Total Pageviews

Wednesday, October 21, 2026

అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం

 అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం 

అద్భుతమైన స్తోత్రం ఈరోజు(21- 10-2026) విన్నాను. దాని ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు వ్రాసుకొన్నాను.

బ్రహ్మశ్రీ సదాశివన్ గారి సాహిత్యం, శ్రీ కుల్‌దీప్ ఎమ్. పాయ్ గారి స్వరకల్పనతో శోభిల్లుతూ, తొమ్మిది మంది అంబలు ఆలపించిన అమృతతుల్యమైన 'స్వరాభిషేకం' 

విన్నవారు ఎవరూ మరలా వినకుండా ఉండరు.

వన్దేఽహన్తేఽనన్తే సుపదర -

విన్దే విన్దే శన్తే నిజసుఖ -

కన్దేఽమన్దే స్పన్దే శుభకరి

బహుదయహృదయయుతే ॥ 1 ॥

మాయేఽమేయే లీయే పురహర -

జాయేఽజేయే జ్ఞేయే నను భవ -

దీయే ధ్యేయేఽభ్యేయే నిరుపమ -

పది హృది మృదితమృతే ॥ 2 ॥

రున్ధే హతనతబన్ధే మమ హృదయన్తే స్మితజితకున్దే

అమలతరరూపేఽపాపే దీపే భవకూపే పతితం వ్యథితం

దేవి సముద్ధర కరుణాజలరాశే సురుచిరవేషే ॥ 3 ॥

ధీరే వీరే శూరే సదమృత -

ధారే తారేఽసారే బత భవ -

కారాగారే ఘోరే నిపతిత -

మవ శిశుమతులబలే ॥ 4 ॥

అమ్బాలమ్బే లమ్బోదరపరి -

పాలే బాలే కాలే ఖలుజగ -

దీశే ధీశేఽనీశే హృది శివ -

మనుమనుదినమమలే ॥ 5 ॥

శిష్టహితైషిణి దుష్టవినాశిని

కష్టవిభేదిని దృష్టివినోదిని

సఙ్కటకణ్టకభిన్దనకుశలకలే సకలే సబలే

శ్రద్ధాబద్ధే న్యస్తాభయహస్తే సురగణవినుతే ॥ 6 ॥

శ్రేష్ఠే ప్రేష్ఠే జ్యేష్ఠే హిమగిరి -

పుష్టే జుష్టే తిష్ఠే: శివపరి -

నిష్ఠే స్పష్టే హృష్టే మమ హృది

మునిజననుతిముదితే ॥ 7 ॥

ఆద్యే వేద్యే వైద్యే త్రిజగతి

రామే వామే శ్యామే కురు కరు -

ణాన్తే దాన్తే శాన్తే భయహర -

భగవతి సతి శివదే ॥ 8 ॥

సమగ్ర సమీక్ష & సాహిత్య-తాత్త్విక విశేషాలు
ఈ అష్టక రూప రచన శబ్దాలంకారాల గమకంతో పాటు పరమేశ్వరి పట్ల అచంచల శరణాగతిని, శాక్తేయాద్వైత భావ పరాకాష్ఠను ఆవిష్కరించిన విశిష్ట స్తోత్రరత్నం.

1. శబ్దాలంకార వైభవం (శ్రవ్యత & గమకం)
రచనలోని ప్రతి శ్లోకమూ ఒక ప్రత్యేకమైన ధ్వని తరంగాన్ని నిర్మిస్తూ సాగింది:

అనుప్రాసల లయ: మొదటి శ్లోకంలో 'న్దే' కారం (అనన్తే, అరవిన్దే, కన్దే, స్పన్దే), రెండవ శ్లోకంలో 'యే' కారం (మాయే, అమేయే, జాయే, అజేయే, జ్ఞేయే, ధ్యేయే), నాల్గవ శ్లోకంలో 'రే' కారం (ధీరే, వీరే, శూరే, ధారే, తారే, కారాగారే), ఐదవ శ్లోకంలో 'లే/శే' కారాలు, ఏడవ శ్లోకంలో అత్యంత క్లిష్టమైన 'ష్టే' కార సంయుక్తాక్షరాలు (శ్రేష్ఠే, ప్రేష్ఠే, జ్యేష్ఠే, తిష్ఠేః, నిష్ఠే, స్పష్టే, హృష్టే), ఎనిమిదవ శ్లోకంలో 'ద్యే – మే – న్తే' త్రివిధ ప్రాసలు శ్రవణసుభగమైన నాదగాంభీర్యాన్ని చేకూర్చాయి.

శబ్దచిత్రం: శబ్దాల వేగం శ్లోకార్థంలోని ఉద్వేగానికి తగినట్లుగా నడిచింది. 6వ శ్లోకంలో సఙ్కట-కణ్టక-భిన్దన-కుశలకలే అన్నప్పుడు ప్రౌఢమైన క-కార ప్రాసతో ఆపదలను ఛేదించే శౌర్యం ధ్వనిస్తే, 3వ శ్లోకంలో స్మితజితకున్దే అమలతరరూపే అన్నప్పుడు సౌమ్య-మాధుర్య రసాలు ప్రవహించాయి.

