వు కామానికి లొంగేవాడివి కావు, కేవలం నిష్కల్మషమైన భక్తికి మాత్రమే లొంగుతావు).

శ్లోకం 24

శ్మశానేష్వాక్రీడా స్మరహర పిశాచాః సహచరాః చితా-భస్మాలేపః స్రగపి నృకరోటీ-పరికరః । అమఙ్గల్యం శీలం తవ భవతు నామైవమఖిలం తథాపి స్మర్తౄణాం వరద పరమం మఙ్గలమసి ॥ ౨౪॥

ప్రతిపదార్థం: స్మరహర - మన్మథుడిని సంహరించినవాడా!; వరద - వరాలనిచ్చే శివా!; శ్మశానేషు ఆక్రీడా - నువ్వు ఆడుకునే స్థలం శ్మశానాలు; పిశాచాః సహచరాః - నీ స్నేహితులు, అనుచరులు పిశాచాలు; చితా భస్మ ఆలేపః - నీ ఒంటికి రాసుకునేది శవాలను కాల్చిన బూడిద; స్రగపి - నీ మెడలోని దండ; నృకరోటీ పరికరః - మనుషుల పుర్రెల సమూహము; తవ - నీ యొక్క; అఖిలం శీలం - సమస్త అలవాట్లు; ఏవం - ఈ విధంగా; అమఙ్గలం నామ భవతు - అమంగళకరంగానే (అశుభంగానే) ఉండవచ్చు గాక; తథాపి - అయినప్పటికీ; స్మర్తౄణాం - నిన్ను స్మరించే భక్తులకు మాత్రం; పరమం మఙ్గలమసి - నువ్వు నిరుపమానమైన పరమ శుభాలను కలిగించేవాడవై ఉన్నావు.

తాత్పర్యం: ఓ మన్మథ సంహారీ! వరదాతా! నీ బాహ్య రూపం, అలవాట్లు అన్నీ లోకరీత్యా ఎంతో విచిత్రంగా, అశుభంగా కనిపిస్తాయి. నువ్వు ఉండేది శ్మశానంలో, నీతో తిరిగేది భూతప్రేతాలు, నువ్వు ఒంటికి పూసుకునేది చితాభస్మం, నీ మెడలో ఉండేది పుర్రెల దండ. ఇలా నీకు సంబంధించిన ప్రతి ఒక్కటీ అమంగళకరంగా తోచవచ్చు. కానీ, ఇవన్నీ బాహ్యంగా ఎలా ఉన్నప్పటికీ, నిన్ను మనసులో ఒక్కసారి తలచుకునే భక్తులకు మాత్రం నువ్వు సమస్త శుభాలను, అష్టైశ్వర్యాలను తక్షణమే ప్రసాదించే పరమ మంగళ స్వరూపుడవు. నీ అంతరంగం కేవలం కరుణామయం.

శ్లోకం 25

మనః ప్రత్యక్ చిత్తే సవిధమవిధాయాత్త-మరుతః ప్రహృష్యద్రోమాణః ప్రమద-సలిలోత్సఙ్గతి-దృశః । యదాలోక్యాహ్లాదం హ్రద ఇవ నిమజ్యామృతమయే దధత్యన్తస్తత్త్వం కిమపి యమినస్తత్ కిల భవాన్ ॥ ౨౫॥

ప్రతిపదార్థం: యమినః - ఇంద్రియాలను నిగ్రహించిన యోగులు; ఆత్త మరుతః - ప్రాణాయామం ద్వారా శ్వాసను నియంత్రించి; మనః - తమ మనస్సును; ప్రత్యక్ చిత్తే - అంతర్ముఖం చేసి ఆత్మ నందు; సవిధం విధాయ - స్థిరంగా లగ్నం చేసి; ప్రహృష్యద్ రోమాణః - ఒళ్లు పులకరించి వెంట్రుకలు నిక్కబొడుచుకోగా; ప్రమద సలిల ఉత్సఙ్గతి దృశః - ఆనందాశ్రువులతో నిండిన కళ్లతో; అమృతమయే హ్రదే ఇవ - అమృతం నిండిన ఒక మడుగులో; నిమజ్య - మునిగిపోయినట్లుగా; యద్ ఆలోక్య - ఏ దివ్య స్వరూపాన్ని చూసి; ఆహ్లాదం - పరమానందాన్ని; దధతి - పొందుతున్నారో; అన్తః - తమ హృదయంలో; కిమపి తత్త్వమ్ - వర్ణించశక్యం కాని ఆ పరమ సత్య తత్వము; తత్ కిల భవాన్ - అది నిశ్చయంగా నువ్వే!

తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! గొప్ప యోగులు ప్రాణాయామం ద్వారా తమ శ్వాసను అదుపులోకి తెచ్చుకుని, బాహ్య ప్రపంచాన్ని మరచి, మనస్సును అంతర్ముఖం చేస్తారు. వారు తమ హృదయ కమలంలో ఆత్మను నిశ్చలంగా నిలిపి ధ్యానంలో మునిగిపోతారు. ఆ స్థితిలో వారికి కలిగే బ్రహ్మానందం వల్ల శరీరం పులకరిస్తుంది, కళ్ల వెంట ఆనంద బాష్పాలు కారుతాయి. సాక్షాత్తు అమృతపు కొలనులో మునిగితేలుతున్నట్లుగా వారి అంతరంగంలో దర్శించే ఆ అనిర్వచనీయమైన, అద్భుతమైన పరమానంద స్వరూపం, పరమ సత్య తత్వం మరేదో కాదు—అది సాక్షాత్తు నువ్వే! యోగుల హృదయాల్లో వెలిగే దివ్యజ్యోతివి నువ్వే.

