శ్లోకం 1:
జ్ఞానానందమయం దేవం నిర్మలస్ఫటికాకృతిమ్ |
ఆధారం సర్వవిద్యానాం హయగ్రీవముపాస్మహే ||
ప్రతిపదార్థం: జ్ఞానానందమయం = జ్ఞానము, ఆనందములతో కూడినవాడును, దేవం = ప్రకాశించువాడును, నిర్మలస్ఫటికాకృతిమ్ = స్వచ్ఛమైన స్ఫటికము వంటి దేహకాంతి గలవాడును, సర్వవిద్యానాం = సమస్తమైన విద్యలకు, ఆధారం = ఆధారభూతుడైన, హయగ్రీవమ్ = హయగ్రీవ స్వామిని, ఉపాస్మహే = ధ్యానించుచున్నాము.
తాత్పర్యం: జ్ఞానానంద స్వరూపుడు, స్వచ్ఛమైన స్ఫటికము వంటి ఆకారము గలవాడు, సమస్త విద్యలకు ఆధారమైన వాడు అయిన శ్రీ హయగ్రీవ స్వామిని ధ్యానిస్తున్నాను.
విశేషాలు: ఇది హయగ్రీవ స్తోత్రంలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైన ధ్యాన శ్లోకం. విద్యారంభంలో దీనిని పఠించడం సంప్రదాయం.
శ్లోకం 2:
స్వతస్సిద్ధం శుద్ధస్ఫటికమణిభూభృత్ప్రతిభటం
సుధాసధ్రీచీభిర్ద్యుతిభిరవదాతత్రిభువనమ్ |
అనంతైస్త్రయ్యంతైరనువిహితహేషాహలహలం
హతాశేషావద్యం హయవదనమీడేమహి మహః ||
ప్రతిపదార్థం: స్వతస్సిద్ధం = సహజముగా ఏర్పడిన, శుద్ధస్ఫటికమణిభూభృత్ = స్వచ్ఛమైన స్ఫటిక పర్వతమునకు, ప్రతిభటం = సాటియైనదియు, సుధాసధ్రీచీభిః = అమృతముతో సమానమైన, ద్యుతిభిః = కాంతులతో, అవదాత = తెల్లగా ప్రకాశిస్తున్న, త్రిభువనమ్ = ముల్లోకములు గలదియు, అనంతైః = అంతులేని, త్రయ్యంతైః = ఉపనిషత్తులచే, అనువిహిత = అనుసరించబడిన, హేషాహలహలం = సకిలింపుల ధ్వని గలదియు, హతాశేషావద్యం = నశింపజేయబడిన సమస్త దోషములు గలదియు నగు, హయవదనం = గుర్రపు ముఖము గల, మహః = తేజస్సును, ఈడేమహి = స్తుతించుచున్నాము.
తాత్పర్యం: స్ఫటిక పర్వతమును బోలిన తెల్లని కాంతులతో ముల్లోకాలను ప్రకాశింపజేసేవాడు, ఉపనిషత్తులచే కీర్తించబడే సకిలింపు ధ్వని గలవాడు, సర్వ దోషాలను హరించేవాడు అయిన అశ్వముఖ తేజస్సును స్తుతిస్తున్నాము.
శ్లోకం 3:
సమాహారస్సామ్నాం ప్రతిపదమృచాం ధామ యజుషాం
లయః ప్రత్యూహానాం లహరివితతిర్బోధజలధేః |
కథాదర్పక్షుభ్యత్కథకకులకోలాహలభవం
హరత్వంతర్ధ్వాంతం హయవదన హేషాహలహలః ||
ప్రతిపదార్థం: సామ్నాం = సామవేద మంత్రములకు, సమాహారః = సమూహమైనదియు, ఋచాం = ఋగ్వేద మంత్రములకు, ప్రతిపదం = ప్రతి అక్షరమైనదియు, యజుషాం = యజుర్వేద మంత్రములకు, ధామ = స్థానమైనదియు, ప్రత్యూహానాం = విఘ్నములకు, లయః = నాశకమైనదియు, బోధజలధేః = జ్ఞాన సముద్రముయొక్క, లహరివితతిః = అలల సమూహమైనదియు అగు, హయవదన = హయగ్రీవ స్వామియొక్క, హేషాహలహలః = సకిలింపుల ధ్వని, కథాదర్ప = వాద గర్వముచే, క్షుభ్యత్ = కలత చెందుచున్న, కథకకుల = వాదుల సమూహముయొక్క, కోలాహలభవం = కలకలము వలన పుట్టిన, అంతర్ధ్వాంతం = అజ్ఞానమను చీకటిని, హరతు = పోగొట్టుగాక.
తాత్పర్యం: సామ, ఋక్, యజుర్వేద స్వరూపమైనది, విఘ్నాలను నాశనం చేసేది అయిన హయగ్రీవుని సకిలింపుల ధ్వని, వ్యర్థ వాదాల వల్ల పుట్టే మన అజ్ఞానాంధకారాన్ని తొలగించుగాక.
శ్లోకం 4:
ప్రాచీ సంధ్యా కాచిదంతర్నిశాయాః ప్రజ్ఞాదృష్టేరంజన శ్రీరపూర్వా |
వక్ట్రీ వేదాన్ భాతు మే వాజివక్ట్రా వాగీశాఖ్యా వాసుదేవస్య మూర్తిః ||
ప్రతిపదార్థం: అంతర్నిశాయాః = మనస్సులోని అజ్ఞానమనే చీకటికి, కాచిత్ = వర్ణింపశక్యముకాని, ప్రాచీ సంధ్యా = తూర్పు దిక్కునందలి ఉదయ సంధ్యారేఖ వంటిదియు, ప్రజ్ఞాదృష్టేః = జ్ఞాన నేత్రమునకు, అపూర్వా = క్రొత్తదైన, అంజనశ్రీః = కాటుక రేఖ వంటిదియు, వేదాన్ = వేదములను, వక్ట్రీ = పలుకునదియు, వాగీశాఖ్యా = వాగీశ్వరుడు అనెడు పేరుగలదియు అగు, వాసుదేవస్య = శ్రీ మహావిష్ణువుయొక్క, వాజివక్ట్రా మూర్తిః = అశ్వముఖ స్వరూపము, మే = నాయందు, భాతు = ప్రకాశించుగాక.