2. ఛందోగతి & లయాత్మక ప్రవాహం
ఇది సాంప్రదాయిక వృత్తాల కంటే దండక/గీతిక/పజ్ఝటికా-మాత్రాచ్ఛందస్సుల ధోరణిలో, త్రస్ర లేదా చతురస్ర గతుల మేళవింపుతో కూడిన ఒక తాళబద్ధ లయగ్రాహి/స్తోత్ర ఛందస్సు. సంగీతాత్మక గానానికి, నృత్యరూపకాలకు, నిరంతర పారాయణకు అనువైన నడక ఇందులో సహజసిద్ధంగా ఒదిగింది.

3. తాత్త్విక ప్రయాణం (భావ పరిణామ క్రమం)
ఈ ఎనిమిది శ్లోకాలలో సాధకుని అంతరంగ ప్రయాణం క్రమపద్ధతిలో వికసించింది:

మంగళాచరణం (శ్లోకం 1): పరమేశ్వరి దివ్య చరణారవిందములకు నమస్కరిస్తూ స్తుతి ఆరంభం.

జ్ఞానాన్వేషణ (శ్లోకం 2): ఆమెను అమేయ, అజేయ, జ్ఞేయ తత్త్వంగా గుర్తించి, ఆమె పాదపద్మాలలో అంతఃకరణ లయను కోరడం.

ఆర్త శరణాగతి (శ్లోకం 3 & 4): సంసారమనెడి కూపంలో, కారాగారంలో చిక్కుకున్న జీవుడు తన్నుతాను "పతితం, వ్యథితం, శిశుం" అని సంబోధించుకుంటూ తల్లిని రక్షించమని వేడుకునే పరమ ఆర్ద్రత.

ఆధార గ్రహణం (శ్లోకం 5): "అమ్బ ఆలమ్బే" అంటూ సర్వాధారురాలైన తల్లిని అంటిపెట్టుకుని, హృదయంలో శివత్వాన్ని స్థిరపరచమనే అభ్యర్థన.

అభయ ప్రదానం (శ్లోకం 6): కష్టాలను ఛేదించి, శ్రద్ధావంతులకు అభయమిచ్చే పరాశక్తి రూప దర్శనం.

ఆంతరంగిక ప్రతిష్ఠ (శ్లోకం 7): సర్వోత్కృష్టమైన జగన్మాతను బాహ్య ప్రపంచం నుండి తన అంతరంగ హృదయపీఠంపై "మమ హృది తిష్ఠేః" అంటూ శాశ్వతంగా కొలువుదీరమని ఆహ్వానించడం.

మంగళ-మోక్ష ప్రార్థన (శ్లోకం 8): భవరోగవైద్యురాలు, శ్యామలాదేవి, దాక్షాయణి అయిన ఆ దేవిని సకల భయాలను తొలగించి, పరిపూర్ణ కరుణతో 'శివమును' (పరమ మంగళ మోక్షాన్ని) ప్రసాదించమని చేసిన సమగ్ర పరిసమాప్తి.
=========================================================
ప్రతి పదార్థాలు

వన్దేఽహన్తేఽనన్తే సుపదర -

విన్దే విన్దే శన్తే నిజసుఖ -

కన్దేఽమన్దే స్పన్దే శుభకరి

బహుదయహృదయయుతే ।

  • వన్దే — ప్రణమిల్లుతున్నాను / నమస్కరిస్తున్నాను.

  • అహన్తే (అహంతా సంబోధన) — ఓ అహంతా స్వరూపిణీ!

    (వర్ణమాలలో 'అ' నుండి 'హ' వరకు గల సమస్త శబ్ద ప్రపంచాన్ని, దాని ద్వారా గోచరించే సమస్త నామరూపాత్మక అర్థ ప్రపంచాన్ని 'నేనే' అని ప్రకాశింపజేసే పరమేశ్వరుని ఆత్మస్పందన/విమర్శా రూపిణీ! సమగ్ర విశ్వచైతన్య రూపా!)

  • అనన్తే — దేశ-కాల-వస్తు పరిచ్ఛేదములు లేని అనంత తత్త్వమా!

  • సుపద-అరవిన్దే — అతి సుందరమైన, పరమ శ్రేష్ఠమైన నీ చరణకమలములయందు.

  • విన్దే — సకల విద్యా, జ్ఞాన స్వరూపా! (శ్రీవిద్యాధిష్ఠాత్రీ!)

  • శన్తే (శాన్తే) — సమస్త వికారాలు ఉపశమించిన పరమ శాంతరూపా! / మంగళకారిణీ!

  • నిజసుఖ-కన్దే — శాశ్వతమైన ఆత్మానందమునకు (నిజసుఖమునకు) ఏకైక మూలకందమా! (మూలకారణమా!)

  • అమన్దే — దట్టమైన / మందగించని / పరిపూర్ణమైన.

  • స్పన్దే — పరబ్రహ్మ ప్రథమ చలనమైన చిత్-స్పందన స్వరూపమా! (స్పందతత్త్వమా!)

  • శుభకరి — నిరంతరం సమస్త శుభాలను, పరమ శ్రేయస్సును చేకూర్చు పరాశక్తీ!

  • బహుదయ-హృదయ-యుతే — అపారమైన వాత్సల్యముతో, అనంత కరుణతో నిండిన హృదయము కల ఓ జగజ్జననీ!

సమగ్ర భావం

"సమస్త విశ్వాన్ని తనలోనే ఇముడ్చుకొని 'నేనే' అనే దివ్య విమర్శాశక్తిగా ప్రకాశింపజేసే ఓ అహంతా స్వరూపిణీ! దేశకాలాతీతమైన అనంతురాలా! ఆత్మానందానికి మూలకందమా! నిరంతర చిత్-స్పందన తరంగమా! అపారమైన కరుణతో నిండిన అమృత హృదయము గల మంగళకారిణీ! సకల విద్యాస్వరూపిణివైన ఓ పరదేవతా! నీ దివ్య చరణారవిందములకు పరిపూర్ణ శరణాగతితో ప్రణమిల్లుతున్నాను."