శ్లోకం 26

త్వమర్కస్త్వం సోమస్త్వమసి పవనస్త్వం హుతవహః త్వమాపస్త్వం వ్యోమ త్వము ధరణిరాత్మా త్వమితి చ । పరిచ్ఛిన్నామేవం త్వయి పరిణతా బిభ్రతి గిరం న విద్మస్తత్తత్త్వం వయమిహ తు యత్ త్వం న భవసి ॥ ౨౬॥

ప్రతిపదార్థం: త్వమ్ - నువ్వు; అర్కః - సూర్యుడవు; త్వం సోమః - నువ్వు చంద్రుడవు; త్వమ్ అసి పవనః - నువ్వు వాయువువు; త్వం హుతవహః - నువ్వు అగ్నివి; త్వమ్ ఆపః - నువ్వు జలమువు; త్వం వ్యోమ - నువ్వు ఆకాశమువు; త్వమ్ ఉ ధరణిః - నువ్వు భూమివి; త్వమ్ ఆత్మా ఇతి చ - నువ్వే సర్వవ్యాపియైన జీవాత్మవు అని కూడా; పరిణతాః - వేదాంత పరమార్థం తెలిసిన పెద్దలు; త్వయి - నీ విషయములో; ఏవం పరిచ్ఛిన్నాం - ఈ విధంగా పరిమితమైన (ప్రత్యేకమైన లక్షణాలతో కూడిన); గిరం - వాక్కును; బిభ్రతి - పలుకుతుంటారు; తు - కానీ; ఇహ - ఈ సృష్టిలో; యత్ - ఏ వస్తువు లేదా తత్వము; త్వం న భవసి - నువ్వు కానిదై ఉందో; తత్ తత్త్వమ్ - అటువంటి తత్వాన్ని; వయం - మేము; న విద్మః - ఎరుగము (తెలియదు).

తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! తత్వవేత్తలైన పెద్దలు నిన్ను పంచభూతాలు (భూమి, జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం), సూర్యుడు, చంద్రుడు మరియు సర్వవ్యాపియైన ఆత్మవు నువ్వేనని రకరకాల మాటలతో వర్ణిస్తూ ఉంటారు. నీకు ఇన్ని గుణాలు ఉన్నాయని వారు పరిమితమైన పదాలతో చెబుతుంటారు. కానీ నాకైతే ఈ ప్రపంచంలో నువ్వు కానిదంటూ, నీ స్వరూపం లేనిదంటూ ఏ ఒక్క వస్తువు లేదా మూలతత్వము ఉన్నట్లు కనిపించడం లేదు. సమస్త విశ్వమూ నీ స్వరూపమే అయినప్పుడు, నువ్వు కానిది ఏముంది? నాకు తెలిసి ఈ జగత్తులో నువ్వు కాని వస్తువే లేదు.

శ్లోకం 27

త్రయీం తిస్రో వృత్తీస్త్రిభువనమథో త్రీనపి సురాన్ అకారాద్యైర్వర్ణైస్త్రిభిరభిదధత్ తీర్ణవికృతి । తురీయం తే ధామ ధ్వనిభిరవరున్ధానమణుభిః సమస్త-వ్యస్తం త్వాం శరణద గృణాత్యోమితి పదమ్ ॥ ౨౭॥

ప్రతిపదార్థం: శరణద - ఆశ్రయం ఇచ్చే ఓ శివా!; తీర్ణ వికృతి - ఎటువంటి మార్పులు లేని పరమసత్య రూపుడవైన నీకు; 'ఓమ్' ఇతి పదమ్ - 'ఓం' అనే ప్రణవ నామము; అకారాద్యైః త్రిభిః వర్ణైః - 'అ', 'ఉ', 'మ' అనే మూడు అక్షరాల ద్వారా; త్రయీం - మూడు వేదాలను; తిస్రో వృత్తీః - మూడు అవస్థలను (జాగ్రత్, స్వప్న, సుషుప్తి); త్రిభువనమ్ - మూడు లోకాలను (భూ, భువః, సువః); అథో - మరియు; త్రీన్ సురాన్ అపి - ముగ్గురు దేవతలను (బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులను); అభిదధత్ - విడివిడిగా (వ్యస్త రూపంలో) సూచిస్తూ; అణుభిః ధ్వనిభిః - సూక్ష్మమైన నాద బిందువుల ద్వారా; తే - నీ యొక్క; తురీయం ధామ - నాల్గవదైన పరబ్రహ్మ స్థితిని (తురీయావస్థను); అవరున్ధానమ్ - వ్యక్తపరుస్తూ; త్వాం - నిన్ను; సమస్త వ్యస్తం - సమష్టిగా (కలిపి), వ్యష్టిగా (విడివిడిగా) కూడా; గృణాతి - కీర్తిస్తోంది.

తాత్పర్యం: ఓ శరణాగత రక్షకా! పరమ పవిత్రమైన 'ఓం' (ఓంకారము) అనే పదం సాక్షాత్తు నీ స్వరూపమే. ఇందులో ఉండే 'అ', 'ఉ', 'మ' అనే మూడు అక్షరాలు విడివిడిగా మూడు వేదాలను, మూడు లోకాలను, మూడు మానసిక అవస్థలను (మెలకువ, కల, గాఢ నిద్ర) మరియు త్రిమూర్తులను సూచిస్తాయి. అలాగే ఈ అక్షరాలన్నీ కలిసి సమష్టిగా మారినప్పుడు, అది నీ అపరిమితమైన, ఎటువంటి వికారాలు లేని నాల్గవ స్థితి అయిన 'తురీయ' (పరబ్రహ్మ) తత్వాన్ని తెలియజేస్తుంది. ఈ విధంగా 'ఓం' అనే పదం విడివిడిగానూ, కలిపి కూడా నిన్నే గానం చేస్తోంది.