తాత్పర్యం: అజ్ఞానాన్ని పారద్రోలే తూర్పు సంధ్య వంటిది, వాగీశ్వరుడు అని పిలువబడేది అయిన విష్ణుమూర్తి అశ్వముఖ స్వరూపం నా మనస్సునందు ప్రకాశించుగాక.
శ్లోకం 5:
విశుద్ధ విజ్ఞానఘనస్వరూపం విజ్ఞాన విశ్రాణనబద్ధదీక్షమ్ |
దయానిధిం దేహభృతాం శరణ్యం దేవం హయగ్రీవమహం ప్రపద్యే ||
ప్రతిపదార్థం: విశుద్ధ = స్వచ్ఛమైన, విజ్ఞానఘనస్వరూపం = సంపూర్ణ జ్ఞాన స్వరూపుడును, విజ్ఞాన = జ్ఞానమును, విశ్రాణన = ఇచ్చుటయందు, బద్ధదీక్షమ్ = దీక్ష వహించినవాడును, దయానిధిం = దయకు పెన్నిధియైనవాడును, దేహభృతాం = ప్రాణులకు, శరణ్యం = రక్షకుడైనవాడును అగు, దేవం హయగ్రీవమ్ = దేవుడైన హయగ్రీవుని, అహం = నేను, ప్రపద్యే = శరణు పొందుచున్నాను.
తాత్పర్యం: స్వచ్ఛమైన విజ్ఞాన స్వరూపుడు, భక్తులకు జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించడంలో దీక్ష పూనినవాడు, సకల ప్రాణులకు శరణ్యుడైన హయగ్రీవ స్వామిని శరణు వేడుతున్నాను.
శ్లోకం 6:
అపౌరుషేయైరపి వాక్ప్రపంచైరద్యాపి తే భూతిమదృష్టపారామ్ |
స్తువన్నహం ముగ్ధ ఇతి త్వయైవ కారుణ్యతో నాథ కటాక్షణీయః ||
ప్రతిపదార్థం: నాథ = స్వామీ!, అపౌరుషేయైః అపి = పురుషులచే రచింపబడనివైన, వాక్ప్రపంచైః అపి = వేద వాక్యములచేత సైతము, అద్యాపి = ఇప్పటికిని, తే = నీయొక్క, భూతిమ్ = వైభవమును, అదృష్టపారామ్ = కనుగొనబడని అంతు గలదానిగా (వర్ణింపలేకుండా ఉన్నారు), ముగ్ధః = అమాయకుడనగు, అహం = నేను, స్తువన్ ఇతి = స్తుతించుచున్నాననే కారణముచే, త్వయైవ = నీచేతనే, కారుణ్యతో = దయతో, కటాక్షణీయః = కటాక్షింపబడవలసినవాడను.
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! వేదాలు సైతం నీ మహిమను పూర్తిగా వర్ణించలేవు. అటువంటి నిన్ను స్తుతిస్తున్న అమాయకుడనైన నన్ను నీవే దయతో కటాక్షించాలి.
శ్లోకం 7:
దాక్షిణ్యరమ్యా గిరిశస్య మూర్తిర్దేవీ సరోజాసనధర్మపత్నీ |
వ్యాసాదయోపి వ్యపదేశ్యవాచః స్ఫురంతి సర్వే తవ శక్తిలేశైః ||
ప్రతిపదార్థం: దాక్షిణ్యరమ్యా = దక్షిణామూర్తిగా రమ్యమైన, గిరిశస్య = శివునియొక్క, మూర్తిః = స్వరూపము, సరోజాసనధర్మపత్నీ = బ్రహ్మదేవుని భార్యయైన, దేవీ = సరస్వతీ దేవి, వ్యాసాదయోऽపి = వ్యాసుడు మొదలగు వారును, వ్యపదేశ్యవాచః = ప్రసిద్ధమైన వాక్కు గలవారై, సర్వే = వీరందరును, తవ = నీయొక్క, శక్తిలేశైః = శక్తియొక్క చిన్న లవముచేతనే, స్ఫురంతి = ప్రకాశించుచున్నారు.
తాత్పర్యం: దక్షిణామూర్తి, సరస్వతీ దేవి, వేదవ్యాసుడు మొదలైన గొప్ప జ్ఞానమూర్తులందరూ నీ శక్తిలో ఒక చిన్న అంశ వలననే అంతటి జ్ఞానాన్ని పొంది ప్రకాశిస్తున్నారు.
శ్లోకం 8:
మందో భవిష్యన్నియతం విరించో వాచాం నిధే వంచితభాగధేయః |
దైత్యాపనీతాన్ దయయైవ భూయో ప్రత్యాపయిష్యో నిగమాన్న చేత్త్వమ్ ||
ప్రతిపదార్థం: వాచాం నిధే = వాక్కులకు నిధివైన ఓ హయగ్రీవా!, దైత్యాపనీతాన్ = రాక్షసులచే అపహరింపబడిన, నిగమాన్ = వేదములను, దయయైవ = నీ దయచేతనే, త్వమ్ = నీవు, భూయః = మరలా, ప్రత్యాపయిష్యో న చేత్ = బ్రహ్మకు ఉపదేశించకపోయినట్లైతే, విరించో = బ్రహ్మదేవుడు, వంచితభాగధేయః = కోల్పోయిన అదృష్టము గలవాడై, నియతం = కచ్చితముగా, మందో భవిష్యన్ = జ్ఞానహీనుడు అయి ఉండెడివాడు.
తాత్పర్యం: వాక్పతివైన ఓ స్వామీ! రాక్షసులు అపహరించిన వేదాలను నీవు తిరిగి బ్రహ్మకు ఉపదేశించకపోయి ఉంటే, సృష్టికర్తయైన ఆ బ్రహ్మ కూడా అదృష్టహీనుడై, జ్ఞానశూన్యుడుగానే మిగిలిపోయి ఉండేవాడు కదా!