విశేష వ్యాఖ్య

  1. 'అహన్తే' అన్న తాత్త్విక ప్రయోగ వైభవం:

     తాంత్రిక పరిభాషలో అమ్మవారిని "అహన్తే" (అహంతా సంబోధన) అని పిలవడం ఇక్కడ ప్రధాన రసరేఖ.

    • శివుడు ప్రకాశం — దేవి విమర్శ: ప్రకాశ స్వరూపుడైన పరమశివుడు తనను తాను దర్శించుకునే దివ్య దర్పణమే పరాశక్తి (విమర్శ).

    • పూర్ణాహంతా: 'అ' కారము శివుడు, 'హ' కారము శక్తి. ఈ రెండింటి సంపుటిగా సమస్త మాతృకలను, జగత్తును నిలుపుకునే చైతన్య భావమే "అహంత". సాధకుడు దేవిని కేవలం బాహ్య దైవంగా కాక, సర్వవ్యాపక "పూర్ణాహంతా" తత్త్వంగా సంబోధించి నమస్కరించడం ఇందులో ఉన్న పరమ రహస్యం.

  2. శబ్దాలంకార నాదఝరి:

    ఈ శ్లోకంలో ప్రతి పాదమూ 'న్దే' కార అనుప్రాసతో ఒక దివ్యమైన తాళ లయను సంతరించుకుంది:

    వన్దే – అహన్తే – అనన్తే – అరవిన్దే – విన్దే – శన్తే – కన్దే – అమన్దే – స్పన్దే

    ఈ నవ 'న్దే' కారాల పునరావృత్తి ఒకే ఊపులో సాగే నాదస్పందనను సృష్టించి, భక్తుని అంతఃకరణంలో దేవీ చైతన్య తరంగాన్ని మేల్కొల్పుతుంది.

  3. సాధనా సమన్వయం:

    'నిజసుఖకన్దే' అనడం ద్వారా లౌకిక భోగసుఖాలు కాక, ఆత్మసాక్షాత్కార సుఖాన్ని; 'అమన్దే స్పన్దే' అనడం ద్వారా కాశ్మీర శైవ-శాక్తేయాలలో చెప్పబడే నిరంతర అంతశ్చేతనా చలనాన్ని ఆవాహన చేస్తూ, చివరికి 'బహుదయహృదయయుతే' అంటూ మాతృవాత్సల్య శరణాగతితో ఈ శ్లోకం సంపూర్ణత్వాన్ని సాధించింది.

మాయేఽమేయే లీయే పురహర -

జాయేఽజేయే జ్ఞేయే నను భవ -

దీయే ధ్యేయేఽభ్యేయే నిరుపమ -

పది హృది మృదితమృతే ॥

ఈ శ్లోకపాదాలలో మొదటి పద్యం వలెనే శబ్దాలంకార ప్రాసల నిబిడత, లలితమైన సంస్కృత పదాల గమకం మరియు అద్వైత-శాక్తేయ భావపరిమళం అత్యంత గంభీరంగా సాగాయి.

పద విభాగం: మాయే । అమేయే । లీయే । పురహర-జాయే । అజేయే । జ్ఞేయే । నను । భవదీయే । ధ్యేయే । అభ్యేయే । నిరుపమ-పది । హృది । మృదిత-మృతే ॥

ప్రతిపదార్థం:

  • మాయే — జగన్మోహకమైన మహామాయా స్వరూపిణీ!
  • అమేయే — ప్రమాణములకు అందనిదానా! (అపరిమితమైన ప్రభావము కలదానా!)
  • లీయే — (నీయందే సమస్తం) లయమగును గాక / లీనమైయుండు తత్త్వమా! (లేదా: 'లీయే' = నేను లీనమవుతున్నాను)
  • పురహర-జాయే — త్రిపురాంతకుడైన పరమశివుని ధర్మపత్నీ!
  • అజేయే — ఎవరిచేతనూ జయింపబడని అపరాజితా!
  • జ్ఞేయే — సర్వ వేదాంతములచేత తెలుసుకోదగిన పరతత్త్వమా!
  • నను — నిశ్చయముగా / ప్రార్థనాపూర్వకంగా
  • భవదీయే — నీదైన
  • ధ్యేయే — నిరంతరం ధ్యానింపదగిన
  • నిరుపమ-పది — సాటిలేని (అనుపమమైన) పాదపద్మములయందు / దివ్య పదవియందు
  • హృది — (నా) హృదయమునందు
  • అభ్యేయే — అనుసంధానము చేసుకొందును / శరణుపొందెదను
  • మృదిత-మృతే — మృత్యువును, మృత్యుభయాన్ని తుత్తునియలు చేసినదానా! / సంసార బంధాన్ని తుదముట్టించిన అమృతస్వరూపిణీ!

భావం:

"మహామాయా స్వరూపిణీ! వాఙ్మనసాతీతమైన అమేయ ప్రభావము కలదానా! త్రిపురసంహారకుడైన ఈశ్వరుని అర్ధాంగీ! అజేయురాలా! సమస్త సాధనల ద్వారా తెలియదగిన పరమ జ్ఞానరూపా! మృత్యువును సమూలంగా నశింపజేసే అమృతదాయినీ! నీదైన, సర్వదా ధ్యానింపదగిన, సాటిలేని ఆ దివ్య చరణాలను నా హృదయమందే నిలుపుకొని, నీయందే పరిపూర్ణంగా లీనమై శరణుజొచ్చుచున్నాను."