శ్లోకం 28

భవః శర్వో రుద్రః పశుపతిరథోగ్రః సహమహాన్ తథా భీమేశానావితి యదభిధానాష్టకమిదమ్ । అముష్మిన్ ప్రత్యేకం ప్రవిచరతి దేవ శ్రుతిరపి ప్రియాయాస్మైధామ్నే ప్రణిహిత-నమస్యోఽస్మి భవతే ॥ ౨౮॥

ప్రతిపదార్థం: దేవ - ఓ ప్రకాశస్వరూపుడవైన శివా!; భవః, శర్వః, రుద్రః, పశుపతిః, అథ - మరియు; ఉగ్రః, సహమహాన్ - మహదేవుడు; తథా - అలాగే; భీమ, ఈశానౌ - భీముడు, ఈశానుడు; ఇతి - అని; యత్ - ఏ; ఇదమ్ అభిధాన అష్టకమ్ - ఈ ఎనిమిది నామాల సమూహము ఉందో; అముష్మిన్ - ఈ నామాల విషయములో; శ్రుతిః అపి - వేదాలు కూడా; ప్రత్యేకం - విడివిడిగా; ప్రవిచరతి - విశ్లేషిస్తూ చర్చిస్తున్నాయి; అస్మై - అటువంటి; ప్రియాయ ధామ్నే - అత్యంత ప్రియమైన దివ్య తేజోరూపుడవైన; భవతే - నీకు; ప్రణిహిత నమస్యః అస్మి - భక్తితో సాష్టాంగ నమస్కారాలు సమర్పిస్తున్నాను.

తాత్పర్యం: ఓ సర్వేశ్వరా! నీకు గల భవుడు, శర్వుడు, రుద్రుడు, పశుపతి, ఉగ్రుడు, మహదేవుడు, భీముడు, ఈశానుడు అనే ఈ ఎనిమిది దివ్య నామాలను వేదాలు సైతం ఎంతో పవిత్రంగా, విడివిడిగా వాటి విశిష్టతను చర్చిస్తూ స్తుతిస్తున్నాయి. అఖిల బ్రహ్మాండాలకు ఆధారమై, భక్తులకు అత్యంత ప్రియమైన దివ్య తేజోమయ స్థానమైన ఆ ఎనిమిది రూపాల నీ స్వరూపానికి నా మనస్సును లగ్నం చేసి, అత్యంత భక్తితో నమస్కరిస్తున్నాను.

శ్లోకం 29

నమో నేదిష్ఠాయ ప్రియదవ దవిష్ఠాయ చ నమః నమః క్షోదిష్ఠాయ స్మరహర మహిష్ఠాయ చ నమః । నమో వర్షిష్ఠాయ త్రినయన యవిష్ఠాయ చ నమః నమః సర్వస్మై తే తదిదమతిసర్వాయ చ నమః ॥ ౨౯॥

ప్రతిపదార్థం: ప్రియదవ - అరణ్యాలను (ప్రకృతిని) ప్రేమించేవాడా!; స్మరహర - మన్మథుడిని సంహరించినవాడా!; త్రినయన - ముక్కంటి దేవా!; నేదిష్ఠాయ - అత్యంత దగ్గరగా ఉన్న నీకు; నమః - నమస్కారము; దవిష్ఠాయ చ - అత్యంత దూరంలో ఉన్న నీకు కూడా; నమః - నమస్కారము; క్షోదిష్ఠాయ - పరమాణువు కంటే అత్యంత సూక్ష్మమైన నీకు; నమః - నమస్కారము; మహిష్ఠాయ చ - బ్రహ్మాండం కంటే అత్యంత పెద్దదైన నీకు; నమః - నమస్కారము; వర్షిష్ఠాయ - అందరికంటే అత్యంత వృద్ధుడవు (అనాదివైన నీకు); నమో - నమస్కారము; యవిష్ఠాయ చ - ఎల్లప్పుడూ నవయువకుడిలా ఉండే నీకు; నమః - నమస్కారము; సర్వస్మై - సమస్తమూ నీవే అయిన; తే - నీకు; నమః - నమస్కారము; తద్ ఇదమ్ అతిసర్వాయ చ - ఆ సమస్త విశ్వాన్ని దాటి అవతల ఉన్న పరబ్రహ్మ స్వరూపుడవైన నీకు; నమః - నమస్కారము.

తాత్పర్యం: ఓ ప్రకృతి ప్రేమికుడా, మన్మథ సంహారీ, ముక్కంటి దేవా! నువ్వు భక్తుల హృదయాలలో అత్యంత సమీపంలో ఉంటావు, అలాగే అజ్ఞానులకు చాలా దూరంలో ఉంటావు; నువ్వు పరమాణువు కంటే సూక్ష్మమైనవాడివి, బ్రహ్మాండం కంటే అపరిమితమైన పెద్దవాడివి; నువ్వు సృష్టి కంటే ముందే ఉన్న పరమ వృద్ధుడివి (అనాదివి), అయినా ఎప్పుడూ నవయువకుడివి. ఈ సృష్టిలోని సమస్త వస్తువులూ నువ్వే, ఆ సమస్తాన్ని దాటి ఉన్న పరమాత్మవు నువ్వే. అటువంటి నీ అనంత రూపాల అన్నింటికీ నా నమస్కారాలు.

శ్లోకం 30

బహుల-రజసే విశ్వోత్పత్తౌ భవాయ నమో నమః ప్రబల-తమసే తత్ సంహారే హరాయ నమో నమః । జన-సుఖకృతే సత్త్వోద్రిక్తౌ మృడాయ నమో నమః ప్రమహసి పదే నిస్త్రైగుణ్యే శివాయ నమో నమః ॥ ౩౦॥

ప్రతిపదార్థం: విశ్వ ఉత్పత్తౌ - ఈ జగత్తును సృష్టించే సమయంలో; బహుల రజసే - రజోగుణాన్ని ప్రధానంగా స్వీకరించి (బ్రహ్మ రూపంలో ఉన్న); భవాయ - భవుడు అనే నామము గల నీకు; నమో నమః - తిరిగి తిరిగి నమస్కారములు; తత్ సంహారే - ఆ జగత్తును లయం చేసే సమయంలో; ప్రబల తమసే - తమోగుణాన్ని ప్రధానంగా స్వీకరించి (రుద్ర రూపంలో ఉన్న); హరాయ - హరుడు అనే నామము గల నీకు; నమో నమః - తిరిగి తిరిగి నమస్కారములు; జన సుఖ కృతే - లోకంలోని ప్రాణులకు సుఖాన్ని ఇవ్వడం కోసం; సత్త్వ ఉద్రిక్తౌ - సత్వగుణాన్ని ప్రధానంగా స్వీకరించి (విష్ణు రూపంలో ఉన్న); మృడాయ - మృడుడు అనే నామము గల నీకు; నమో నమః - తిరిగి తిరిగి నమస్కారములు; త్రిగుణ రహితమైన (నిస్త్రైగుణ్యే); ప్రమహసి పదే - పరమానందం, పరమ కాంతిమంతమైన స్థితిలో ఉన్న; శివాయ - శివుడు అనే నామము గల నీకు; నమో నమః - తిరిగి తిరిగి నమస్కారములు.