శ్లోకం 9:
వితర్కడోలాం వ్యవధూయ సత్త్వే బృహస్పతిం వర్తయసే యతస్త్వమ్ |
తేనైవ దేవ త్రిదశేశ్వరాణామస్పృష్టడోలాయితమాధిరాజ్యమ్ ||
ప్రతిపదార్థం: యతః = ఎందువలన, త్వమ్ = నీవు, వితర్కడోలాం = సందేహమనెడి ఉయ్యాలను, వ్యవధూయ = తొలగించి, బృహస్పతిం = బృహస్పతిని, సత్త్వే = సత్త్వగుణమునందు (నిజమునందు), వర్తయసే = ఉంచుచున్నావో, తేనైవ = అందువలననే, దేవ = ఓ దేవా!, త్రిదశేశ్వరాణాం = దేవతలకు, ఆధిరాజ్యమ్ = ఆధిపత్యము, అస్పృష్టడోలాయితం = చలించనిదై (స్థిరమైనదై) ఉన్నది.
తాత్పర్యం: దేవగురువైన బృహస్పతి మనస్సులోని సందేహాలను తొలగించి, ఆయనను సత్య మార్గంలో నడిపిస్తున్నది నీవే కాబట్టి, దేవతల ఆధిపత్యం ఎలాంటి ఒడిదుడుకులు లేకుండా స్థిరంగా కొనసాగుతోంది.
శ్లోకం 10:
అగ్నౌ సమిద్ధార్చిషి సప్తతంతోరాతస్థివాన్ మంత్రమయం శరీరమ్ |
అఖండసారైర్హవిషాం ప్రదానైరాప్యాయనం వ్యోమసదాం విధత్సే ||
ప్రతిపదార్థం: సప్తతంతోః = యజ్ఞముయొక్క, సమిద్ధార్చిషి = ప్రజ్వలించుచున్న జ్వాలలు గల, అగ్నౌ = అగ్నియందు, మంత్రమయం = మంత్ర స్వరూపమైన, శరీరమ్ = శరీరమును, ఆతస్థివాన్ = అధిష్ఠించినవాడవై, అఖండసారైః = సంపూర్ణమైన సారముగల, హవిషాం ప్రదానైః = హవిస్సులను సమర్పించుటచేత, వ్యోమసదాం = దేవతలకు, ఆప్యాయనం = తృప్తిని, విధత్సే = కలుగజేయుచున్నావు.
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! యజ్ఞగుండంలో ప్రజ్వలించే అగ్నిలో మంత్ర స్వరూపమైన శరీరంతో అధిష్టించి ఉండి, యజ్ఞంలో సమర్పించే హవిస్సుల ద్వారా నీవే దేవతలకు తృప్తిని కలుగజేస్తున్నావు. శ్లోకం 11:
యన్మూలమీదృక్ ప్రతిభాతి తత్త్వం
యా మూలమామ్నాయ మహోద్రుమాణామ్ |
తత్త్వేన జానంతి విశుద్ధసత్త్వాః
తామక్షరామక్షరమాతృకాం తే ||
ప్రతిపదార్థం: ఈదృక్ = ప్రత్యక్షముగా కనపడుచున్న, తత్త్వం = జగత్తు అను తత్త్వము, యన్మూలం = ఏ అక్షరము ఆధారముగా, ప్రతిభాతి = ప్రకాశించుచున్నదో, యా = ఏది, ఆమ్నాయ మహోద్రుమాణామ్ = వేదములనెడి మహా వృక్షములకు, మూలం = మూలబీజమై ఉన్నదో, తే = నీయొక్క, అక్షరామ్ = నాశనము లేనిదైన, తామ్ = ఆ, అక్షరమాతృకాం = ఓంకార మాతృకా స్వరూపమును, విశుద్ధసత్త్వాః = పరిశుద్ధమైన అంతఃకరణము గల జ్ఞానులు, తత్త్వేన = యథార్థముగా, జానంతి = తెలుసుకొనుచున్నారు.
తాత్పర్యం: ఈ సమస్త జగత్తు ఏ ప్రణవ స్వరూపం వల్ల వ్యక్తమవుతోందో, వేదాలనే మహా వృక్షాలకు ఏది మూలబీజమో, నాశనరహితమైన నీ ప్రణవ (ఓంకార) స్వరూపాన్ని పరిశుద్ధ చిత్తులైన మహానుభావులు యథార్థంగా గ్రహిస్తున్నారు.
విశేషాలు: ఈ శ్లోకంలో స్వామివారిని సమస్త వేద వాఙ్మయానికి మూలమైన ప్రణవ (ఓంకార) స్వరూపంగా స్తుతించారు.
శ్లోకం 12:
అవ్యాకృతాద్వ్యాకృతవానసి త్వం
నామాని రూపాణి చ యాని పూర్వమ్ |
శంసంతి తేషాం చరమాం ప్రతిష్ఠాం
వాగీశ్వర త్వాం త్వదుపజ్ఞవాచః ||
ప్రతిపదార్థం: వాగీశ్వర = వాక్కులకు ప్రభువైన ఓ హయగ్రీవా!, పూర్వమ్ = సృష్టికి పూర్వము, అవ్యాకృతాత్ = వ్యక్తముకాని స్థితి నుండి, యాని = ఏ, నామాని చ = నామములను, రూపాణి చ = రూపములను, త్వం = నీవు, వ్యాకృతవాన్ అసి = వ్యక్తము చేసితివో (సృష్టించితివో), త్వదుపజ్ఞవాచః = నీ ఉపదేశము ద్వారా వాక్కులను పొందిన విద్వాంసులు, తేషాం = ఆ నామరూపములకు, చరమాం ప్రతిష్ఠాం = అంతిమమైన ఆధారస్థానముగా, త్వాం = నిన్నే, శంసంతి = కీర్తించుచున్నారు.
తాత్పర్యం: వాగీశ్వరా! సృష్టికి పూర్వం అవ్యక్తంగా ఉన్న నామరూపాలను నీవే స్పష్టంగా విభజించి వ్యక్తపరిచావు. నీ అనుగ్రహం వల్లనే వాక్కులను పొందిన పెద్దలు, ఆ సమస్త నామరూపాలకు అంతిమ గమ్యము, ఆధారము నీవేనని కీర్తిస్తున్నారు.