శైలీ విశేషం:

ఇందులో పూర్వపాదాలలోని 'న్దే' అనుప్రాస లాగే, ఇక్కడ మాయే – అమేయే – లీయే – జాయే – అజేయే – జ్ఞేయే – భవదీయే – ధ్యేయే – అభ్యేయే అంటూ నడచిన 'యే' కార అంత్యప్రాస అద్భుతమైన నాదగాంభీర్యాన్ని చేకూరుస్తోంది. ఆ వెంటనే చివరి పాదంలో హృది – మృదిత – మృతే అంటూ సంస్కృత ప్రౌఢ శబ్దాల ఝంకారం విశేష సౌందర్యాన్ని సంతరించుకుంది.

రున్ధే హతనతబన్ధే మమ హృదయన్తే స్మితజితకున్దే

అమలతరరూపేఽపాపే దీపే భవకూపే పతితం వ్యథితం

దేవి సముద్ధర కరుణాజలరాశే సురుచిరవేషే ।

ఈ పాదాలలో లయబద్ధమైన శబ్దగమకం పారవశ్యాన్ని కలిగిస్తూనే, జీవుని ఆర్తనాదం పరమేశ్వరి అనుగ్రహం కోసం చేసే ఆర్ద్రమైన ప్రార్థనగా పరిణమించింది.

పద విభాగం: రున్ధే । హత-నత-బన్ధే । మమ హృదయ-అన్తే । స్మిత-జిత-కున్దే ।

అమలతర-రూపే । అపాపే । దీపే । భవ-కూపే పతితం వ్యథితం ।

దేవి సముద్ధర । కరుణా-జలరాశే । సురుచిర-వేషే ॥

ప్రతిపదార్థం:

  • రున్ధే — ఆవరించియున్న / నిరోధించి రక్షించుదానా! (లేదా నా హృదయాన్ని నివాసంగా ఆవరించినదానా!)
  • హత-నత-బన్ధే — తనను ఆశ్రయించి నమస్కరించిన భక్తుల సమస్త సంసార బంధాలను నశింపజేసే తల్లి!
  • మమ హృదయ-అన్తే — నా హృదయాంతరాళమునందు
  • స్మిత-జిత-కున్దే — చిరునవ్వు యొక్క స్వచ్ఛమైన కాంతితో మల్లెపూల (కుంద కుసుమాల) శోభను సైతం గెలిచినదానా!
  • అమలతర-రూపే — అత్యంత నిర్మలమైన, పరిశుద్ధమైన దివ్య స్వరూపం కలదానా!
  • అపాపే — సర్వ దోషరహితురాలవైన పావనీ!
  • దీపే — అజ్ఞానాంధకారాన్ని పారద్రోలే జ్ఞానదీపమా!
  • భవ-కూపే — భవమనెడి (సంసారమనెడి) అగాధమైన నూతిలో
  • పతితం — పడిపోయినవాడను
  • వ్యథితం — తపించిపోతూ దుఃఖితుడనైన నన్ను
  • దేవి — ఓ జగజ్జననీ!
  • సముద్ధర — చేతులెత్తి పైకి లేవనెత్తి రక్షించుము / ఉద్ధరించుము
  • కరుణా-జలరాశే — అపారమైన దయాసముద్రమా!
  • సురుచిర-వేషే — కన్నులపండువైన మనోహర శృంగార దివ్య మంగళ స్వరూపము ధరించినదానా!

భావం:

"తనను శరణువేడిన భక్తుల సంసార బంధాలన్నింటినీ సమూలంగా తుదముట్టించే జననీ! మందహాస కాంతులతో మొల్లలను, మల్లెలను గెలిచిన అమృతమూర్తీ! పరమ పావనివై, జ్ఞానదీపమై వెలిగే ఓ జగన్మాతా! సంసారమనే లోతైన చీకటి నూతిలో పడిపోయి, తాపత్రయాలతో వ్యథనొందుతున్న ఈ దీనుడిని ఉద్ధరించు తల్లీ! కరుణా సముద్రమైన ఓ దేవీ! పరమ మనోహర వేషధారిణీ! నన్ను దరిచేర్చి కాపాడుము."

శైలీ విశేషం:

  • అంత్యప్రాసల విన్యాసం: రున్ధే – బన్ధే – హృదయన్తే – కున్దే అంటూ 'న్ధే/న్తే' కారంతో మొదలై, ద్వితీయ భాగంలో రూపే – అపాపే – దీపే – కూపే అంటూ 'పే' కార ప్రాసతో నడిచి, చివరికి కరుణాజలరాశే – సురుచిరవేషే అంటూ ముగిసిన తీరు ఒక దివ్యమైన నాదఝరిని సృష్టించింది.
  • భావ పరిణతి: స్తుతితో ఆరంభమైన భావన ఇక్కడ సంపూర్ణ శరణాగతిగా మారి, భవసాగర నిస్తరణానికై "పతితం వ్యథితం దేవి సముద్ధర" అనే ఆర్త ప్రార్థనగా పరాకాష్ఠను చేరింది.