తాత్పర్యం: ఓ పరమేశ్వరా! రజోగుణాన్ని ఆశ్రయించి 'భవుడు' (బ్రహ్మ) అనే పేరుతో ఈ సృష్టిని సృష్టించే నీ రూపానికి నమస్కారాలు. తమోగుణాన్ని ఆశ్రయించి 'హరుడు' (రుద్రుడు) అనే పేరుతో ఈ సృష్టిని లయం చేసే నీ రూపానికి నమస్కారాలు. సత్వగుణాన్ని ఆశ్రయించి 'మృడుడు' (విష్ణువు) అనే పేరుతో లోకానికి సుఖసంతోషాలను ఇస్తూ రక్షించే నీ రూపానికి నమస్కారాలు. ఈ మూడు గుణాలకు అతీతంగా, కేవలం పరమానంద ప్రకాశ స్వరూపమై వెలిగే నీ అసలైన 'శివ' తత్వానికి నా అనంత నమస్కారాలు.

శ్లోకం 31

కృశ-పరిణతి-చేతః క్లేశవశ్యం క్వ చేదం క్వ చ తవ గుణ-సీమోల్లఙ్ఘినీ శశ్వదృద్ధిః । ఇతి చకితమమన్దీకృత్య మాం భక్తిరాధాద్ వరద చరణయోస్తే వాక్య-పుష్పోపహారమ్ ॥ ౩౧॥

ప్రతిపదార్థం: వరద - వరాలనిచ్చే ఓ స్వామీ!; కృశ పరిణతి - చాలా తక్కువ జ్ఞానము కలిగినట్టియు; క్లేశ వశ్యం - సంసార దుఃఖాలకు, కష్టాలకు లోనయ్యేట్టియు; ఇదం చేతః క్వ - నా యొక్క ఈ చిన్న మనస్సు ఎక్కడ?; గుణ సీమా ఉల్లఙ్ఘినీ - గుణాల పరిమితులను దాటిపోయినట్టియు; శశ్వద్ వృద్ధిః - ఎల్లప్పుడూ పెరుగుతూ ఉండే; తవ (మహిమా) క్వ చ - నీ యొక్క అనంతమైన మహిమ ఎక్కడ?; ఇతి - అని భావించి; చకితం - భయపడిన/అయోమయంలో పడిన; మాం - నన్ను; భక్తిః - నీపై గల భక్తే; అమన్దీకృత్య - నాలోని వెనుకంజను (భయాన్ని) పోగొట్టి ధైర్యం చెప్పి; తే చరణయోః - నీ పాదాల చెంత; వాక్య పుష్ప ఉపహారమ్ - ఈ స్తోత్ర రూపంలో ఉన్న వాక్యాలనే పూల మాలను; ఆధాత్ - సమర్పించేలా చేసింది.

తాత్పర్యం: ఓ వరదాతా! సంసార కష్టాలకు లొంగిపోయే, చాలా పరిమితమైన జ్ఞానం ఉన్న నా చిన్న మనస్సు ఎక్కడ? ఎటువంటి ఎల్లలు లేకుండా నిరంతరం వృద్ధి చెందే నీ అనంతమైన కల్యాణ గుణాలు ఎక్కడ? నీ అపార మహిమల ముందు నా అల్పత్వాన్ని తలచుకుని నేను మొదట ఎంతో భయపడ్డాను, సంకోచించాను. కానీ, నీపై నాకున్న అచంచలమైన భక్తే నాలోని ఆ భయాన్ని, వెనుకంజను పోగొట్టి నాకు కొండంత ధైర్యాన్ని ఇచ్చింది. ఆ భక్తి ప్రేరణ వల్లే, నా మనస్సుకు తోచిన ఈ మాటలనే పూలదండగా మార్చి నీ పాదాల చెంత ఉపహారంగా సమర్పిస్తున్నాను.

శ్లోకం 32

అసిత-గిరి-సమం స్యాత్ కజ్జలం సిన్ధు-పాత్రే సుర-తరువర-శాఖా లేఖనీ పత్రముర్వీ । లిఖతి యది గృహీత్వా శారదా సర్వకాలం తదపి తవ గుణానామీశ పారం న యాతి ॥ ౨॥

ప్రతిపదార్థం: ఈశ - ఓ సర్వేశ్వరా!; అసిత గిరి సమం - నల్లని మహా పర్వతమంత (నీలగిరి అంత); కజ్జలం - కాటుక (సిరా); సిన్ధు పాత్రే స్యాత్ - సముద్రమనే సిరా బుడ్డిలో ఉంటే; సుర తరువర శాఖ - కల్పవృక్షం యొక్క కొమ్మ; లేఖనీ - కలము (పెన్ను) అయితే; ఉర్వీ పత్రం - ఈ భూమండలమంతా; పత్రం - కాగితం అయితే; శారదా - సాక్షాత్తు చదువుల తల్లియైన సరస్వతీ దేవి; గృహీత్వా - ఆ కలమును చేతబూని; సర్వకాలం - ఎల్లప్పుడూ (నిరంతరం); లిఖతి యది - నీ మహిమలను రాస్తూనే ఉన్నా; తదపి - అయినప్పటికీ; తవ గుణానాం - నీ గుణాల యొక్క; పారం - ముగింపును (అంతాన్ని); న యాతి - చేరుకోలేదు.