శ్లోకం 13:
ముగ్ధేందునిష్యందవిలోభనీయాం
మూర్తిం తవానందసుధాప్రసూతిమ్ |
విపశ్చితశ్చేతసి భావయంతే
వేలాముదారామివ దుగ్ధసింధోః ||
ప్రతిపదార్థం: విపశ్చితః = పండితులు/జ్ఞానులు, ముగ్ధేందునిష్యంద = లేత చంద్రుని నుండి జాలువారు అమృతమువలె, విలోభనీయాం = అత్యంత మనోహరమైనదియు, ఆనందసుధాప్రసూతిమ్ = బ్రహ్మానందమనెడి అమృతమునకు ఉత్పత్తిస్థానమైనదియు నగు, తవ = నీయొక్క, మూర్తిం = దివ్యమంగళ విగ్రహమును, దుగ్ధసింధోః = పాలసముద్రముయొక్క, ఉదారాం = గంభీరమైన, వేలామివ = తీరమువలె, చేతసి = తమ మనస్సునందు, భావయంతే = ధ్యానించుచున్నారు.
తాత్పర్యం: లేత చంద్రుని నుండి జాలువారే అమృతంలా నిర్మలమైన, బ్రహ్మానందాన్ని ప్రసాదించే నీ దివ్య రూపాన్ని విద్వాంసులు పాలసముద్రపు తీరంలా తమ హృదయాల్లో భావించి నిరంతరం ధ్యానిస్తున్నారు.
శ్లోకం 14:
మనోగతం పశ్యతి యస్సదా త్వాం
మనీషిణాం మానసరాజహంసమ్ |
స్వయం పురోభాగివివాదభాజః
కిం కుర్వతే తస్య గిరో యథార్హమ్ ||
ప్రతిపదార్థం: మనీషిణాం = జ్ఞానులయొక్క, మానస = మనస్సు అనెడి మానససరోవరమున విహరించు, రాజహంసమ్ = రాజహంస స్వరూపుడవైన, త్వాం = నిన్ను, యః = ఎవడైతే, సదా = నిరంతరము, మనోగతం = తన హృదయమందున్నవానిగా, పశ్యతి = దర్శించుచున్నాడో, తస్య = అట్టివాని ఎదుట, స్వయం = స్వయముగా, పురోభాగి = దోషములను వెదకుచు, వివాదభాజః = వాదములకు దిగువారియొక్క, గిరః = మాటలు, యథార్హమ్ = తగినట్లుగా, కిం కుర్వతే = ఏమి చేయగలవు? (ఏమీ చేయలేవు).
తాత్పర్యం: జ్ఞానుల హృదయమనే మానససరోవరంలో రాజహంసలా విహరించే నిన్ను నిరంతరం ధ్యానించే భక్తుని ఎదుట, అసూయతో వాదించే వితండవాదుల మాటలు ఏమాత్రం నిలవలేవు; వారి పాండిత్యం ముందు ఇతరుల వాదనలు నిష్ప్రభోజనమవుతాయి.
శ్లోకం 15:
అపి క్షణార్థం కలయంతి యే త్వా-
మాప్లావయంతం విశదైర్మయూఖైః |
వాచాం ప్రవాహైరనివారితైస్తే
మందాకినీం మందయితుం క్షమంతే ||
ప్రతిపదార్థం: విశదైః = స్వచ్ఛమైన, మయూఖైః = కాంతికిరణములచేత, ఆప్లావయంతం = (తమ్ము) ముంచెత్తుచున్న, త్వాం = నిన్ను, యే = ఎవరైతే, క్షణార్థం అపి = కనీసం క్షణకాలమైనను, కలయంతి = ధ్యానింతురో, తే = వారు, అనివారితైః = అడ్డగించరాని, వాచాం ప్రవాహైః = వాక్ప్రవాహములచేత, మందాకినీం = ఆకాశగంగయొక్క వేగమును కూడా, మందయితుం = మందగింపజేయుటకు, క్షమంతే = సమర్థులగుదురు.
తాత్పర్యం: స్వామీ! తెల్లని నీ కాంతికిరణాలలో తడిసిపోతున్నట్లుగా నిన్ను అరక్షణమైనా ధ్యానించే భక్తులు, ఆకాశగంగ వేగాన్ని సైతం తలదన్నే అప్రతిహతమైన వాక్ప్రవాహాన్ని, పాండిత్యాన్ని పొందుతారు.
శ్లోకం 16:
స్వామిన్ భవద్ధ్యానసుధాభిషేకాద్-
వహంతి ధన్యాః పులకానుబంధమ్ |
అలక్షితైః క్వాపి నిరూఢమూల-
మంగేష్వివానందథుమంకురంతమ్ ||
ప్రతిపదార్థం: స్వామిన్ = ఓ నాథా!, ధన్యాః = ధన్యులైన భక్తులు, భవత్ = నీయొక్క, ధ్యానసుధా = ధ్యానమనెడి అమృతముయొక్క, అభిషేకాత్ = అభిషేకము వలన, అంగేషు = తమ శరీరమునందు, క్వాపి = ఎక్కడనో, అలక్షితైః = అగోచరముగా, నిరూఢమూలం = లోతుగా పాతుకుపోయిన, ఆనందథుం = బ్రహ్మానందము, అంకురంతమివ = మొలకెత్తుచున్నదా అన్నట్లుగా, పులకానుబంధమ్ = రోమాంచమును (గగుర్పాటును), వహంతి = పొందుచున్నారు.
తాత్పర్యం: ఓ స్వామీ! నీ ధ్యానమనే అమృతంలో మునిగితేలే పుణ్యాత్ములు, తమ అంతరంగంలో గూడుకట్టుకున్న బ్రహ్మానందం బయటకు మొలకలెత్తుతోందా అన్నట్లుగా శరీరమంతటా పరవశంతో కూడిన పులకింతలను పొందుతారు.
శ్లోకం 17:
స్వామిన్ ప్రతీచా హృదయేన ధన్యా-
స్త్వద్ధ్యాన చంద్రోదయ వర్ధమానమ్ |
అమాంతమానందపయోధిమంతః
పయోభిరక్షాం పరివాహయంతి ||
ప్రతిపదార్థం: స్వామిన్ = ఓ దేవా!, ధన్యాః = ధన్యులైన యోగులు, ప్రతీచా = అంతర్ముఖమైన, హృదయేన = హృదయముతో, త్వద్ధ్యాన = నీ ధ్యానమనెడి, చంద్రోదయ = చంద్రోదయముచే, వర్ధమానమ్ = పొంగిపొరలుచున్నట్టియు, అమాంతం = లోపల ఇమడనంతటి, ఆనందపయోధిమ్ = ఆనంద సముద్రమును, అంతః = లోపల నుండి, అక్షాం పయోభిః = నేత్రముల నుండి కారు ఆనందబాష్పముల ద్వారా, పరివాహయంతి = పొంగి పొరలి ప్రవహింపజేయుచున్నారు.