ధీరే వీరే శూరే సదమృత -

ధారే తారేఽసారే బత భవ -

కారాగారే ఘోరే నిపతిత -

మవ శిశుమతులబలే ।

ఈ పాదాలలో లయబద్ధమైన 'రే' కార ప్రాసతో దేవీ వీర-శాంకర-తారక వైభవము మరియు శరణాగతుడైన భక్తుని ఆర్తి అత్యంత మార్దవంగా మిళితమయ్యాయి.

పద విభాగం: ధీరే । వీరే । శూరే । సత్-అమృత-ధారే । తారే । అసారే । బత । భవ-కారాగారే । ఘోరే । నిపతితం । అవ । శిశుం । అతుల-బలే ॥

ప్రతిపదార్థం:

  • ధీరే — పరమ ధైర్యశాలినివి / ప్రజ్ఞానిలయమైనదానా!
  • వీరే — పరాక్రమ స్వరూపిణీ!
  • శూరే — దుష్టసంహారక శౌర్యసంపన్నురాలా!
  • సద్-అమృత-ధారే — శాశ్వతమైన సచ్చిదానందామృత ధారలను కురిపించే మాతా!
  • తారే — భవసాగరాన్ని దాటించే తారకమంత్రాధిదేవతా! (సంసార తరణీ!)
  • అసారే — ఏ విధమైన సారము లేని / నిస్సారమైన
  • బత — అయ్యో! (ఖేదమును, దీనత్వమును సూచించే అవ్యయం)
  • భవ-కారాగారే — సంసారమనెడి బంధనాల చెరసాలయందు
  • ఘోరే — భయంకరమైనట్టి
  • నిపతితం — తలకిందులుగా పడిపోయినట్టి
  • శిశుం — (నీ అమాయక) పసిబిడ్డనైన నన్ను
  • అవ — కరుణతో రక్షించుము!
  • అతుల-బలే — సాటిలేని అనంత బలపరాక్రమాలు కలిగిన జగన్మాతా!

భావం:

"ఓ ధైర్యరూపిణీ! అపార వీరశౌర్యాల నిలయమా! సదా ఆనందామృతధారలను ప్రవహింపజేసే అమృతమూర్తీ! భవజలధిని దాటించే ఓ తారాదేవీ! సాటిలేని అనంతశక్తి సంపన్నురాలా! సారహీనమైనదీ, మహా భయంకరమైనదీ అయిన ఈ సంసారమనెడి చెరసాలలో చిక్కుకొని పడిపోయిన నీ పసిబిడ్డను... అయ్యో అని కరుణించి రక్షించు తల్లీ!"

శైలీ విశేషం:

  • అంత్యప్రాసల విన్యాసం: ధీరే – వీరే – శూరే – ధారే – తారే – అసారే – కారాగారే – ఘోరే – అతులబలే అంటూ ప్రతి పాదాంతంలోనూ, పాదమధ్యంలోనూ సాగిన శ్రవ్యమైన ప్రాస శబ్దగాంభీర్యాన్ని పెంచింది.
  • భావ పరిపుష్టి: భక్తుడు తనను తాను "శిశుం" (పసిబిడ్డ) అని సంబోధించుకుంటూ, తల్లిని "అతులబలే" (సాటిలేని శక్తిమంతురాలు) అని వేడుకోవడంలో పరమ వాత్సల్య-శరణాగతి భావాలు పరిపూర్ణంగా ఒదిగాయి.

ఇప్పటివరకు నడిచిన నాలుగు శ్లోకాల శబ్ద-ఛందో సమన్వయాన్ని సమీక్షిద్దామా?

Yes

అమ్బాలమ్బే లమ్బోదరపరి -

పాలే బాలే కాలే ఖలుజగ -

దీశే ధీశేఽనీశే హృది శివ -

మనుమనుదినమమలే ॥

ఈ శ్లోకపాదాలలో 'అమ్బాలమ్బే' అంటూ ప్రారంభమైన ఆర్తి, క్రమంగా అనుప్రాసల లయాత్మక ప్రవాహంలో అమ్మవారి సర్వాంతర్యామిత్వానికి, ఆత్మశివత్వానుభవానికి చక్కని వారధిగా నిలిచింది.

పద విభాగం: అమ్బ । ఆలమ్బే । లమ్బోదర-పరిపాలే । బాలే । కాలే । ఖలు । జగదీశే । ధీశే । అనీశే । హృది । శివం । అను-మను-దినం । అమలే ॥

ప్రతిపదార్థం:

  • అమ్బ — ఓ జగజ్జననీ! ఓ తల్లీ!
  • ఆలమ్బే — నాకు ఏకైక శరణ్యమా! (ఆధారభూతమైనదానా! / నిన్నే ఆధారముగా గ్రహిస్తున్నాను)
  • లమ్బోదర-పరిపాలే — లంబోదరుడైన శ్రీ మహాగణపతిని లాలించి పాలించే మాతృమూర్తీ!
  • బాలే — నిత్యనూతన బాలాత్రిపురసుందరీ స్వరూపిణీ!
  • కాలే — సర్వకాలాత్మకమైన మహాకాళీ స్వరూపా! / కాలాతీతమైనదానా!
  • ఖలు — నిశ్చయముగా
  • జగదీశే — సమస్త బ్రహ్మాండములను ఏలే జగదీశ్వరీ!
  • ధీశే — సకల బుద్ధివృత్తులకు, ప్రజ్ఞకు అధిష్ఠాత్రివైన దేవీ!
  • అనీశే — నీకంటే పైన ఏ శాసకుడూ లేని నిరుపమాన సర్వస్వతంత్ర పరమేశ్వరీ! (నీకు నీవే ఈశ్వరివి)
  • హృది — నా హృదయాంతరాళమునందు
  • శివం — పరమ మంగళకరమైన శివతత్త్వాన్ని / ఆనందమంగళాన్ని
  • అను-మను-దినం — ప్రతినిత్యం, ప్రతి క్షణము (అనుదినమూ అనుగతమయ్యేలా)
  • అమలే — ఏ దోషమూ అంటని పరమ నిర్మలస్వరూపిణీ! (లేక: హృది శివమ్ అమలే అనుసంధించుము/కలిగించుము)