తాత్పర్యం: ఓ దేవదేవా! ఒకవేళ ఒక నల్లని మహా పర్వతాన్నంతటినీ కాటుకగా చేసి, అపారమైన సముద్రాన్ని సిరా బుడ్డిగా మార్చి, స్వర్గలోకంలోని కల్పవృక్షం కొమ్మను కలముగా చేసి, ఈ విశాలమైన భూమండలాన్నంతటినీ కాగితంగా ఉపయోగించి... సాక్షాత్తు జ్ఞానస్వరూపిణియైన సరస్వతీ దేవి స్వయంగా నిరంతరం ఎంతకాలం రాస్తూ ఉన్నప్పటికీ, నీ దివ్య గుణాల శ్రేష్ఠతను పూర్తిగా రాసి ముగించలేదు. నీ మహిమలు అంతటి అనంతమైనవి.

శ్లోకం 33

అసుర-సుర-మునీన్ద్రైరర్చితస్యేన్దు-మౌలేః గ్రథిత-గుణమహిమ్నో నిర్గుణస్యేశ్వరస్య । సకల-గణ-వరిష్ఠః పుష్పదన్తాభిధానః రుచిరమలఘువృత్తైః స్తోత్రమేతచ్చకార ॥ ౩౩॥

ప్రతిపదార్థం: అసుర సుర మునీన్ద్రైః - రాక్షసులు, దేవతలు, శ్రేష్ఠులైన మునుల చేత; అర్చితస్య - నిరంతరం పూజించబడేవాడు; ఇందు మౌలేః - శిరస్సున చంద్రుడిని ధరించినవాడు; గ్రథిత గుణ మహిమ్నః - వేదాల చేత కొనియాడబడిన గుణ మహిమలు గలవాడు; నిర్గుణస్య - ఏ గుణాలు, రూపాలు లేని పరబ్రహ్మ స్వరూపుడు అయిన; ఈశ్వరస్య - ఆ పరమేశ్వరుని యొక్క; స్తోత్రం - ఈ స్తోత్రాన్ని; సకల గణ వరిష్ఠః - గంధర్వ సమూహాలన్నింటిలోనూ శ్రేష్ఠుడైన; పుష్పదన్త అభిధానః - పుష్పదంతుడు అనే పేరు గల గంధర్వుడు; రుచిరం - ఎంతో అందమైన; అలఘు వృత్తైః - చిన్నవి కాని (మహోన్నతమైన ఛందస్సు/ఛందోబద్ధమైన) శ్లోకాలతో; చకార - రచించెను.

తాత్పర్యం: రాక్షసులు, దేవతలు, మహర్షులు అందరిచేత పూజలందుకునేవాడు, తన శిరస్సున బాలచంద్రుడిని అలంకరించుకున్నవాడు, గుణాతీతుడైన పరబ్రహ్మ స్వరూపుడు అయిన ఆ పరమేశ్వరుని దివ్య గుణాలను కీర్తిస్తూ... గంధర్వులందరిలోనూ శ్రేష్ఠుడైన 'పుష్పదంతుడు' అనే భక్తుడు ఎంతో మధురమైన, మహోన్నతమైన ఛందోబద్ధమైన శ్లోకాలతో ఈ సుందరమైన మహిమ్న స్తోత్రాన్ని ప్రతిపాటించాడు.

శ్లోకం 34

అహరహరనవద్యం ధూర్జటేః స్తోత్రమేతత్ పఠతి పరమభక్త్యా శుద్ధ-చిత్తః పుమాన్ యః । స భవతి శివలోకే రుద్రతుల్యస్తథాఽత్ర ప్రచురతర-ధనాయుః పుత్రవాన్ కీర్తిమాంశ్చ ॥ ౩౪॥

ప్రతిపదార్థం: యః పుమాన్ - ఏ మనుష్యుడైతే; శుద్ధ చిత్తః - పవిత్రమైన మనస్సు కలవాడై; పరమ భక్త్యా - నిండైన భక్తితో; ధూర్జటేః - జటాజూటం కలిగిన శివుని యొక్క; అనవద్యం - ఎటువంటి దోషాలు లేని పవిత్రమైన; ఏతత్ స్తోత్రం - ఈ స్తోత్రాన్ని; అహరహః - ప్రతిరోజూ; పఠతి - పారాయణం చేస్తాడో; సః - అతడు; అత్ర - ఈ లోకములో; ప్రచురతర ధన ఆయుః - అపారమైన సంపదను, సుదీర్ఘమైన ఆయుష్షును; పుత్రవాన్ - మంచి సంతానాన్ని; కీర్తిమాన్ చ - గొప్ప కీర్తిని పొంది; (అంత్య కాలంలో); శివలోకే - శివలోకము నందు; రుద్రతుల్యః భవతి - సాక్షాత్తు ఆ రుద్రునితో సమానమైన స్థానాన్ని పొందుతాడు.

తాత్పర్యం: ఎటువంటి దోషాలు లేని పరమ పవిత్రమైన ఈ శివమహిమ్న స్తోత్రాన్ని, ఏ మానవుడైతే ప్రతిరోజూ నిర్మలమైన మనస్సుతో, అనన్య భక్తితో పఠిస్తాడో... అతడు ఈ లౌకిక ప్రపంచంలో ఉన్నంత కాలం అపారమైన ధనధాన్యాలను, దీర్ఘాయుష్షును, ఉత్తమ సంతానాన్ని, సమాజంలో గొప్ప కీర్తిప్రతిష్ఠలను అనుభవిస్తాడు. అంతేకాదు, జీవితాంతంలో పరమశివుని నివాసమైన శివలోకానికి చేరుకుని, సాక్షాత్తు ఆ రుద్ర దేవునితో సమానమైన దైవిక వైభవాన్ని, సామీప్యాన్ని పొందుతాడు.

శ్లోకం 35

మహేశాన్నాపరో దేవో మహిమ్నో నాపరా స్తుతిః । అఘోరాన్నాపరో మన్త్రో నాస్తి తత్త్వం గురోః పరమ్ ॥ ౩౫॥

ప్రతిపదార్థం: మహేశాత్ - ఆ పరమేశ్వరుని కంటే; పరః దేవః - వేరొక గొప్ప దేవుడు; న - లేడు; మహిమ్నః - ఈ మహిమ్న స్తోత్రము కంటే; పరా స్తుతిః - శ్రేష్ఠమైన ఇతర స్తోత్రము; న - లేదు; అఘోరాత్ - 'ఓం' అనే ప్రణవ మంత్రము (లేదా అఘోర మంత్రము) కంటే; పరః మన్త్రః - మించిన గొప్ప మంత్రము; న - లేదు; గురోః పరమ్ - గురువును మించిన; తత్త్వం - పరమ సత్యము లేదా దైవము; నాస్తి - లేదు.

తాత్పర్యం: ఈ చరాచర సృష్టిలో దేవదేవుడైన మహేశ్వరుని కంటే మించిన దైవం మరొకటి లేదు. పరమశివుడిని స్తుతించే స్తోత్రాలలో ఈ 'శివమహిమ్న స్తోత్రం' కంటే ఉత్తమమైనది ఇంకొకటి లేదు. మంత్రాలలో అత్యున్నతమైన 'ఓం' కారము (లేదా అఘోర మంత్రము) కంటే గొప్ప మంత్రం లేదు. అలాగే మనకు మార్గం చూపే ఆచార్యుడు లేదా 'గురువు'ను మించిన పరమ తత్వము గానీ, దైవము గానీ ఈ జగత్తులో లేదు.

శ్లోకం 36

దీక్షా దానం తపస్తీర్థం జ్ఞానం యాగాదికాః క్రియాః ।

మహిమ్నస్తవ పాఠస్య కలాం నార్హన్తి షోడశీమ్ ॥ ౩౬॥

ప్రతిపదార్థం:

దీక్షా - ఆధ్యాత్మిక నియమాలను స్వీకరించడం; దానం - దానధర్మాలు చేయడం; తపః - తపస్సు ఆచరించడం; తీర్థం - పుణ్యక్షేత్రాలను సందర్శించడం; జ్ఞానం - ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాల జ్ఞానాన్ని సంపాదించడం; యాగాదికాః క్రియాః - యజ్ఞయాగాదులు వంటి వైదిక కర్మలు; (ఇవన్నీ కలిసి కూడా); మహిమ్నః తవ పాఠస్య - ఈ శివమహిమ్న స్తోత్ర పారాయణము వల్ల కలిగే ఫలితంలో; షోడశీమ్ కలాం - పదహారవ వంతు భాగాన్ని (1/16 వంతు ఫలితాన్ని) కూడా; నా అర్హన్తి - అందుకోలేవు (సరితూగలేవు).

తాత్పర్యం:

ఆధ్యాత్మిక ఉన్నతి కోసం మనుషులు తీసుకునే వివిధ రకాల దీక్షలు, చేసే గొప్ప దానధర్మాలు, కఠోరమైన తపస్సులు, పుణ్యనదీ స్నానాలు మరియు క్షేత్ర దర్శనాలు, సంపాదించే శాస్త్ర జ్ఞానము, అలాగే ఎంతో శ్రమతో నిర్వహించే యజ్ఞయాగాదులు... ఇవన్నీ కూడా ఈ 'శివమహిమ్న స్తోత్రాన్ని' భక్తితో చదవడం వల్ల వచ్చే పుణ్యఫలితంలో కేవలం పదహారవ వంతు ఫలితంతో కూడా సమానం కావు. ఈ స్తోత్ర పారాయణ ఫలితం అంతటి మహోన్నతమైనది.

శ్లోకం 37

కుసుమదశన-నామా సర్వ-గన్ధర్వ-రాజః

శశిధరవర-మౌలేర్దేవదేవస్య దాసః ।

స ఖలు నిజ-మహిమ్నో భ్రష్ట ఏవాస్య రోషాత్

స్తవనమిదమకార్షీద్ దివ్య-దివ్యం మహిమ్నః ॥ ౩౭॥

ప్రతిపదార్థం:

కుసుమదశన నామా - కుసుమదంతుడు (పుష్పదంతుడు) అనే పేరు కలిగినట్టియు; శశిధర వర మౌలేః - తన శిరస్సున అందమైన బాలచంద్రుడిని ధరించిన; దేవదేవస్య - దేవదేవుడైన పరమశివునికి; దాసః - సేవకుడైన; సర్వ గన్ధర్వ రాజః - గంధర్వులందరికీ రాజైన ఆ పుష్పదంతుడు; అస్య రోషాత్ ఖలు - ఆ శివుని యొక్క ఆగ్రహం వల్ల; నిజ మహిమ్నః - తనకున్న దైవిక వైభవం (శక్తుల) నుండి; భ్రష్టః ఏవ (సన్) - పూర్తిగా భ్రష్టుడైపోయి (శక్తులు కోల్పోయి); దివ్య దివ్యం - అత్యంత పవిత్రమైన, దైవికమైన; ఇదం మహిమ్నః స్తవనమ్ - ఈ మహిమ్న స్తోత్రాన్ని; అకార్షీద్ - రచించెను.

తాత్పర్యం:

తన శిరస్సున చంద్రకళను అలంకరించుకున్న ఆ దేవదేవుడైన పరమశివునికి పరమ భక్తుడు, గంధర్వ లోకానికి రాజైన పుష్పదంతుడు (దీనికే కుసుమదంతుడు అని కూడా పేరు). ఆయన తాను చేసిన పొరపాటు వల్ల శివాగ్రహానికి గురై, తనకున్న సమస్త గంధర్వ శక్తులను, వైభవాన్ని కోల్పోయి భూమిపై పడిపోయాడు. ఆ సమయంలో తన తప్పును క్షమించమని వేడుకుంటూ, పరమశివుని ప్రసన్నం చేసుకోవడం కోసం ఆయన ఆశువుగా చేసిన పరమ దివ్యమైన ప్రార్థనే ఈ స్తోత్రం.

శ్లోకం 38

సురగురుమభిపూజ్య స్వర్గ-మోక్షైక-హేతుం

పఠతి యది మనుష్యః ప్రాఞ్జలిర్నాన్య-చేతాః ।

వ్రజతి శివ-సమీపం కిన్నరైః స్తూయమానః

స్తవనమిదమమోఘం పుష్పదన్తప్రణీతమ్ ॥ ౩౮॥

ప్రతిపదార్థం:

మనుష్యః - ఏ మానవుడైనా; స్వర్గ మోక్ష ఏక హేతుం - స్వర్గానికి మరియు మోక్షానికి ఏకైక కారణమైనట్టియు; సురగురుం - దేవతలకు గురువైన ఆ పరమశివుడిని; అభిపూజ్య - మొదట పూజించి; నాన్య చేతాః - ఇతర ఆలోచనలు లేకుండా ఏకాగ్రతతో; ప్రాఞ్జలిః (సన్) - చేతులు జోడించి; పుష్పదన్త ప్రణీతమ్ - పుష్పదంతుని చేత రచించబడిన; అమోఘం ఇదం స్తవనమ్ - తిరుగులేని (అవ్యర్థమైన) ఈ స్తోత్రాన్ని; పఠతి యది - పఠించినట్లయితే; (సః) - అతడు; కిన్నరైః స్తూయమానః - మధురంగా గానం చేసే కిన్నరుల చేత కీర్తించబడుతూ; శివ సమీపం - శివుని యొక్క సన్నిధిని/సాయుజ్యాన్ని; వ్రజతి - పొందుతాడు.

తాత్పర్యం:

స్వర్గలోక సుఖాలను, అంతిమంగా మోక్షాన్ని ప్రసాదించగల దేవదేవుడైన ఆ పరమశివుడిని మొదట భక్తితో పూజించి... ఆపై ఏ మానవుడైనా సరే నిశ్చలమైన మనస్సుతో, చేతులు జోడించి, పుష్పదంతుడు అందించిన ఈ అమోఘమైన స్తోత్రాన్ని పఠిస్తే, అతడు మరణానంతరం దివ్య గాయకులైన కిన్నరులు తనను కీర్తిస్తూ సాగగా, సగౌరవంగా ఆ పరమశివుని కైలాస సన్నిధికి చేరుకుంటాడు.

శ్లోకం 39

ఆసమాప్తమిదం స్తోత్రం పుణ్యం గన్ధర్వ-భాషితమ్ ।

అనౌపమ్యం మనోహారి సర్వమీశ్వరవర్ణనమ్ ॥ ౩౯॥

ప్రతిపదార్థం:

గన్ధర్వ భాషితమ్ - గంధర్వ రాజైన పుష్పదంతుని నోటి నుండి వెలువడినట్టియు; పుణ్యం - పరమ పవిత్రమైనట్టియు; అనౌపమ్యం - దేనితోనూ పోల్చలేనిదైనట్టియు; మనోహారి - మనస్సును దోచుకునేదైనట్టియు; సర్వం ఈశ్వర వర్ణనమ్ - అంతటా ఆ పరమేశ్వరుని రూప వర్ణనలతోనే నిండిన; ఇదం స్తోత్రం - ఈ మహిమ్న స్తోత్రము; ఆసమాప్తమిదం - ఇంతటితో సంపూర్ణంగా ముగిసినది.

తాత్పర్యం:

గంధర్వ రాజు నోటి నుండి వెలువడినందున ఎంతో మధురమైనది, చదివినంతనే పుణ్యాన్ని ఇచ్చేది, లోకంలో మరే స్తోత్రంతోనూ పోల్చలేని సాటిలేనిది, వినేకొద్దీ మనస్సును హత్తుకునేది అయిన ఈ మహిమ్న స్తోత్రం ఇంతటితో ముగిసింది. ఇందులో ఉన్న ప్రతి అక్షరమూ, ప్రతి శ్లోకమూ కేవలం ఆ పరమేశ్వరుని దివ్య వైభవాన్ని, లీలలను వర్ణించేదే.

శ్లోకం 40

ఇత్యేషా వాఙ్మయీ పూజా శ్రీమచ్ఛఙ్కర-పాదయోః ।

అర్పితా తేన దేవేశః ప్రీయతాం మే సదాశివః ॥ ౪౦॥

ప్రతిపదార్థం:

ఇతి - ఈ విధముగా; ఏషా వాఙ్మయీ పూజా - మాటల రూపంలో (స్తోత్ర రూపంలో) చేసిన ఈ వాజ్మయ పూజ; శ్రీమత్ శఙ్కర పాదయోః - పరమ మంగళప్రదుడైన ఆ శంకరుని పాద పద్మాల చెంత; అర్పితా - సమర్పించబడినది; తేన - ఆ పూజ చేత; దేవేశః - దేవతలకు ప్రభువైన; మే సదాశివః - నా యొక్క సదాశివుడు; ప్రీయతాం - సంతోషించు గాక (ప్రసన్నుడగు గాక).

తాత్పర్యం:

బాహ్యమైన పూజా ద్రవ్యాలతో కాకుండా, పవిత్రమైన మాటలనే పుష్పాలుగా మార్చి చేసిన ఈ అద్భుతమైన 'వాజ్మయ పూజ'ను (శబ్ద పూజను) ఆ జగద్గురువైన పరమశివుని పాదపద్మాలకు సమర్పిస్తున్నాను. ఈ భక్తిపూర్వక ప్రార్థన ద్వారా దేవదేవుడు, నిత్య మంగళస్వరూపుడైన నా సదాశివుడు నాపై అమితంగా ప్రసన్నుడై నన్ను అనుగ్రహించుగాక!

శ్లోకం 41

తవ తత్త్వం న జానామి కీదృశోఽసి మహేశ్వర ।

యాదృశోఽసి మహాదేవ తాదృశాయ నమో నమః ॥ ౪౧॥

ప్రతిపదార్థం:

మహేశ్వర - ఓ మహేశ్వరా!; తవ తత్త్వం - నీ యొక్క అసలైన పరమాత్మ తత్వాన్ని; న జానామి - నేను ఎరుగను (తెలుసుకోలేను); త్వం కీదృశః అసి - నువ్వు ఎటువంటి రూపం, గుణాలు కలవాడివో కూడా నాకు తెలియదు; మహాదేవ - ఓ మహాదేవా!; త్వం యాదృశః అసి - నువ్వు ఏ రూపంలో, ఏ తత్వంలో ఎలా ఉన్నావో; తాదృశాయ - అటువంటి నీ నిజ స్వరూపానికి; నమో నమః - నా అసంఖ్యాక నమస్కారములు.

తాత్పర్యం:

ఓ మహేశ్వరా! తర్కానికి, ఇంద్రియాలకు అందని నీ అసలైన పరబ్రహ్మ తత్వం ఎలాంటిదో తెలుసుకునే శక్తి నా లాంటి సామాన్యుడికి లేదు. నువ్వు సాకారానివా, నిరాకారానివా, నీ రూపం ఎలాంటిది, నీ గుణాలు ఎలాంటివో నేను పూర్తిగా గ్రహించలేను. ఓ మహాదేవా! నువ్వు ఏ స్వరూపంలో ఎలా ఉన్నావో, ఆ నీ నిజస్వరూపానికే నా మనసులోనే సర్వస్వం అర్పించి, తిరిగి తిరిగి భక్తితో నమస్కరిస్తున్నాను.

శ్లోకం 42

ఏకకాలం ద్వికాలం వా త్రికాలం యః పఠేన్నరః ।

సర్వపాప-వినిర్ముక్తః | శివ లోకే మహీయతే ॥ ౪౨॥

ప్రతిపదార్థం:

యః నరః - ఏ మనుష్యుడైతే; ఏకకాలం - రోజుకు ఒక్కసారి; ద్వికాలం వా - లేదా రెండు సార్లు (ఉదయం, సాయంత్రం); త్రికాలం వా - లేదా మూడు సార్లు (ఉదయం, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం); పఠేత్ - ఈ స్తోత్రాన్ని పారాయణం చేస్తాడో; (సః) - అతడు; సర్వ పాప వినిర్ముక్తః (సన్) - తాను చేసిన సమస్త పాపాల నుండి పూర్తిగా విముక్తుడై; శివ లోకే - పవిత్రమైన శివలోకము నందు; మహీయతే - గౌరవించబడతాడు (ఆనందిస్తాడు).

తాత్పర్యం:

ఏ మానవుడైనా సరే ఈ పవిత్రమైన శివమహిమ్న స్తోత్రాన్ని రోజుకు ఒక్కసారైనా, లేదా రెండు సార్లైనా, లేదా ముప్పూటలా (త్రికాలాల్లో) క్రమం తప్పకుండా భక్తితో చదివినట్లయితే... అతడు తెలిసి కానీ, తెలియక కానీ చేసిన సమస్త పాపాల నుండి పూర్తిగా విముక్తుడవుతాడు. ఈ లౌకిక జీవితం ముగిసిన తర్వాత పరమ పవిత్రమైన శివలోకానికి చేరుకుని, అక్కడ దైవిక ఆనందాన్ని పొందుతూ సగౌరవంగా పూజించబడతాడు.

శ్లోకం 43

శ్రీ పుష్పదంత-ముఖ-పంకజ-నిర్గతేన

స్తోత్రేణ కిల్బిష-హరేణ హర-ప్రియేణ |

కంఠస్థితేన పఠితేన సమాహితేన

సుప్రీణితో భవతి భూతపతిర్మహేశః || 43 ||

ప్రతిపదార్థం:

శ్రీ పుష్పదంత ముఖ పంకజ నిర్గతేన - శ్రీ పుష్పదంతుని యొక్క ముఖపద్మం నుండి వెలువడినట్టియు; కిల్బిష హరేణ - సమస్త పాపాలను హరించేట్టియు; హర ప్రియేణ - పరమశివునికి అత్యంత ప్రీతికరమైనదైన; ఇదం స్తోత్రేణ - ఈ స్తోత్రాన్ని; కంఠస్థితేన - కంఠస్థం చేసి (నోటికి నేర్చుకుని); పఠితేన - పారాయణం చేయడం వల్ల; చ - మరియు; సమాహితేన - ఏకాగ్రతతో ధ్యానించడం వల్ల; భూతపతిః మహేశః - సమస్త జీవులకు ప్రభువైన ఆ మహేశ్వరుడు; సుప్రీణితః భవతి - అమితంగా సంతోషించి అనుగ్రహిస్తాడు.

తాత్పర్యం:

భక్తాగ్రేసరుడైన పుష్పదంతుని నోటి పద్మం నుండి వెలువడినది, చదివిన వారి సమస్త పాపాలను నశింపజేసేది, పరమశివునికి ఎంతో ఇష్టమైనది అయిన ఈ దివ్య స్తోత్రాన్ని ఎవరైతే కంఠస్థం చేసి (నోటికి నేర్చుకుని), నిత్యం ఏకాగ్రతతో, భక్తిశ్రద్ధలతో పఠిస్తారో... వారి పట్ల సమస్త భూతకోటికి అధిపతియైన ఆ మహేశ్వరుడు పరిపూర్ణంగా ప్రసన్నుడై, సకల శుభాలను చేకూరుస్తాడు.

|| ఇతి శ్రీ పుష్పదంత విరచితం శివమహిమ్నః స్తోత్రం సమాప్తమ్ ||

(ఈ విధంగా పుష్పదంతుని చేత కూర్చబడిన శ్రీ శివమహిమ్న స్తోత్రం సంపూర్ణమైనది).