తాత్పర్యం: అంతర్ముఖులైన యోగులు నీ ధ్యానమనే పూర్ణచంద్రుని దర్శించి, తమ హృదయంలో పొంగిపొరలే ఆనంద సముద్రాన్ని భరించలేక, దానిని కంటినుండి జాలువారే ఆనందబాష్పాలుగా వెలిబుచ్చుతారు.
శ్లోకం 18:
స్వైరానుభావాః త్వదధీనభావాః
సంరుద్ధవీర్యాం త్వదనుగ్రహేణ |
విపశ్చితః నాథ తరంతి మాయాం
వైహారికీం మోహనపింఛికాం తే ||
ప్రతిపదార్థం: నాథ = స్వామీ!, స్వైరానుభావాః = స్వేచ్ఛగా బ్రహ్మానుభూతిని పొందువారును, త్వదధీనభావాః = నీయందే లగ్నమైన మనస్సు గలవారునగు, విపశ్చితః = జ్ఞానులు, త్వదనుగ్రహేణ = నీ అనుగ్రహము చేత, సంరుద్ధవీర్యాం = శక్తి క్షీణించినదియు, తే = నీయొక్క, వైహారికీం = లీలామయమైన, మోహనపింఛికాం = మోహమును కలిగించు నెమలిపురి వంటిదైన, మాయాం = మాయను, తరంతి = సులభముగా దాటుచున్నారు.
తాత్పర్యం: ఓ నాథా! నీకు శరణాగతులై నీపైనే మనస్సు నిలిపిన జ్ఞానులు, నీ అనుగ్రహం వల్ల శక్తిహీనమైన నీ లీలామాయను ఇంద్రజాలికుని నెమలిపురిని దాటినట్లుగా అవలీలగా దాటగలుగుతారు.
శ్లోకం 19:
ప్రాజ్నిర్మితానాం తపసాం విపాకాః
ప్రత్యగ్రనిశ్శ్రేయససంపదో మే |
సమేధిషీరంస్తవ పాదపద్మే
సంకల్పచింతామణయః ప్రణామాః ||
ప్రతిపదార్థం: తవ = నీయొక్క, పాదపద్మే = పాదపద్మములయందు సమర్పించు, మే = నాయొక్క, ప్రణామాః = నమస్కారములు, ప్రాజ్నిర్మితానాం = పూర్వజన్మలయందు చేసిన, తపసాం = తపస్సులకు, విపాకాః = పరిపక్వ రూపములును, ప్రత్యగ్ర = సరికొత్తదైన, నిశ్శ్రేయస = మోక్షమనెడి, సంపదః = సంపదలును, సంకల్పచింతామణయః = కోరిన కోర్కెలను తీర్చు చింతామణులును అయి, సమేధిషీరన్ = వర్ధిల్లును గాక (వృద్ధి చెందుగాక).
తాత్పర్యం: స్వామీ! నీ పాదపద్మాలకు నేను చేసే నమస్కారాలు నా పూర్వజన్మ తపఃఫలాలుగా మారి, కోరికలను తీర్చే చింతామణులై, నాకు మోక్ష సామ్రాజ్యాన్ని అనుగ్రహించుగాక.
శ్లోకం 20:
విలుప్తమూర్ధన్యలిపిక్రమాణాం
సురేంద్రచూడాపదలాలితానామ్ |
త్వదంఘ్రి రాజీవరజఃకణానాం
భూయాన్ ప్రసాదో మయి నాథ భూయాత్ ||
ప్రతిపదార్థం: నాథ = ఓ స్వామీ!, విలుప్త = చెరిపివేయబడిన, మూర్ధన్యలిపిక్రమాణాం = బ్రహ్మదేవుడు నుదుట రాసిన దురదృష్ట రాతలు గలదియు, సురేంద్ర = దేవేంద్రాది దేవతలయొక్క, చూడాపద = కిరీటములయందు, లాలితానామ్ = పూజింపబడినదియు నగు, త్వత్ = నీయొక్క, అంఘ్రిరాజీవ = పాదపద్మములందలి, రజఃకణానాం = ధూళికణములయొక్క, భూయాన్ = అధికమైన, ప్రసాదః = అనుగ్రహము, మయి = నాయందు, భూయాత్ = కలుగుగాక.
తాత్పర్యం: బ్రహ్మదేవుడు మన నుదుటిపై రాసిన దురదృష్ట రాతలను సైతం చెరిపివేయగల శక్తి గలవి, ఇంద్రాది దేవతల కిరీటాలచే స్పృశించబడేవి అయిన నీ పాదధూళి నాపై ప్రసరించి నన్ను సదా అనుగ్రహించుగాక.
శ్లోకం 21:
పరిస్ఫురన్నూపురచిత్రభాను
ప్రకాశనిర్ధూతతమోऽనుషంగామ్ |
పదద్వయీం తే పరిచిన్మహేऽంతః
ప్రబోధరాజీవవిభాతసంధ్యామ్ ||
ప్రతిపదార్థం: పరిస్ఫురత్ = ప్రకాశించుచున్న, నూపుర = అందెలనెడి, చిత్రభాను = సూర్యునియొక్క, ప్రకాశ = కాంతిచేత, నిర్ధూత = పారద్రోలబడిన, తమః అనుషంగామ్ = అజ్ఞానమనెడి చీకటి కలయిక గలదియు, ప్రబోధరాజీవ = జ్ఞానమనెడి తామరపువ్వు వికసించుటకు, విభాతసంధ్యామ్ = ఉషఃకాలపు సంధ్యారేఖ వంటిదియు నగు, తే = నీయొక్క, పదద్వయీం = పాద ద్వయమును (రెండు పాదములను), అంతః = మా హృదయమునందు, పరిచిన్మహే = నిరంతరము ధ్యానించుచున్నాము.
తాత్పర్యం: నీ పాదాలందెల కాంతులనే సూర్యతేజస్సుతో మా అంతరంగంలోని అజ్ఞాన చీకట్లను పారద్రోలుతూ, జ్ఞానమనే పద్మాన్ని వికసింపజేసే ఉదయ సంధ్యారేఖల వంటి నీ పాదద్వయాన్ని మా హృదయాలలో భక్తితో ధ్యానిస్తున్నాము.
శ్లోకం 22:
త్వత్కింకరా లంకరణోచితానాం
త్వయ్యేవ కల్పాంతరపాలితానామ్ |
మంజుప్రణాదం మణినూపురం తే
మంజూషికాం వేదగిరాం ప్రతీమః ||
ప్రతిపదార్థం: త్వత్ = నీయొక్క, కింకర = సేవకులగు భక్తులకు, అలంకరణోచితానాం = అలంకారముగా ఒప్పినట్టియు, కల్పాంతర = ప్రళయకాలమందు సైతము, త్వయ్యేవ = నీయందే, పాలితానామ్ = కాపాడబడినట్టియు, వేదగిరాం = వేదవాక్కులకు, మంజూషికాం = భరిణ (పెట్టె) వంటిదియు, మంజుప్రణాదం = మధురమైన ధ్వనిగలదియు నగు, తే = నీయొక్క, మణినూపురం = రత్నాలు పొదిగిన పాదాల ఆందెను, ప్రతీమః = వేదపేటికగా భావించి తెలుసుకొనుచున్నాము.
తాత్పర్యం: ప్రళయకాలంలో సైతం నీలోనే రక్షింపబడి, నీ భక్తులకు ఆభరణాలుగా నిలిచే వేదవాక్కులను దాచిపెట్టిన రత్నపేటికవలె మధురంగా ధ్వనించే నీ రత్న ఖచిత పాదాందెలను మేము వేద నిలయాలుగా గుర్తిస్తున్నాము.శ్లోకం 23:
సంచింతయామి ప్రతిభాదశాస్థాన్ సంధుక్షయంతం సమయప్రదీపాన్ |
విజ్ఞానకల్పద్రుమ పల్లవాభం వ్యాఖ్యానముద్రామధురం కరం తే ||
ప్రతిపదార్థం: తే = నీయొక్క, విజ్ఞానకల్పద్రుమ = విజ్ఞానమనెడి కల్పవృక్షముయొక్క, పల్లవాభం = చిగురుటాకు వంటి కాంతిగలదియు, వ్యాఖ్యానముద్రామధురం = జ్ఞానముద్ర (చిన్ముద్ర) చేత మనోహరమైనదియు, ప్రతిభాదశాస్థాన్ = ప్రతిభ అను వత్తి గల, సమయప్రదీపాన్ = సిద్ధాంతములనెడి దీపములను, సంధుక్షయంతం = ప్రజ్వలింపజేయునదియు నగు, కరం = కుడిహస్తమును, సంచింతయామి = చక్కగా ధ్యానించుచున్నాను.
తాత్పర్యం: జ్ఞానమనే కల్పవృక్షపు చిగురుటాకులా ప్రకాశిస్తూ, జ్ఞానముద్రతో అలరారుతూ, బుద్ధి ప్రతిభ అనే వత్తులు గల సిద్ధాంత దీపాలను వెలిగించే నీ కుడిచేతిని నిరంతరం ధ్యానిస్తున్నాను.
శ్లోకం 24:
చిత్తే కరోమి స్ఫురితాక్షమాలం సవ్యేతరం నాథ కరం త్వదీయమ్ |
జ్ఞానామృతోదంచనలంపటానాం లీలాఘటీయంత్రమివాశ్రితానామ్ ||
ప్రతిపదార్థం: నాథ = ఓ స్వామీ!, స్ఫురితాక్షమాలం = ప్రకాశించుచున్న అక్షమాలను (జపమాలను) ధరించినదియు, జ్ఞానామృత = జ్ఞానమనెడి అమృతమును, ఉదంచన = పైకి తోడుటయందు, లంపటానాం = ఆసక్తి గల, ఆశ్రితానామ్ = భక్తుల కొరకు, లీలాఘటీయంత్రమివ = విలాసముగా తిప్పు నీటిరాట్నము (ఏతము) వలె ఉన్నట్టి, త్వదీయమ్ = నీయొక్క, సవ్యేతరం = కుడిదైన (మరొక దివ్యమైన) [సవ్యేతరం అనగా వాస్తవానికి ఎడమకానిది/కుడిది], కరం = హస్తమును, చిత్తే కరోమి = నా మనస్సునందు నిలుపుకొనుచున్నాను.
తాత్పర్యం: అక్షమాల ధరించి, జ్ఞానామృతాన్ని తోడగోరే భక్తుల కోసం నీటిని తోడే ఘటీయంత్రం (రాట్నం) వలె తిరుగుతూ జ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే నీ దివ్యహస్తాన్ని నా చిత్తంలో ధ్యానిస్తున్నాను.
శ్లోకం 25:
ప్రబోధసింధోరరుణైః ప్రకాశైః ప్రవాలసంఘాతమివోద్వహంతమ్ |
విభావయే దేవ సపుస్తకం తే వామం కరం దక్షిణమాశ్రితానామ్ ||
ప్రతిపదార్థం: దేవ = ఓ దేవా!, ప్రబోధసింధోః = జ్ఞాన సముద్రముయొక్క, అరుణైః ప్రకాశైః = ఎర్రనైన కాంతులతో, ప్రవాలసంఘాతమివ = పగడపు తీగల సమూహము వలె ఉన్నట్టియు, ఉద్వహంతమ్ = ప్రకాశించునదియు, ఆశ్రితానాం దక్షిణమ్ = శరణుజొచ్చిన భక్తుల పట్ల అనుకూలమైనదియు, సపుస్తకం = వేదపుస్తకముతో కూడినదియు నగు, తే = నీయొక్క, వామం కరం = ఎడమ హస్తమును, విభావయే = భావించుచున్నాను.
తాత్పర్యం: జ్ఞాన సముద్రపు ఎర్రని కాంతులతో పగడాల సమూహంలా శోభిస్తూ, భక్తుల కోర్కెలను తీర్చడంలో అనుకూలమై, దివ్య గ్రంథాన్ని ధరించిన నీ ఎడమచేతిని భక్తితో భావిస్తున్నాను.
శ్లోకం 26:
తమాంసి భిత్త్వా విశదైర్మయూఖైః సంప్రీణయంతం విదుషశ్చకోరాన్ |
నిశామయే త్వాం నవపుండరీకే శరద్ఘనే చంద్రమివ స్ఫురంతమ్ ||
ప్రతిపదార్థం: విశదైః = స్వచ్ఛమైన, మయూఖైః = కాంతికిరణములచేత, తమాంసి = అజ్ఞానమనెడి చీకట్లను, భిత్త్వా = ఛేదించి, విదుషః = పండితులనెడి, చకోరాన్ = చకోర పక్షులను, సంప్రీణయంతం = ఆనందింపజేయుచున్నవాడును, శరద్ఘనే = శరత్కాల మేఘముపై, చంద్రమివ = పూర్ణచంద్రుని వలె, నవపుండరీకే = క్రొత్తదైన తెల్లతామరపై, స్ఫురంతమ్ = ప్రకాశించుచున్న, త్వాం = నిన్ను, నిశామయే = సేవించుచున్నాను.
తాత్పర్యం: శరత్కాలపు మేఘంపై ప్రకాశించే నిండు చంద్రునిలా నవ కమలంపై కొలువై, తన నిర్మల కాంతులతో అజ్ఞానాంధకారాన్ని పోగొట్టి, విద్వాంసులనే చకోరాలకు అమృతాన్ని పంచుతున్న నిన్ను దర్శిస్తున్నాను.
శ్లోకం 27:
దిశంతు మే దేవ సదా త్వదీయాః దయాతరంగానుచరాః కటాక్షాః |
శ్రోత్రేషు పుంసామమృతం క్షరంతీం సరస్వతీం సంశ్రితకామధేనుమ్ ||
ప్రతిపదార్థం: దేవ = ఓ స్వామీ!, త్వదీయాః = నీయొక్క, దయాతరంగానుచరాః = దయా ప్రవాహమును అనుసరించునవైన, కటాక్షాః = కడకంటి చూపులు, మే = నాకు, పుంసాం శ్రోత్రేషు = వినువారి చెవులయందు, అమృతం = అమృతమును, క్షరంతీం = కురిపించునదియు, సంశ్రితకామధేనుమ్ = ఆశ్రయించినవారికి కామధేనువు వంటిదియు నగు, సరస్వతీం = వాగ్రూపమైన సరస్వతిని, సదా = ఎల్లప్పుడూ, దిశంతు = అనుగ్రహించుగాక.
తాత్పర్యం: ఓ దేవా! నీ దయాసముద్రపు అలల వంటి కటాక్ష వీక్షణలు, వినేవారి చెవుల్లో అమృతాన్ని కురిపిస్తూ, ఆశ్రితులకు కోరిన వరాలనిచ్చే కామధేనువు వంటి దివ్య వాక్పాటవాన్ని నాకు సదా అనుగ్రహించుగాక.
శ్లోకం 28:
విశేషవిత్త్వారిషడేష నాథ విదగ్ధగోష్ఠీ సమరాంగణేషు |
జిగీషతో మే కవితార్కికేంద్రాన్ జిహ్వాగ్రసింహాసనమభ్యుపేయాః ||
ప్రతిపదార్థం: నాథ = ఓ నాథా!, విశేషవిత్త్వారిషదేషు = ఉత్తమ పండితులు గల, విదగ్ధగోష్ఠీ = విద్వాంసుల గోష్ఠి అను, సమరాంగణేషు = యుద్ధరంగములయందు, కవితార్కికేంద్రాన్ = గొప్ప కవులను, తార్కికులను, జిగీషతః = జయించగోరుచున్న, మే = నాయొక్క, జిహ్వాగ్ర = నాలుక చివరి భాగమనెడి, సింహాసనం = సింహాసనమును, అభ్యుపేయాః = అధిష్ఠింపుము.
తాత్పర్యం: విద్వత్సభలనే రణరంగాల్లో వాదించే ప్రతిభాశాలురైన కవులను, తార్కికులను జయించాలని ఆశిస్తున్న నా నాలుక చివర అనే సింహాసనంపై ఓ హయగ్రీవ ప్రభూ! నీవు కొలువుదీరుము.
శ్లోకం 29:
త్వాం చింతయంస్త్వన్మయతాం ప్రపన్నస్త్వాముద్గృణన్ శబ్దమయేన ధామ్నా |
స్వామిన్ సమాజేషు సమేధిషీయ స్వచ్ఛందవాదావహబద్ధశూరః ||
ప్రతిపదార్థం: స్వామిన్ = ఓ ప్రభువా!, త్వాం = నిన్ను, చింతయన్ = ధ్యానించుచు, త్వన్మయతాం = తన్మయత్వమును (నీ స్వరూపమును), ప్రపన్నః = పొందినవాడనై, శబ్దమయేన ధామ్నా = శబ్ద బ్రహ్మ స్వరూపమైన వైభవముతో, త్వాం = నిన్ను, ఉద్గృణన్ = స్తుతించుచు, స్వచ్ఛందవాదావహ = స్వేచ్ఛా వాదములను ఎదుర్కొనుటయందు, బద్ధశూరః = పూనుకున్న వీరుడనై, సమాజేషు = విద్వత్సభలయందు, సమేధిషీయ = విజయవంతముగా వర్ధిల్లుదును గాక.
తాత్పర్యం: నిన్ను నిరంతరం ధ్యానిస్తూ, తన్మయుడనై, శబ్దబ్రహ్మ తేజస్సుతో నిన్ను కీర్తిస్తూ, సభలలో ఎలాంటి వాదనలనైనా ఎదుర్కొనే అసమాన ధీరుడనై నేను ప్రకాశింతును గాక!
శ్లోకం 30:
నానావిధానామగతిః కళానాం న చాపి తీర్థేషు కృతావతారః |
ధ్రువం తవానాథపరిగ్రహాయాః నవం నవం పాత్రమిదం దయాయాః ||
ప్రతిపదార్థం: నానావిధానాం = పలురకములైన, కళానాం = విద్యలకు, అగతిః = శూన్యుడను (దిక్కులేనివాడను), తీర్థేషు చ అపి = పుణ్యతీర్థములందు సైతము, న కృతావతారః = స్నానాదులు చేయనివాడను, తవ = నీయొక్క, అనాథపరిగ్రహాయాః = దిక్కులేనివారిని ఆదరించు స్వభావము గల, దయాయాః = దయాగుణమునకు, ఇదం = ఈ నేను, నవం నవం = మిక్కిలి సరిక్రొత్తదైన, పాత్రం = తగిన పాత్రను (అర్హుడను), ధ్రువం = ఇది నిశ్చయము.
తాత్పర్యం: నేను ఏ విద్యలూ రాని అజ్ఞానిని; పుణ్యక్షేత్ర దర్శనాలు కూడా చేయనివాడను. అనాథలను రక్షించే నీ అపార దయను పొందుటకు నాకంటే తగిన సరికొత్త పాత్ర మరొకరు ఉండరు కదా!
శ్లోకం 31:
అకంపనీయాన్యపనీతిభేదైరలంకృషీరన్ హృదయం మదీయమ్ |
శంకాకలంకాపగమోజ్జ్వలాని తత్త్వాని సమ్యంచి తవ ప్రసాదాత్ ||
ప్రతిపదార్థం: తవ = నీయొక్క, ప్రసాదాత్ = అనుగ్రహము వలన, శంకాకలంక = సందేహములనెడి మాలిన్యము, అపగమ = తొలగిపోవుటచే, ఉజ్జ్వలాని = ప్రకాశించునట్టియు, అపనీతిభేదైః = కుతర్కములచేత, అకంపనీయాని = చలింపజేయ శక్యముకానిట్టియు, సమ్యంచి = శ్రేష్ఠమైన, తత్త్వాని = పరమార్థ తత్త్వములు, మదీయం హృదయం = నా మనస్సును, అలంకృషీరన్ = అలంకరించుగాక (స్థిరపడుగాక).
తాత్పర్యం: నీ దివ్య ప్రసాదం వల్ల సందేహాలన్నీ పటాపంచలై, కుతర్కాలకు చెక్కుచెదరని పరమ సత్య తత్త్వాలు నా హృదయంలో సుస్థిరమై ప్రకాశించుగాక!
శ్లోకం 32:
వ్యాఖ్యాముద్రాం కరసరసిజైః పుస్తకం శంఖచక్రే
బిభ్రద్భిన్నస్ఫటికరుచిరే పుండరీకే నిషణ్ణః |
అమ్లానశ్రీరమృతవిశదైరంశుభిః ప్లావయన్మా-
మావిర్భూయాదనఘమహిమా మానసే వాగధీశః ||
ప్రతిపదార్థం: కరసరసిజైః = పద్మముల వంటి హస్తములచేత, వ్యాఖ్యాముద్రాం = జ్ఞానముద్రను, పుస్తకం = గ్రంథమును, శంఖచక్రే = శంఖమును, చక్రమును, బిభ్రత్ = ధరించినవాడును, భిన్నస్ఫటికరుచిరే = స్వచ్ఛమైన స్ఫటిక కాంతి గల, పుండరీకే = తెల్ల తామరయందు, నిషణ్ణః = కూర్చున్నవాడును, అమ్లానశ్రీః = తరగని కాంతి గలవాడును, అమృతవిశదైః = అమృతమువలె నిర్మలమైన, అంశుభిః = కిరణములచేత, మామ్ = నన్ను, ప్లావయన్ = ముంచెత్తుచున్నవాడును, అనఘమహిమా = పాపరహిత దివ్య ప్రభావము గలవాడునగు, వాగధీశః = వాగీశ్వరుడైన హయగ్రీవుడు, మానసే = నా మనస్సునందు, ఆవిర్భూయాత్ = ప్రత్యక్షమగుగాక.
తాత్పర్యం: చతుర్భుజాలలో జ్ఞానముద్ర, గ్రంథం, శంఖం, చక్రాలను ధరించి, తెల్ల తామరపై ఆసీనుడై, అమృత కిరణాలతో నన్ను పునీతుడిని చేస్తూ విజ్ఞానాధిపతియైన హయగ్రీవుడు నా మనస్సులో సాక్షాత్కరించుగాక.
శ్లోకం 33 (ఫలశ్రుతి):
వాగర్థసిద్ధిహేతోః పఠత హయగ్రీవసంస్తుతిం భక్త్యా |
కవితార్కికకేసరిణా వేంకటనాథేన విరచితామేతామ్ ||
ప్రతిపదార్థం: వాగర్థసిద్ధిహేతోః = వాక్కు మరియు అర్థములయొక్క సిద్ధి కొరకు, కవితార్కికకేసరిణా = కవితార్కిక సింహమైన, వేంకటనాథేన = శ్రీ వేదాంత దేశికులచే (వేంకటనాథునిచే), విరచితామ్ = రచింపబడిన, ఏతామ్ = ఈ, హయగ్రీవసంస్తుతిం = హయగ్రీవ స్తోత్రమును, భక్త్యా = భక్తితో, పఠత = పఠించండి.
తాత్పర్యం: సమస్త విద్యా, వాక్పాటవాల సిద్ధి కొరకు వేదాంత దేశికులు రచించిన ఈ దివ్య హయగ్రీవ స్తోత్రాన్ని భక్తిశ్రద్ధలతో పఠించండి.
శ్లోకం 34 (మంగళ శ్లోకం):
కవితార్కికసింహాయ కల్యాణగుణశాలినే |
శ్రీమతే వేంకటేశాయ వేదాంతగురవే నమః ||
ప్రతిపదార్థం: కవితార్కికసింహాయ = కవులకు, తార్కికులకు సింహము వంటివారును, కల్యాణగుణశాలినే = శుభప్రదమైన గుణములు గలవారును, శ్రీమతే = శోభాయుక్తులును, వేదాంతగురవే = వేదాంతాచార్యులునగు, వేంకటేశాయ = శ్రీ వేంకటనాథునికి (వేదాంత దేశికులకు), నమః = నమస్కారము.
తాత్పర్యం: సమస్త సద్గుణ సంపన్నులు, వేదాంతాచార్యులు, కవితార్కిక సింహ బిరుదాంకితులైన శ్రీ వేంకటనాథులకు (స్వామి దేశికులకు) నమస్కారములు.
ఇతి కవితార్కికసింహస్య సర్వతంత్రస్వతంత్రస్య శ్రీమద్వేంకటనాథస్య వేదాంతాచార్యస్య కృతిషు శ్రీహయగ్రీవ స్తోత్రం సంపూర్ణమ్.