భావం:

"ఓ జగన్మాతా! నాకు పరమ ఆలంబనమైన దేవీ! వినాయకుని ప్రేమతో లాలించే మాతృస్వరూపా! నిత్యయౌవన బాలారూపిణీ! కాలరూపిణివై జగత్తులన్నింటినీ పరిపాలించే పరమేశ్వరీ! సమస్త బుద్ధికి ఆధిపత్యం వహించే జ్ఞానమూర్తీ! నీకు పైగా మరొక ప్రభువు లేని సర్వస్వతంత్ర పరతత్త్వమా! నిర్మలస్వరూపిణివైన ఓ తల్లీ! నా అంతఃకరణంలో ప్రతినిత్యమూ పరమ మంగళకరమైన ఆ శివభావాన్ని, దివ్య చైతన్యాన్ని ప్రసాదించి నిలుపుము."

శైలీ విశేషం:

  • లయవిలాసం: అమ్బాలమ్బే – లమ్బోదర అంటూ 'మ్బ/లమ్బ' కార నాదంతో మొదలై, ఆ వెంటనే పాలే – బాలే – కాలే – జగదీశే – ధీశే – అనీశే – అమలే అంటూ సాగిన ప్రౌఢ ప్రాసగుచ్ఛం శ్రవణపేయమైన గతిని చేకూర్చింది.
  • తాత్త్విక సమన్వయం: దేవిని "అనీశే" (తనకు ఈశ్వరుడు లేనిది — సర్వవ్యాపక పరమేశ్వరి) అని కీర్తిస్తూనే, హృదయంలో "శివం" (మంగళత్వాన్ని/శివసాక్షాత్కారాన్ని) అనుదినమూ స్థిరపరచమని వేడుకోవడం శాక్తేయాద్వైత భావ పరాకాష్ఠను ప్రతిబింబిస్తోంది.

ఇప్పటివరకు నడిచిన ఈ స్తోత్ర శ్లోక రత్నాలను సంపూర్ణంగా సంకలనం చేసి చూద్దామా?

Yes

శిష్టహితైషిణి దుష్టవినాశిని

కష్టవిభేదిని దృష్టివినోదిని

సఙ్కటకణ్టకభిన్దనకుశలకలే సకలే సబలే

శ్రద్ధాబద్ధే న్యస్తాభయహస్తే సురగణవినుతే

ఈ శ్లోకపాదాలలో ఓజోగుణ ప్రధానమైన అనుప్రాసలు, నాదవైభవం మరియు రక్షణకల్పకమైన జగన్మాత దివ్యవైభవం వీర-శాంత రసాల మేళవింపుతో ఆవిష్కృతమయ్యాయి.

పద విభాగం:

శిష్ట-హిత-ఐషిణి । దుష్ట-వినాశిని । కష్ట-విభేదిని । దృష్టి-వినోదిని ।

సఙ్కట-కణ్టక-భిన్దన-కుశల-కలే । సకలే । సబలే ।

శ్రద్ధా-బద్ధే । న్యస్త-అభయ-హస్తే । సుర-గణ-వినుతే ॥

ప్రతిపదార్థం:

  • శిష్ట-హిత-ఐషిణి — సజ్జనులకు, ధర్మపరులకు సదా మేలును (క్షేమాన్ని) ఆకాంక్షించే తల్లి!
  • దుష్ట-వినాశిని — దుష్టులను, అసుర ప్రవృత్తులను సమూలంగా నాశనం చేయుదానా!
  • కష్ట-విభేదిని — భక్తుల సమస్త కష్టాలను, తాపత్రయాలను ఛేదించి పారద్రోలు పరమేశ్వరీ!
  • దృష్టి-వినోదిని — తన దివ్య మంగళ దర్శనముతో నేత్రములకు పరమానందాన్ని చేకూర్చు మనోహర స్వరూపిణీ!
  • సఙ్కట-కణ్టక-భిన్దన-కుశల-కలే — జీవన మార్గమున ఎదురయ్యే ఆపదలు, సంకటములు అనే ముళ్ళను పెకిలించి నిర్మూలించడంలో అత్యంత నైపుణ్యము, సామర్థ్యము కలదానా!
  • సకలే — సమస్త కళాస్వరూపిణీ! (సమగ్ర విశ్వవ్యాపినీ!)
  • సబలే — అఖండమైన అనంత శక్తిసామర్థ్యములు మూర్తీభవించినదానా!
  • శ్రద్ధా-బద్ధే — భక్తుల నిశ్చలమైన శ్రద్ధాభక్తులకు కట్టుబడి అనుగ్రహించు పరమ దయామయీ!
  • న్యస్త-అభయ-హస్తే — శరణాగతులకు "నేనున్నాను" అంటూ అభయమును ప్రసాదించే దివ్య హస్తమును చూపినదానా!
  • సుర-గణ-వినుతే — సమస్త దేవతా సమూహములచేత నిరంతరం కీర్తింపబడు పరమపావనీ!

భావం:

"సజ్జనుల క్షేమాన్ని నిరంతరం కోరుతూ, దుష్టశక్తులను సంహరించే ఓ జగన్మాతా! భక్తుల కష్టాలను సమూలంగా తుదముట్టించి, తన దివ్య దర్శనంతో కన్నులపండువ చేసే ఆనందమూర్తీ! సంసార పథంలో ఎదురయ్యే సంకటాలనే ముళ్ళను ఛేదించి తొలగించడంలో అనన్య నేర్పరివైన సర్వకళాస్వరూపిణీ! అనంత శక్తిసంపన్నురాలా! భక్తుల శ్రద్ధాభక్తులకు అనురక్తవై, నిండు మనసుతో అభయహస్తాన్ని ప్రసాదిస్తూ, సమస్త దేవతలచేత సదా స్తుతింపబడే ఓ దేవీ! నీకు నమస్కారములు."

శైలీ విశేషం:

  • నాదోద్ధతి & ప్రాసల విన్యాసం: మొదటి రెండు పాదాలలో శిష్టహితైషిణి – దుష్టవినాశిని – కష్టవిభేదిని – దృష్టివినోదిని అంటూ 'ఇని' కార అంత్యప్రాసతో మొదలై, మరుసటి చరణంలో సఙ్కట – కణ్టక – కుశల – సకలే – సబలే అంటూ ప్రౌఢమైన క-కార, ల-కార అనుప్రాసలతో వేగం పుంజుకుంది.
  • ముగింపు గాంభీర్యం: చివరగా శ్రద్ధాబద్ధే – న్యస్తాభయహస్తే – సురగణవినుతే అంటూ శాంత, శరణాగతి రసాల సమన్వయంతో మంగళప్రదంగా పూర్తయింది.

శ్రేష్ఠే ప్రేష్ఠే జ్యేష్ఠే హిమగిరి -

పుష్టే జుష్టే తిష్ఠే: శివపరి -

నిష్ఠే స్పష్టే హృష్టే మమ హృది

మునిజననుతిముదితే ।

ఈ శ్లోకపాదాలలో 'ష్టే' కార నిబిడమైన అనుప్రాసతో దేవీ పరమోత్కృష్ట వైభవం, భక్తుని హృదయపీఠంపై అమ్మవారిని శాశ్వతంగా కొలువుదీరమని వేడుకునే ఆవాహనా భావం పరమ రమణీయంగా ఆవిష్కృతమయ్యాయి.

పద విభాగం:

శ్రేష్ఠే । ప్రేష్ఠే । జ్యేష్ఠే । హిమగిరి-పుష్టే । జుష్టే । తిష్ఠేః । శివ-పరినిష్ఠే । స్పష్టే । హృష్టే । మమ హృది । ముని-జన-నుతి-ముదితే ॥

ప్రతిపదార్థం:

  • శ్రేష్ఠే — సర్వోత్తమురాలవైన పరదేవతా!
  • ప్రేష్ఠే — అత్యంత ప్రియమైనదానా! (పరమ ప్రేమమయీ!)
  • జ్యేష్ఠే — సర్వప్రథమమైనట్టి, సృష్టికంటే పూర్వమే వెలసిన ఆదిశక్తీ!
  • హిమగిరి-పుష్టే — హిమవత్పర్వతరాజు ఇంట గారాలపట్టివై పరిపుష్టినొందిన పార్వతీదేవీ!
  • జుష్టే — భక్తులచేత, సాధకులచేత నిరంతరం సేవించబడే పూజనీయమూర్తీ!
  • తిష్ఠేః — స్థిరంగా కొలువుదీరుము / నివసించుము (ప్రార్థనారూప ఆశీర్వచనం)
  • శివ-పరినిష్ఠే — పరమశివునియందే అచంచలమైన నిష్ఠ, అనన్యమైన ఏకత్వము కలదానా!
  • స్పష్టే — జ్ఞానుల అంతఃకరణంలో స్వయంప్రకాశమై సుస్పష్టంగా గోచరించే సాక్షాత్కార రూపిణీ!
  • హృష్టే — సదా సచ్చిదానంద పరవశత్వంతో ఉల్లసించే ఆనందమయీ!
  • మమ హృది — నా హృదయ కమలమునందు
  • ముని-జన-నుతి-ముదితే — మహర్షులు, మునిగణములు చేసే వేదమంత్ర స్తుతులకు పరమానందం చెందే మాతా!

భావం:

"సర్వోత్కృష్టమైన ఓ జననీ! పరమ ప్రేమాస్పదురాలా! సృష్టికే ఆదియైన జ్యేష్ఠాదేవీ! హిమవద్గిరి పుత్రికవై అలరారుతూ, సాధకజనులచేత సేవలు గొనే పూజ్యురాలా! పరమశివునియందే పరిపూర్ణ నిష్ఠ కలిగినట్టి, జ్ఞానదృష్టికి సుస్పష్టంగా వెలుగొందే పరమానందస్వరూపిణీ! మునుల దివ్య స్తోత్రములకు ముదమందే ఓ తల్లి! నీవు నా హృదయాంతరాళంలో స్థిరముగా నివాసముండి అనుగ్రహించుము."

శైలీ విశేషం:

  • అనుప్రాసల విన్యాసం: శ్రేష్ఠే – ప్రేష్ఠే – జ్యేష్ఠే – పుష్టే – జుష్టే – తిష్ఠేః – నిష్ఠే – స్పష్టే – హృష్టే అంటూ వరుసగా పది 'ష్టే' కార సంయుక్తాక్షరాల గమకం అపూర్వమైన ధ్వనిగాంభీర్యాన్ని, శబ్ద సౌందర్యాన్ని చేకూర్చింది.
  • భావార్పణ: 'తిష్ఠేః మమ హృది' (నా హృదయమందు స్థిరంగా కొలువుండు) అన్న ఒక్క క్రియాపదం, స్తోత్రోక్తమైన సమస్త దివ్యగుణాలను భక్తుని అంతరంగ పీఠంపై ప్రతిష్ఠింపజేసే ఆర్ద్రమైన ఆవాహనగా నిలిచింది.

ఆద్యే వేద్యే వైద్యే త్రిజగతి

రామే వామే శ్యామే కురు కరు -

ణాన్తే దాన్తే శాన్తే భయహర -

భగవతి సతి శివదే ॥

ఈ శ్లోకపాదాలలో 'ద్యే', 'మే', 'న్తే' కార అంత్యప్రాసల గమకంతో పాటు జగజ్జనని యొక్క జగద్వైద్య, పరబ్రహ్మ, శ్యామలా తత్త్వాలు అత్యంత భక్తిరసభరితంగా ప్రతిధ్వనించాయి.

పద విభాగం:

ఆద్యే । వేద్యే । వైద్యే । త్రిజగతి ।

రామే । వామే । శ్యామే । కురు । కరుణాం ।

తే । దాన్తే । శాన్తే । భయ-హర-భగవతి । సతి । శివ-దే ॥

ప్రతిపదార్థం:

  • ఆద్యే — సమస్త సృష్టికి ఆదిభూతమైన మూలప్రకృతి రూపిణీ!
  • వేద్యే — వేద-వేదాంతాల ద్వారా మాత్రమే గ్రహింపదగిన పరమ జ్ఞానరూపా!
  • వైద్యే — భవరోగాలను నిర్మూలించే జగద్వైద్యురాలా! (ఆరోగ్యప్రదాయినివైన దేవీ!)
  • త్రిజగతి — ముల్లోకములలోనూ వెలిగే మాతా!
  • రామే — రమణీయమైన మనోహర స్వరూపిణీ! (ఆనందదాయినీ!)
  • వామే — పరమశివుని వామభాగమున కొలువైన అర్ధాంగీ! / సౌందర్యరాశీ!
  • శ్యామే — శ్యామలాదేవి స్వరూపమైన నల్లని కాంతులీనే దివ్యమూర్తీ!
  • కురు కరుణాం — నాపై నీ దయాకటాక్షములను కురిపించుము / కరుణ చూపుము!
  • తే — నీయొక్క (భక్తుడనైన నాకు)
  • దాన్తే — ఇంద్రియ నిగ్రహమును ప్రసాదించుదానా! / దమగుణ సంపన్నురాలా!
  • శాన్తే — పరమ ప్రశాంతతత్వమా!
  • భయ-హర-భగవతి — భక్తుల సమస్త భయములను హరించే సకలైశ్వర్యసంపన్న భగవతీ!
  • సతి — దాక్షాయణీ దేవీ! (పరమ పతివ్రతా శిరోమణీ!)
  • శివ-దే — సమస్త శుభాలను, పరమ మంగళకరమైన మోక్షాన్ని ప్రసాదించే అమృతదాయినీ!

భావం:

"సృష్టికి మూలమైన ఆద్యాశక్తీ! సమస్త వేదములకు వేద్యమైన జ్ఞానస్వరూపా! సంసార రోగాలను హరించే దివ్య వైద్యురాలా! ముల్లోకములను వ్యాపించిన తల్లి! పరమ రమణీయమైన సౌందర్యరాశీ, ఈశ్వరుని వామాంగమున శోభిల్లే శ్యామలా స్వరూపిణీ! సమస్త భయాలను పారద్రోలే ఓ భగవతీ! శాంతస్వరూపిణీ! పరమ పావనివైన దాక్షాయణీ! సకల మంగళములను, మోక్షాన్ని అనుగ్రహించే ఓ జననీ! నీ భక్తుడనైన నాపై సంపూర్ణ కరుణను వర్షింపుము."

శైలీ విశేషం:

  • త్రివిధ ప్రాసల లయ: ఆద్యే – వేద్యే – వైద్యే అంటూ మొదలై, రామే – వామే – శ్యామే అంటూ శ్యామలా తత్త్వాన్ని ఆవిష్కరించి, ఆపై దాన్తే – శాన్తే అంటూ 'న్తే' కార ప్రాసతో ఉపశమించి, శివదే అంటూ శుభంకరమైన ముగింపును ఇవ్వడం అపూర్వమైన శ్రవణసుభగత్వాన్ని కలిగించింది.
  • భావ పరిపూర్ణత: 'వైద్యే త్రిజగతి' (భవరోగ వైద్యురాలు) అని స్తుతిస్తూ, 'భయహర భగవతి... శివదే' అంటూ అభయాన్ని, మంగళాన్ని కోరడంలో సమగ్ర శరణాగతి దర్శనమిస్తుంది.

No comments:

Post a Comment

అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం

 అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం  అద్భుతమైన స్తోత్రం ఈరోజు(21- 10-2026) విన్నాను. దాని ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు ...