Total Pageviews

Sunday, September 27, 2026

పితృ సూక్తం...ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యాలతో

 ఋగ్వేదాంతర్గతం మండలం పితృ సూక్తం...ప్రతిపదార్థ తాత్పర్యాలతో 27. 09. 2026

ఉదీ॑రతా॒మవ॑ర॒ ఉత్పరా॑స॒ ఉన్మ॑ధ్య॒మాః పి॒తరః॑ సో॒మ్యాసః॑ ! అసుం॒ య ఈ॒యుర॑వృ॒కా ఋ॑త॒జ్ఞాస్తే నో॑ఽవంతు పి॒తరో॒ హవే॑షు !!

 

ఇ॒దం పి॒తృభ్యో॒ నమో॑ అస్త్వ॒ద్య యే పూర్వా॑సో॒ య ఉప॑రాస ఈ॒యుః ! యే పార్థి॑వే॒ రజ॒స్యా నిష॑త్తా॒ యే వా॑ నూ॒నం సు॑వృ॒జనా॑సు వి॒క్షు !!

 

ఆహం పి॒తౄన్సు॑వి॒దత్రా॑ఀ అవిత్సి॒ నపా॑తం చ వి॒క్రమ॑ణం చ॒ విష్ణోః॑ ! బ॒ర్హి॒షదో॒ యే స్వ॒ధయా॑ సు॒తస్య॒ భజం॑త పి॒త్వస్త ఇ॒హాగ॑మిష్ఠాః !!

 

బర్హి॑షదః పితర ఊ॒త్య1॒॑ర్వాగి॒మా వో॑ హ॒వ్యా చ॑కృమా జు॒షధ్వం॑ ! త ఆ గ॒తావ॑సా॒ శంత॑మే॒నాథా॑ నః॒ శం యోర॑ర॒పో ద॑ధాత !!

 

ఉప॑హూతాః పి॒తరః॑ సో॒మ్యాసో॑ బర్హి॒ష్యే॑షు ని॒ధిషు॑ ప్రి॒యేషు॑ ! త ఆ గ॑మంతు॒ త ఇ॒హ శ్రు॑వం॒త్వధి॑ బ్రువంతు॒ తే॑ఽవంత్వ॒స్మాన్ !! 

 

ఆచ్యా॒ జాను॑ దక్షిణ॒తో ని॒షద్యే॒మం య॒జ్ఞమ॒భి గృ॑ణీత॒ విశ్వే॑ ! మా హిం॑సిష్ట పితరః॒ కేన॑ చిన్నో॒ యద్వ॒ ఆగః॑ పురు॒షతా॒ కరా॑మ !! 

 

ఆసీ॑నాసో అరు॒ణీనా॑ము॒పస్థే॑ ర॒యిం ధ॑త్త దా॒శుషే॒ మర్త్యా॑య ! పు॒త్రేభ్యః॑ పితర॒స్తస్య॒ వస్వః॒ ప్ర య॑చ్ఛత॒ త ఇ॒హోర్జం॑ దధాత !! 

 

యే నః॒ పూర్వే॑ పి॒తరః॑ సో॒మ్యాసో॑ఽనూహి॒రే సో॑మపీ॒థం వసి॑ష్ఠాః ! తేభి॑ర్య॒మః సం॑రరా॒ణో హ॒వీంష్యు॒శన్ను॒శద్భిః॑ ప్రతికా॒మమ॑త్తు !!

 

యే తా॑తృ॒షుర్దే॑వ॒త్రా జేహ॑మానా హోత్రా॒విదః॒ స్తోమ॑తష్టాసో అ॒ర్కైః ! ఆగ్నే॑ యాహి సువి॒దత్రే॑భిర॒ర్వాఙ్స॒త్యైః క॒వ్యైః పి॒తృభి॑ర్ఘర్మ॒సద్భిః॑ !!

 

యే స॒త్యాసో॑ హవి॒రదో॑ హవి॒ష్పా ఇంద్రే॑ణ దే॒వైః స॒రథం॒ దధా॑నాః ! ఆగ్నే॑ యాహి స॒హస్రం॑ దేవవం॒దైః పరైః॒ పూర్వైః॑ పి॒తృభి॑ర్ఘర్మ॒సద్భిః॑ !!

 

అగ్ని॑ష్వాత్తాః పితర॒ ఏహ గ॑చ్ఛత॒ సదః॑సదః సదత సుప్రణీతయః ! అ॒త్తా హ॒వీంషి॒ ప్రయ॑తాని బ॒ర్హిష్యథా॑ ర॒యిం సర్వ॑వీరం దధాతన !!

 

త్వమ॑గ్న ఈళి॒తో జా॑తవే॒దోఽవా॑డ్ఢ॒వ్యాని॑ సుర॒భీణి॑ కృ॒త్వీ ! ప్రాదాః॑ పి॒తృభ్యః॑ స్వ॒ధయా॒ తే అ॑క్షన్న॒ద్ధి త్వం దే॑వ॒ ప్రయ॑తా హ॒వీంషి॑ !!

 

యే చే॒హ పి॒తరో॒ యే చ॒ నేహ యాఀశ్చ॑ వి॒ద్మ యాఀ ఉ॑ చ॒ న ప్ర॑వి॒ద్మ ! త్వం వే॑త్థ॒ యతి॒ తే జా॑తవేదః స్వ॒ధాభి॑ర్య॒జ్ఞం సుకృ॑తం జుషస్వ !! 

 

యే అ॑గ్నిద॒గ్ధా యే అన॑గ్నిదగ్ధా॒ మధ్యే॑ ది॒వః స్వ॒ధయా॑ మా॒దయం॑తే ! తేభిః॑ స్వ॒రాళసు॑నీతిమే॒తాం య॑థావ॒శం త॒న్వం॑ కల్పయస్వ !! 🚩🌞🙏🌹🎻

 ================================================

మంత్రము 1

ఉదీ॑రతా॒మవ॑ర॒ ఉత్పరా॑స॒ ఉన్మ॑ధ్య॒మాః పి॒తరః॑ సో॒మ్యాసః॑ ! అసుం॒ య ఈ॒యుర॑వృ॒కా ఋ॑త॒జ్ఞాస్తే నో॑ఽవంతు పి॒తరో॒ హవే॑షు !!

  • ప్రతిపదార్థము: సోమ్యాసః = సోమపానార్హులైన, పితరః = పితృదేవతలు, అవరః = అధములైన (ఇటీవలి తరం), ఉత్పరాసః = మధ్యములకంటే క్రిందివారైన, ఉన్మధ్యమాః = మధ్యములైన, ఉత్ = గొప్పవారైన (ఉత్తములైన) పితృదేవతలు, ఉదీరతామ్ = పైకి లేచుగాక (అంటే మనలను రక్షించడానికి విచ్చేయుగాక). అసుమ్ = ప్రాణమును (శరీరమును), ఈయుః = పొందినవారు (జీవితాన్ని గడిపినవారు), అవృకాః = హింస లేనివారు, ఋతజ్ఞాః = సత్యస్వరూపులు/ధర్మమును ఎరిగినవారై, యే = ఏ పితృదేవతలు ఉన్నారో, తే = ఆ, పితరః = పితృదేవతలు, నః = మా యొక్క, హవేషు = ఆవాహనలలో (పిలుపులలో), అవంతు = మమ్ములను రక్షించుగాక.

  • తాత్పర్యము: సోమపానమునకు అర్హులైన అధమ, మధ్యమ, ఉత్తమ తరాలకు చెందిన పితృదేవతలు మా పిలుపును అందుకోవడానికి వేంచేయుదురు గాక! ప్రాణధారణ కలిగి, హింసకు దూరంగా ఉంటూ, ధర్మం ఎరిగిన ఆ పితృదేవతలు మా యజ్ఞాలలో మా చేసే పిలుపులను ఆలకించి మమ్ములను రక్షించుగాక.

  • విశేషాలు: పితృదేవతలలో భక్తుల పూర్వజన్మల క్రమాన్ని బట్టి అధమ, మధ్యమ, ఉత్తమ తరాల వారు ఉంటారని, వారందరినీ భక్తితో ఆహ్వానించాలని ఈ మంత్రం తెలుపుతుంది.

మంత్రము 2

ఇ॒దం పి॒తృభ్యో॒ నమో॑ అస్త్వ॒ద్య యే పూర్వా॑సో॒ య ఉప॑రాస ఈ॒యుః ! యే పార్థి॑వే॒ రజ॒స్యా నిష॑త్తా॒ యే వా॑ నూ॒నం సు॑వృ॒జనా॑సు వి॒క్షు !!

  • ప్రతిపదార్థము: అద్య = నేడు, పితృభ్యః = పితృదేవతలకు, ఇదం = ఈ, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక. యే = ఏ పితృదేవతలు, పూర్వాసః = పూర్వీకులో, యే = ఏ పితృదేవతలు, ఉపరాసః = ఇప్పుడే (తరువాతి కాలంలో) ఈయుః = గతించారో, యే = ఏ పితృదేవతలు, పార్థివే = భూ సంబంధమైన, రజస్యౌ = అంతరిక్ష లోకంలో లేదా రజస్సులో, నిషత్తాః = స్థిరపడి ఉన్నారో, యే వా = మరియు ఏ పితృదేవతలు, నూనమ్ = నిశ్చయముగా, సువృజనాసు = పవిత్రమైన, విక్షు = మనుష్యుల సమూహాలలో (బంధువులలో) ఉన్నారో (వారందరికీ నమస్కారం).

  • తాత్పర్యము: పూర్వీకులైనవారు, ఇటీవల గతించినవారు, భూమిపై లేదా అంతరిక్షంలో నివసించేవారు, మరియు తమ సంతానం మధ్య పవిత్రంగా సంచరించేవారైన సమస్త పితృదేవతలకు నేడు మా నమస్కారములు అర్పిస్తున్నాము.

  • విశేషాలు: కాలంతో సంబంధం లేకుండా, భిన్న లోకాల్లో ఉన్న సమస్త పితృవర్గాన్ని స్మరించి నమస్కరించడం ఇందులో ప్రధానమైనది.

మంత్రము 3

ఆహం పి॒తౄన్సు॑వి॒దత్రా॑ఀ అవిత్సి॒ నపా॑తం చ వి॒క్రమ॑ణం చ॒ విష్ణోః॑ ! బ॒ర్హి॒షదో॒ యే స్వ॒ధయా॑ సు॒తస్య॒ భజం॑త పి॒త్వస్త ఇ॒హాగ॑మిష్ఠాః !!

  • ప్రతిపదార్థము: అహం = నేను, సువిదత్రాన్ = చక్కగా జ్ఞానమును ఇచ్చునట్టి లేదా పూజింపదగిన, పితౄన్ = పితృదేవతలను, అవిత్సి = పొందితిని (దర్శించితిని). నపాతం చ = పౌత్రుని (సంతానాన్ని) మరియు, విష్ణోః = విష్ణుమూర్తి యొక్క, విక్రమణం చ = పరాక్రమమును (పాదస్థానమును) కూడా (తెలుసుకున్నాను). యే = ఏ పితృదేవతలు, బర్హిషదః = దర్భాసనులపై కూర్చునేవారై, స్వధయా = స్వధాకారముతో, సుతస్య = పిండ ప్రదానము చేయబడిన లేదా అభిషేకించబడిన సోమరసమును, పిత్వః = అన్నమును (భోగమును), భజంత = పొందుచున్నారో, తే = ఆ పితృదేవతలు, ఇహ = ఈ యజ్ఞ స్థలమునకు, ఆగమిష్ఠాః = అతి త్వరగా వేంచేయుదురు గాక.

  • తాత్పర్యము: నేను పూజనీయులైన పితృదేవతలను, సంతానాన్ని, విష్ణువు యొక్క దివ్య పరాక్రమమును దర్శించాను. దర్భాసనులపై ఆసీనులై, మేమిచ్చే స్వధాకారాన్ని మరియు హవిస్సులను స్వీకరించే పితృదేవతలు మా ఈ యజ్ఞానికి త్వరగా విచ్చేయాలి.

  • విశేషాలు: పితృ ఆరాధనతో పాటు భగవత్ అనుగ్రహాన్ని, వంశాభివృద్ధిని (సంతానాన్ని) కోరుకోవడం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

మంత్రము 4

బర్హి॑షదః పితర ఊ॒త్య1॒॑ర్వాగి॒మా వో॑ హ॒వ్యా చ॑కృమా జు॒షధ్వం॑ ! త ఆ గ॒తావ॑సా॒ శంత॑మే॒నాథా॑ నః॒ శం యోర॑ర॒పో ద॑ధాత !!

  • ప్రతిపదార్థము: బర్హిషదః = దర్భాసనులపై కూర్చునే, పితరః = పితృదేవత类似, ఊత్యై = రక్షణ కొరకు లేదా అనుగ్రహం కొరకు, అర్వాక్ = మా వైపునకు రండి, ఇమా = ఈ, వః = మీ కొరకు, హవ్యా = హవిస్సులను, చకృమా = మేము సమర్పించాము, జుషధ్వమ్ = వాటిని స్వీకరించి ప్రీతినొందుడి. తే = అట్టి, ఆ గతా = వేంచేయుడి, అవసా = రక్షణతో కూడిన, శంతమేన = అతి సుఖకరమైన అనుగ్రహంతో, అథ = మరియు, నః = మాకు, శం = సుఖమును, యోః = ఆరోగ్యమును, అరపః = పాపరహితమైన (దోషాలు లేని) స్థితిని, దధాత = ప్రసాదించండి.

  • తాత్పర్యము: ఓ బర్హిషత్ పితృదేవతలారా! మా రక్షణ కొరకు ఇటువైపునకు రండి. మేము సమర్పించిన హవిస్సులను స్వీకరించి తృప్తి చెందండి. అత్యంత సుఖకరమైన మీ రక్షణను మాకు అందించి, మాకు ఆయురారోగ్యాలను, పాపరహితమైన జీవనాన్ని ప్రసాదించండి.

  • విశేషాలు: పితృదేవతలను ఆహ్వానించి, వారు తృప్తి చెందితే మనకు సర్వవిధ సుఖాలు కలుగుతాయని ఈ మంత్రం చెబుతోంది.

మంత్రము 5

ఉప॑హూతాః పి॒తరః॑ సో॒మ్యాసో॑ బర్హి॒ష్యే॑షు ని॒ధిషు॑ ప్రి॒యేషు॑ ! త ఆ గ॑మంతు॒ త ఇ॒హ శ్రు॑వం॒త్వధి॑ బ్రువంతు॒ తే॑ఽవంత్వ॒స్మాన్ !!

  • ప్రతిపదార్థము: సోమ్యాసః = సోమపానార్హులైన, పితరః = పితృదేవతలు, బర్హిష్యేషు = దర్భాసనుల మీద ఉన్న, ప్రియేషు = ప్రీతికరమైన, నిధిషు = ఆసనములపై (స్థానములపై), ఉపహూతాః = ఆవాహన చేయబడినవారై ఉన్నారు. తే = అట్టి పితృదేవతలు, ఆ గమంతు = ఇటు రావలెను, తే = వారు, ఇహ = ఇక్కడ, శ్రువంతు = మా ప్రార్థనను వినుదురు గాక, అధిబ్రువంతు = మా మేలును గురించి ఆశీర్వదింతురు గాక, తే = ఆ పితృదేవతలు, అస్మాన్ = మమ్ములను, అవంతు = రక్షించుగాక.

  • తాత్పర్యము: సోమపానం చేసే పితృదేవతలను మా పవిత్రమైన దర్భాసనాలపైకి ఆహ్వానిస్తున్నాము. వారు ఇక్కడికి వచ్చి మా ప్రార్థనలు ఆలకించి, మమ్మల్ని దీవించి, సర్వదా రక్షించుగాక.

  • విశేషాలు: పితృదేవతలకు ఇష్టమైన ఆసనాలను ఏర్పాటు చేసి, వారిని సాక్షాత్కరింపజేసుకునే భావన ఇందులో ఉంది.

మంత్రము 6

ఆచ్యా॒ జాను॑ దక్షిణ॒తో ని॒షద్యే॒మం య॒జ్ఞమ॒భి గృ॑ణీత॒ విశ్వే॑ ! మా హిం॑సిష్ట పితరః॒ కేన॑ చిన్నో॒ యద్వ॒ ఆగః॑ పురు॒షతా॒ కరా॑మ !!

  • ప్రతిపదార్థము: విశ్వే = సమస్తమైన, పితరః = పితృదేవతలారా!, ఆచ్యజాను = మోకాళ్ళను వంచి (లేదా కుడి మోకాలిని భూమిపై ఆనించి), దక్షిణతః = దక్షిణ దిశ వైపు, నిషద్య = కూర్చుండి, ఇమం = ఈ, యజ్ఞమ్ = యజ్ఞమును (శ్రాద్ధ కర్మను), అభి గృణీత = అనుగ్రహించండి (స్వీకరించండి). నః = మా చేత, పురుషతా = మానవ సహజమైన అజ్ఞానంతో, కేన చిత్ = ఏదైనా, యత్ వా = ఏ తప్పు అయితే, ఆగః = పాపము (అపరాధము), కరామ = చేయబడిందో, పితరః = ఓ పితృదేవతలారా!, తత్ = ఆ తప్పును, మా హింసిష్ట = మమ్ములను శిక్షించక మన్నించండి.

  • తాత్పర్యము: ఓ సమస్త పితృదేవతలారా! కుడి మోకాలిని నేలపై ఆనించి (దక్షిణాభిముఖులై) కూర్చుని మా ఈ యజ్ఞాన్ని స్వీకరించండి. మానవ సహజమైన అజ్ఞానంతో మేము ఏ చిన్న తప్పు చేసినా, ఆ అపరాధాలను మన్నించండి గాక మమ్ములను హింసించకండి.

  • విశేషాలు: శ్రాద్ధ కర్మలలో దక్షిణ దిశగా కూర్చోవడం మరియు మంత్రోచ్ఛారణలో జరిగే దోషాలను క్షమించమని వేడుకోవడం ఇక్కడ చెప్పబడింది.

મంత్రము 7

ఆసీ॑నాసో అరు॒ణీనా॑ము॒పస్థే॑ ర॒యిం ధ॑త్త దా॒శుషే॒ మర్త్యా॑య ! పు॒త్రేభ్యః॑ పితర॒స్తస్య॒ వస్వః॒ ప్ర య॑చ్ఛత॒ త ఇ॒హోర్జం॑ దధాత !!

  • ప్రతిపదార్థము: పితరః = ఓ పితృదేవతలారా!, అరుణీనామ్ = ఉషస్సుల యొక్క లేదా కిరణముల యొక్క (తేజోవంతమైన లోకముల యొక్క), ఉపస్థే = ఒడిలో (సమీపంలో), ఆసీనాసః = ఆసీనులై ఉన్నవారై, దాశుషే = హవిస్సులు సమర్పించుచున్న, మర్త్యాయ = మనుష్యునికి, రయిమ్ = ధనమును, ధత్త = ప్రసాదించండి. పితరః = ఓ పితృదేవతలారా!, పుత్రేభ్యః = మా పుత్రులకు (సంతానానికి), తస్య = ఆ, వస్వః = ధన సంపదను, ప్ర యచ్ఛత = చక్కగా ప్రసాదించండి, తే = మీరు, ఇహ = ఇక్కడ, ఊర్జమ్ = అన్నరసమును (బలాన్ని), దధాత = ఉంచుదురు గాక.

  • తాత్పర్యము: తేజోవంతమైన లోకాలలో కొలువుండే పితృదేవతలారా! మాకు హవిస్సులు అందించే ఈ యజమానికి ధన సంపదలను ప్రసాదించండి. మా సంతానానికి ఆ సంపదలు అందేలా చేసి, మాకు ఆయురారోగ్య బలాలు చేకూర్చండి.

  • విశేషాలు: పితృదేవతల అనుగ్రహం వల్ల వంశంలో సిరిసంపదలు, బలం నిలకడగా ఉంటాయని ఈ మంత్రం సూచిస్తుంది.

మంత్రము 8

యే నః॒ పూర్వే॑ పి॒తరః॑ సో॒మ్యాసో॑ఽనూహి॒రే సో॑మపీ॒థం వసి॑ష్ఠాః ! తేభి॑ర్య॒మః సం॑రరా॒ణో హ॒వీంష్యు॒శన్ను॒శద్భిః॑ ప్రతికా॒మమ॑త్తు !!

  • ప్రతిపదార్థము: యే = ఏ, నః = మా యొక్క, పూర్వే = పూర్వీకులైన, సోమ్యాసః = సోమపానార్హులైన, వసిష్ఠాః = అత్యంత శ్రేష్ఠులైన పితృదేవతలు ఉన్నారో, సోమపీథమ్ = సోమపానమును, అనూహిరే = పొందారో (ఆచరించారో), యమః = యమధర్మరాజు, సంరరాణః = వారితో కలిసి ప్రీతి చెందుచూ, తేభిః = ఆ పితృదేవతలతో కూడినవాడై, ఉశన్ = ప్రీతి గలవాడై, ఉశద్భిః = కోరికలతో ఉన్న ఆ పితృదేవతలతో కలిసి, ప్రతికామమ్ = కోరినట్లుగా, హవీంషి = మా హవిస్సులను, అత్తు = స్వీకరించుగాక.

  • తాత్పర్యము: మా పూర్వీకులై, సోమపానం ఆచరించి శ్రేష్ఠులైన పితృదేవతలతో పాటు, యమధర్మరాజు కూడా ప్రీతి చెందుగాక! కోరికలతో ఉన్న ఆ పితృదేవతలతో కలిసి యముడు మా హవిస్సులను స్వీకరించి తృప్తి చెందును గాక.

  • విశేషాలు: పితృ లోకానికి అధిపతి అయిన యమధర్మరాజుతో పాటు పితృదేవతలకు హవిస్సులు సమర్పించే విధానం ఇందులో వర్ణించబడింది.

మంత్రము 9

యే తా॑తృ॒షుర్దే॑వ॒త్రా జేహ॑మానా హోత్రా॒విదః॒ స్తోమ॑తష్టాసో అ॒ర్కైః ! ఆగ్నే॑ యాహి సువి॒దత్రే॑భిర॒ర్వాఙ్స॒త్యైః క॒వ్యైః పి॒తృభి॑ర్ఘర్మ॒సద్భిః॑ !!

  • ప్రతిపదార్థము: అగ్నే = ఓ అగ్నిదేవుడా!, దేవత్రా = దేవతల కొరకు, జేహమానాః = తపిస్తూ లేదా ఆరాధిస్తూ, హోత్రానిదః = యజ్ఞ కర్మలను ఎరిగినవారు, స్తోమతష్టాసః = స్తోత్రములచే చక్కగా రూపుదిద్దుకున్నవారు, అర్కైః = మంత్రములచే పూజింపబడినవారు, తాతృషుః = తృప్తి చెందినవారైన పితృదేవతలు ఎవరై ఉన్నారో, సువిదత్రేభిః = పూజింపదగినవారూ, సత్యైః = సత్యస్వరూపులూ, కవ్యైః = కవ్యభాగమును స్వీకరించువారూ, ఘర్మసద్భిః = సూర్యమండలంలో లేదా యజ్ఞవేదికపై నివసించువారూ అయిన, పితృభిః = ఆ పితృదేవతలతో కూడి, అర్వాక్ = మా వైపునకు, యాహి = వేంచేయుము.

  • తాత్పర్యము: ఓ అగ్నిదేవుడా! దేవతలను ఉద్దేశించి యజ్ఞాలు చేసి, మంత్రాలతో తృప్తి చెందిన ఆ పితృదేవతలను వెంటబెట్టుకుని రా. సత్యస్వరూపులు, కవ్యభాగాలను అందుకునేవారు అయిన ఆ పూజ్యులైన పితృదేవతలతో కలిసి మా యజ్ఞశాలకు దయచేయింపుము.

  • విశేషాలు: అగ్నిదేవుడు పితృదేవతలకు హవిస్సులను చేరవేసే రాయబారి కాబట్టి, అగ్నిని ప్రార్థించి పితృదేవతలను ఆహ్వానించడం జరుగుతుంది.

మంత్రము 10

యే స॒త్యాసో॑ హవి॒రదో॑ హవి॒ష్పా ఇంద్రే॑ణ దే॒వైః స॒రథం॒ దధਾ॑నాః ! ఆగ్నే॑ యాహి స॒హస్రం॑ దేవవం॒దైః పరైః॒ పూర్వైః॑ పి॒తృభి॑ర్ఘర్మ॒సద్భిః॑ !!

  • ప్రతిపదార్థము: అగ్నే = ఓ అగ్నిదేవుడా!, యే = ఏ పితృదేవతలు, సత్యాసః = సత్యస్వరూపులో, హవిరదః = హవిస్సులను భుజించువారో, హవిష్పాః = హవిస్సులను త్రాగువారో, ఇంద్రేణ = ఇంద్రునితోను, దేవైః = ఇతర దేవతలతోను, సరథమ్ = ఒకే రథంపై, దధానాః = ఆసీనులైనవారో, దేవవందైః = దేవతలచే కూడా వందనం చేయబడువారో, పరైః = ఉత్తములైనవారూ, పూర్వైః = పూర్వీకులైనవారూ, ఘర్మసద్భిః = సూర్యమండలవాసులైనవారూ అయిన, సహస్రం పితృభిః = వేలాది పితృదేవతలతో కూడి, యాహి = రమ్ము.

  • తాత్పర్యము: ఓ అగ్నిదేవా! సత్యస్వరూపులై, ఇంద్రాది దేవతలతో సమానంగా ఒకే రథంపై ప్రయాణించేవారు, దేవతల చేతనే పూజింపబడేవారు అయిన పూర్వ పితృదేవతలను వేల సంఖ్యలో తోడుగా తీసుకుని మా యజ్ఞానికి వేంచేయుము.

  • విశేషాలు: పితృదేవతల యొక్క గొప్పతనం దేవతలతో సమానమని, వారు అత్యంత తేజోవంతులని ఈ మంత్రం తెలియజేస్తుంది.

మంత్రము 11

అగ్ని॑ష్వాత్తాః పితర॒ ఏహ గ॑చ్ఛత॒ సదః॑సదః సదత సుప్రణీతయః ! అ॒త్తా హ॒వీంషి॒ ప్రయ॑తాని బ॒ర్హిష్యథా॑ ర॒యిం సర్వ॑వీరం దధాతన !!

  • ప్రతిపదార్థము: సుప్రణీతయః = మంచి మార్గమును చూపించువారైన, అగ్నిష్వాత్తాః = అగ్నిష్వాత్తులనే నామము గల, పితరః = పితృదేవతలారా!, ఏహ గచ్ఛత = ఇటు రండి, సదః సదః = ప్రతి ఆసనముపై (ప్రత్యేక స్థానములలో), సదత = కూర్చోండి. ప్రయతాని = పవిత్రముగా సిద్ధం చేయబడిన, హవీంషి = హవిస్సులను, బర్హిషి = దర్భలపై ఉంచినవాటిని, అత్తా = భుజించుడి, అథా = ఆ తరువాత, సర్వవీరమ్ = సర్వశ్రేష్ఠమైన పుత్రపౌత్రాదులతో కూడిన, రయిమ్ = ధన సంపదను, దధాతన = మాకు ప్రసాదించండి.

  • తాత్పర్యము: ఓ అగ్నిష్వాత్తులనే పితృదేవతలారా! ఇటు రండి. మాచే ఏర్పాటు చేయబడిన ఆసనాలలో ఆసీనులై, పవిత్రమైన హవిస్సులను భుజించండి. ఆపై మాకు వీరులైన సంతానాన్ని, సమస్త సంపదలను ప్రసాదించండి.

  • విశేషాలు: పితృగణాలలో 'అగ్నిష్వాత్తులు' ఒక విశిష్టమైన గణం. వారికి ప్రత్యేకంగా హవిస్సులు సమర్పించి అనుగ్రహం కోరడం ఇందులో ఉంది.

మంత్రము 12

త్వమ॑గ్న ఈళి॒తో జా॑తవే॒దోఽవా॑డ్ఢ॒వ్యాని॑ సుర॒భీణి॑ కృ॒త్వీ ! ప్రాదాః॑ పి॒తృభ్యః॑ స్వ॒ధయా॒ తే అ॑క్షన్న॒ద్ధి త్వం దే॑వ॒ ప్రయ॑తా హ॒వీంషి॑ !!

  • ప్రతిపదార్థము: జాతవేదః = ఓ జాతివేదుడా (సమస్తము ఎరిగినవాడా)! అగ్నే = ఓ అగ్నిదేవుడా!, ఈలితః = స్తుతింపబడిన నీవు, హవ్యాని = హవిస్సులను, సురభీణి = మంచి సువాసన గలవిగా, కృత్వీ = చేసి, అవాడ్ఢమ్ = (పితృలోకమునకు) తీసుకొని వెళ్ళుము. స్వధయా = స్వధాకారముతో, పితృభ్యః = పితృదేవతలకు, ప్రాదాః = సమర్పించావు, తే = వారు, అక్షన్ = భుజించారు; ఓ దేవ = ఓ అగ్నిదేవుడా!, త్వమ్ = నీవు కూడా, ప్రయతా = పవిత్రమైన, హవీంషి = హవిస్సులను, అద్ధి = భుజించుము (స్వీకరించుము).

  • తాత్పర్యము: ఓ అగ్నిదేవుడా! మాచే స్తుతింపబడిన నీవు, మేము ఇచ్చిన హవిస్సులను సువాసనభరితంగా మార్చి పితృదేవతలకు చేరవేశావు. వారు వాటిని స్వధాకారంతో భుజించారు. ఓ దేవా, నీవు కూడా మా పవిత్రమైన హవిస్సులను స్వీకరించుము.

  • విశేషాలు: అగ్నిదేవుడు మానవులు ఇచ్చే హవిస్సులను దివ్యమైన రూపంలోకి మార్చి పితృదేవతలకు తృప్తిగా అందిస్తాడని ఈ మంత్రం వివరిస్తుంది.

మంత్రము 13

యే చే॒హ పి॒తరో॒ యే చ॒ నేహ యాఀశ్చ॑ వి॒ద్మ యాఀ ఉ॑ చ॒ న ప్ర॑వి॒ద్మ ! త్వం వే॑త్థ॒ యతి॒ తే జా॑తవేదః స్వ॒ధాభి॑ర్య॒జ్ఞం సుకృ॑తం జుషస్వ !!

  • ప్రతిపదార్థము: జాతవేదః = ఓ అగ్నిదేవుడా!, యే = ఏ పితృదేవతలు, ఇహ = ఈ లోకంలో (ఇక్కడ) ఉన్నారో, యే చ = ఏ పితృదేవతలు,న ఇహ = ఇక్కడ లేనిరో (ఇతర లోకాల్లో ఉన్నారో), యాః చ = ఏ పితృదేవతలను అయితే, విద్మ = మేము ఎరుగుదుమో, యాః ఉ చ = మరియు ఏ పితృదేవతలను, న ప్రవిద్మ = మేము ఎరుగమో (మాకు తెలియని పూర్వీకులు ఉన్నారో), తే = ఆ సమస్త పితృదేవతలు, యతి = ఎంతమంది ఉన్నారో, త్వమ్ = నీవు, వేత్థ = చక్కగా ఎరుగుదువు; కాబట్టి, స్వధాభిః = స్వధాకారములతో కూడిన, సుకృతమ్ = పుణ్యప్రదమైన, ఇమం యజ్ఞమ్ = ఈ యజ్ఞమును, జుషస్వ = ప్రీతితో స్వీకరించుము.

  • తాత్పర్యము: ఓ అగ్నిదేవా! మాకు ప్రత్యక్షంగా తెలిసినవారు, తెలియనివారు, ఇక్కడ ఉన్నవారు, ఇతర ప్రాంతాలలో ఉన్నవారు అయిన సమస్త పితృదేవతలు ఎంతమంది ఉన్నారో నీకు తెలుసు. వారందరి తరఫున ఈ స్వధాకారాన్ని స్వీకరించి మా యజ్ఞాన్ని సఫలం చేయుము.

  • విశేషాలు: మనకు పేర్లు, గోత్రాలు తెలియని ఎంతోమంది పూర్వీకులు ఉంటారని, వారందరికీ అగ్నిదేవుని ద్వారా నైవేద్యం చేరుతుందని ఈ మంత్రం అద్భుతంగా చాటుతుంది.

మంత్రము 14

యే అ॑గ్నిద॒గ్ధా యే అన॑గ్నిదగ్ధా॒ మధ్యే॑ ది॒వః స్వ॒ధయా॑ మా॒దయం॑తే ! తేభిః॑ స్వ॒రాళసు॑నీతిమే॒తాం య॑థావ॒శం త॒న్వం॑ కల్పయస్వ !!

  • ప్రతిపదార్థము: యే = ఏ పితృదేవతలు, అగ్నిదగ్ధాః = (మరణానంతరం సాంప్రదాయకంగా) అగ్ని సంస్కారము చేయబడినవారో, యే = ఏ పితృదేవతలు, అనగ్నిదగ్ధాః = అగ్ని సంస్కారము చేయబడనివారో (అంటే చిన్నతనంలో పోయినవారు లేదా అటవీ/ప్రమాదాలలో నశించినవారు), మధ్యే దివః = అంతరిక్షంలో లేదా స్వర్గలోక మధ్యభాగంలో, స్వధయా = స్వధాకారంతో, మాదయంతే = తృప్తి చెందుచున్నారో, తేభిః = ఆ పితృదేవతలతో కూడినవాడవై, స్వరాట్ = స్వయంప్రకాశుడవు కమ్ము, అసునీతిమ్ = ప్రాణములను నడిపించే ఈ దివ్యమైన మార్గమును, ఏతామ్ = దీనిని, యథావశమ్ = నీ ఇష్టప్రకారము లేదా నియమానుసారము, తన్వమ్ = నీ శరీరాన్ని (జీవితాన్ని), కల్పయస్వ = దివ్యంగా తీర్చిదిద్దుకో.

  • తాత్పర్యము: అంత్యేష్టి సంస్కారాలు పొందినవారు మరియు పొందలేనివారు అయిన సమస్త పితృదేవతలు స్వర్గ మధ్యభాగంలో స్వధాకారంతో ఆనందిస్తున్నారు. ఆ పితృదేవతల కృపతో నీవు ఆత్మజ్ఞానంతో ప్రకాశిస్తూ, నీ జీవితాన్ని తగిన విధంగా సద్గతి పొందేలా మలచుకో.

  • విశేషాలు: మరణ విధానంతో సంబంధం లేకుండా ఆత్మలన్నీ పితృ లోకంలో తృప్తి పొందుతాయని, వారి అనుగ్రహంతో సాధకుడు తన జీవితాన్ని ధన్యం చేసుకోవాలని ఈ అంతిమ మంత్రం బోధిస్తుంది.

Wednesday, September 23, 2026

శివ మార్గ బంధు స్తోత్రం

 శ్రీ అప్పయ్య దీక్షితులు రచించిన మహిమాన్వితమైన శివ మార్గ బంధు స్తోత్రం – తెలుగు తాత్పర్యంతో

డా. తాడేపల్లి పతంజలి 01.03-22
( మహాశివరాత్రి సందర్భంగా శివ పాదపద్మములకు సమర్పితము)
1.
शंभो महादेव देव शिव शंभो महादेव देवेश शंभो
शंभो महादेव देव
శంభో మహాదేవ దేవ శివ శంభో మహాదేవ దేవేశ శంభో శంభో మహాదేవ దేవ
తాత్పర్యము
శుభాన్ని అనుగ్రహించే శివ స్వామికి సాష్టాంగ ప్రణామాలు,
గొప్ప దేవునికి సాష్టాంగ ప్రణామాలు,
శాంతి నిలయునికి సాష్టాంగ ప్రణామాలు,
మనకు సంపదలను అనుగ్రహించే శివునికి(అమంగళమును పోగొట్టువాడు) సాష్టాంగ ప్రణామాలు,
మరియు దేవతల దేవుడు అయిన శివునికి సాష్టాంగ ప్రణామాలు.
2
फालावनम्रकिरीटं फालनेत्रार्चिषा दग्ध पञ्चेषुकीटम्।
शूलाहतारातिकूटं शुद्धमर्धेन्दुचूडं भजे मार्गबन्धुम्॥ .. शंभो…
ఫాలావనమ్ర కిరీటం
ఫాలనేత్రార్చిషాదగ్ధపంచేషుకీటమ్
శూలాహతారాతికూటం
శుద్ధమర్ధేందుచూడం
భజే మార్గబంధుమ్
శంభో మహాదేవ దేవ శివ శంభో మహాదేవ దేవేశ శంభో శంభో మహాదేవ దేవ
తలపై కిరీటం ధరించినవానిని ( ఫాల +అవనమ్ర కిరీటం 1. ఫాల= నెత్తి, 2. అవనమ్ర= ఆదరించిన, నమ్రమయినట్లున్న ) తన నుదుటి లోని నేత్రపు మంటతో ఐదు బాణాలు కల మన్మథుని కాల్చిన వానిని,( 1. ఫాల= నుదురు ,2. పంచేషు = పంచ ఇషవః యస్య ఐదు బాణములు కలవాడు. మన్మథుడు 3. కీటం= కీటమువంటి మన్మథుని భక్షించినవానిని ).
తన త్రిశూలము చేత శత్రువులను చంపినవానిని,( శూల+ఆహత+ఆరాతికూటం)
మాయారహితుడును, (శుద్ధం)
అమృతాన్ని కురిపించే నెలవంకను ముందుజుట్టునందు కలవాడును,
నా మార్గ బంధువయిన శివుని ప్రార్థిస్తున్నాను.
3
अङ्गे विराजद्भुजङ्गं अभ्र गंगा तरंगाभि रामोत्तमांगम्।
ओंकारवाटी कुरंग सिद्ध संसेवितांघ्रिं भजे मार्गबन्धुम् ॥ .. शंभो…
అంగే విరాజద్భుజంగం
అభ్రగంగాతరంగాభిరామోత్తమాంగమ్
ఓంకారవాటీకురంగం
సిద్ధసంసేవితాంఘ్రిం భజే మార్గబంధుమ్
శంభో మహాదేవ దేవ శివ శంభో మహాదేవ దేవేశ శంభో శంభో మహాదేవ దేవ
పాములచే అలంకరించబడిన అవయవాలు కలవానిని
ఆకాశగంగా తరంగాలతో అందంగా ఉన్న తల కలవానిని
పవిత్ర ఓంకార ఉద్యానవనంలో జింక అయినవానిని,
గొప్ప ఋషులు సిద్ధులు పూజించు పాదాలు కలవానిని
నా మార్గ బంధువయిన శివుని ప్రార్థిస్తున్నాను.
4
नित्यं चिदानंदरूपं निह्ताशेष लोकेश वैरिप्रतापम् ।
कार्तस्वरागेन्द्र चापं कृत्तिवासं भजे दिव्य सन्मार्गबन्धुम्॥ .. शंभो…
నిత్యం
చిదానందరూపం
నిహ్నుతాశేషలోకేశ వైరిప్రతాపమ్ |
కార్తస్వరాగేంద్రచాపం
కృత్తివాసం
భజే దివ్యసన్మార్గబంధుమ్ || 4 ||
శంభో మహాదేవ దేవ శివ శంభో మహాదేవ దేవేశ శంభో శంభో మహాదేవ దేవ
శాశ్వతుని, జ్ఞానము మరియు ఆనందం తన రూపంగా కలవానిని
ఇంద్రుని శత్రువు యొక్క కీర్తిని నాశనం చేసినవానిని (నిహ్నుత+అశేషలోక+ఈశ వైరిప్రతాపమ్ 1. నిహ్నుత =తిరస్కరించిన)
బంగారు మేరు పర్వతాన్ని తన ధనుస్సుగా ఉపయోగించినవానిని,( కార్తస్వర+అగ+ఇంద్రచాపం 1. కార్తస్వర= కృతస్వర అనబడు గనిలో పుట్టినది. బంగారము.2. అగ= వెళ్లలేనిది ,పర్వతము
చర్మమే వస్త్రముగా కలవానిని
దివ్యమైన ఉత్తమ మార్గానికి చెందిన వారికి బంధువయిన శివుని నేను ప్రార్థిస్తున్నాను,
5
कन्दर्प दर्पघ्नमीशं कालकण्ठं महेशं महाव्योमकेशम्।
कुन्दाभदन्तं सुरेशं कोटिसूर्यप्रकाशं भजे मार्गबन्धुम् ॥ .. शंभो…
కందర్పదర్ప దఘ్నమీశం
కాలకంఠం మహేశం
మహావ్యోమకేశమ్ |
కుందాభదంతం సురేశం
కోటిసూర్యప్రకాశం
భజే మార్గబంధుమ్
శంభో మహాదేవ దేవ శివ శంభో మహాదేవ దేవేశ శంభో శంభో మహాదేవ దేవ
మన్మథుని గర్వాన్ని నాశనం చేసినవానిని,(పోగొట్టినవానిని)
కాలకూటము వలన నల్లనయిన కంఠము గల శివుని
గొప్పదయిన ఆకాశము తన కేశములుగా ( జటాజూటం) కలవానిని
తెల్లటి మల్లె (మొల్ల) పువ్వులను పోలిన దంతాలు కలవానిని,
దేవతల ప్రభువును
కోట్లాది సూర్యుల ప్రకాశాన్ని కలిగి ఉన్నవానిని.
నా మార్గ బంధువయిన శివుని ప్రార్థిస్తున్నాను,
6
मन्दारभूतेरुदारं मन्दरागेन्द्रसारं महागौर्यदूरम्।
सिन्धूर दूर प्रचारं सिन्धुराजातिधीरं भजे मार्गबन्धुम्॥ .. शंभो…
మందారభూతేరుదారం.
మందరాగేంద్రసారం మహా గౌర్యదూరమ్ |
సిందూరదూరప్రచారం
సింధురాజాతిధీరం భజే మార్గబంధుమ్
శంభో మహాదేవ దేవ శివ శంభో మహాదేవ దేవేశ శంభో శంభో మహాదేవ దేవ
కోరికలు తీర్చే మందార వృక్షముకన్న ఎక్కువగా సంపదలు ఇవ్వగలిగినవానిని,
మందర పర్వతం వలె బలమయినవానిని ,(మందరాగ= రాగరహితులయిన విరక్తులలో, ఇంద్ర= శ్రేష్ఠులయిన వారికి సారమయిన నిధి వంటివానిని అని ఇంకొక సమన్వయం)
మహాగౌరికి ఎన్నటికి దూరము కానివానిని
కుంకుమువంటి యెఱ్ఱని పొడిని (సిందూర) దూరము చేయు ప్రచారము కలవానిని (అనగా ఒక్కొక్క సమయంలో తీవ్రమైన ఎరుపు రంగును కలిగి ఉన్నవానిని, లేదాసిందూరము కాకుండా భస్మము శరీరమున ధరించినవానిని)
( అతిధూమ్రః = మిక్కిలి ధూమ్రవర్ణము -నలుపు, ఎరుపు కలసియున్న రంగు- పొగవర్ణములో ఉన్నవాడు అని శివ సహస్రనామము)
సముద్రుని వలె మిక్కిలి గంభీరమయినవానిని
నేను నా మార్గం యొక్క స్నేహితుడిని ప్రార్థిస్తున్నాను,
7
अप्पय्ययज्वेन्द्रगीतं स्तोत्रराजं पठेद्यस्तु भक्त्या प्रयाणे।
तस्यार्थसिदिं विधत्ते मार्गमध्येऽभयं चाशुतोषी महेशः॥ .. शंभो…
అప్పయ్యయజ్వేంద్ర గీతం
స్తోత్రరాజం పఠేద్యస్తు భక్త్యా ప్రయాణే |
తస్యార్ధసిద్ధిం విధత్తే
మార్గమధ్యే భయం చాశుతోషో మహేశః
శంభో మహాదేవ దేవ శివ శంభో మహాదేవ దేవేశ శంభో శంభో మహాదేవ దేవ
శ్రేష్ఠులయిన అప్పయ్య దీక్షితుల గీతము(స్తోత్రము) ఇది..
ఈ స్తోత్రము ప్రయాణంలో భక్తితో చదివిన వారి కోరికలను నెరవేరుస్తుంది.
ప్రయాణ సమయంలో ఈ స్తోత్రమును చదివినవారి రక్షణను, కార్యసిద్ధిని అల్పసంతోషి (శీఘ్ర సంతోషి) అయిన శివుడు సులభంగా కలిగిస్తాడు.
***
( ఆర్తిగా ఈ స్తోత్రాన్ని చదివే మా మామగారు కీర్తిశేషులు శ్రీ పి. సత్యసాగర్ గారిని ఈ సందర్భంలో స్మరిస్తూ నమస్కరిస్తున్నాను)
- తాడేపల్లి పతంజలి
స్వస్తి

అపీతకుచాంబాస్తవము

 శ్రీ శివాయ గురవేనమః

అపీతకుచాంబాస్తవము(మొత్తం 08 శ్లోకాలు మూలం, తాత్పర్యంతో)
నేపథ్యం
ముత్తుస్వామి దీక్షితుల వారి కీర్తనల వివరణాయజ్ఞంలో ఈరోజు (29-11-2020) స్వామి దయతో 42 వ వకృతి అరుణాచల నాథం మొదలుపెట్టాను. “అరుణాచల నాథం స్మరామి అనిశం-అపీత కుచాంబా సమేతమ్ “అని ఆ కృతి మొదలు. ఆగిపోయాను. అపీత కుచాంబ ఎవరు? ఆమె వివరాల ఆరాధనలో- అప్పయ్య దీక్షితులవారి “అపీతకుచాంబాస్తవము” కనబడింది. దానికి తెలుగులో తాత్పర్యం వ్రాయాలని ప్రేరణ కలిగింది.దాని ఫలితమే ఇది.
****
ఒకసారి శ్రీ అప్పయ్య దీక్షితులు అరుణచలేశ్వర దర్శనం కోసం తిరువన్నామలై వెళ్ళారు. అక్కడ వారికి తీవ్రమైన జ్వరం వచ్చింది. ఆ సమయంలో ఆయన ఈ స్తవాన్ని రచించి అపీతకుచాంబాదేవిని ప్రార్థించారు. వారికి వెంటనే ఉపశమనం లభించింది. ఇప్పుడు కూడా భక్తితో ఈ స్తవాన్ని పఠించడం ద్వారా జ్వరం మరియు ఇతర రోగాల నుండి ఉపశమనం పొందవచ్చు. మూలపాఠాన్ని , తెలుగు అనువాదాన్ని అమ్మవారి దయతో అందిస్తున్నాను.
01
ఆనందసింధులహరీమమృతాంశుమౌలే-
రాసేవినామమృత-నిర్మిత-వర్తిమక్ష్ణోః .
ఆనందవల్లివితతేరమృతార్ద్రగుచ్ఛం
అంబ స్మరామ్యహమపీతకుచే వపుస్తే
తాత్పర్యం
అరుణాచలేశ్వరుని పట్టమహిషి అయిన అపీతకుచాంబ అమ్మవారియొక్క దివ్య దేహాన్ని స్మరిస్తున్నాను. అమ్మవారు చంద్రశేఖరుని ఆనంద సముద్రము యొక్క ప్రవాహం.
ఎప్పుడూ తనను పూజించే వారికి కరుణామృతం నిండిన కళ్ళు గల తల్లి. ఆనందమనే తీగకు కలిగి, అమృతముచే తడిసి ఆర్ద్ర్రంగా ఉన్న పూలగుత్తి.
2
నిర్నిద్ర-కోకనద-కోమలకాంతమంబ-
నిత్యం సుధానికరవర్షి పదం త్వదీయం .
మూర్ఛాకరజ్వరరుజా మమ తాపితస్య
మూర్ధ్ని క్షణం సకృదపీతకుచే నిధేహి
తాత్పర్యం
ఓ తల్లి ! ఓ అపీత కుచాంబా ! మృదువైన మరియు మెరిసే నీ పాదాలు అప్పుడే వికసించిన కమలాలు మరియు ఎప్పటికీ అమృతాన్ని వర్షించేవి . నేను మూర్ఛపోతున్నాను. జ్వరం మరియు అనారోగ్యం యొక్క వేడితో బాధపడుతున్నాను.దయచేసి నీ పాదాలను నా తలపై కనీసం క్షణం సేపు ఉంచు.
03
శీతాంశుకోటి సుషమాశిశిరైః కటాక్షైః
అవ్యాజభూతకరుణారసపూరపూర్ణైః .
కర్పూరధూలిమివ దిక్షు సమాకిరద్భిః
అంబ క్షణం స్నపయ మామరుణాద్రిమాన్యే
.
అమ్మా ! నీ యొక్క చూపులు వేలాది చంద్రుల నుండి వెలువడే వెన్నెల జల్లుల వంటివి. ప్రతిఫలాపేక్ష లేని కరుణారసంతో పూర్ణంగా నిండినవి. దిక్కులన్నిటా కర్పూరపు ధూళి వలె వెదజల్లబడుచున్నవి. అమ్మా! అటువంటి నీ యొక్క చూపులు ఒక్క క్షణం నా పైన వర్షింపజేసి నన్ను తడుపు
04
ఆవిర్భవ క్షణమపీతకుచే పురస్తాత్
అంబ జ్వరేణ మహతా మమ తాపితస్య .
యేన త్వదంఘ్రిరుచిజాల-సుధాప్రవాహే
మగ్నస్తదైవ తనుతాపమముం త్యజేయం
అమ్మా! నా శరీరము జ్వరము వలన చాలా తాపముతో ఉంది. నువ్వు ఒక్క క్షణమైనా నా ముందు కనబడి నీ పాదాలనుండి జాలువారే అమృత సముద్రాన్ని నా పైనుండి ప్రవహింపజేయుము. నేను ఆ ప్రవాహంలో మునకలువేసి నా శరీరములో ఉన్న తాపమును పోగొట్టుకొంటాను.
5
నానావిధైర్నలిన-జాతలిపిప్రకౢప్తైః
ఆనీతమూర్ఛమధికం క్షుభితైర్జ్వరాద్యైః .
ఆశ్వాసయ క్షణమపీతకుచే కరాగ్ర-
క్రీడాకనత్కనకహల్లకసౌరభేణ
అనేక రకాలయిన పద్మ దళాలతో చికిత్స ఉన్నప్పటికీ నా మతిమరుపుతో పాటు నా జ్వరం పెరుగుతున్నది,
ఓ అపీత కుచాంబా ! నీ చేతిలో ఆడుతున్న ఆ బంగారు తామరసౌరభాన్ని నాకు అనుగ్రహిస్తూ ఒక్క క్షణం నాకు భరోసా ఇవ్వు. ఆశ్వాసించు.
6
కంఠే విషం విషముచో భుజగాః కపర్దే
పార్శ్వే చ భూతపతయః ప్రమథాశ్చ భీమాః .
శోణాచలేశముపసృత్య భజేత కో వా
న స్యాత్తవాంబ సవిధే యది సన్నిధానం
ఓ అపీత కుచాంబా ! నీ భర్త శివుని గొంతులో విషం; జుట్టులో విషం-వెలువడే సర్పాలు; పక్కపక్కనే భయంకరమైన భయంకరమయిన భూతాలు. నువ్వు గనుక అతని పక్కన లేకపోతే ఆ అరుణాచల ప్రభువును ఎవరు ఆరాధిస్తారు? ”
7
శక్తిర్జగజ్జననపాలన-భంజనేషు
భోగేషు దివ్యమహిషీ తరుణేందుమౌలేః .
సిద్ధిఃకరప్రణయినీ తవ సన్నిధానం
యన్నాసి తస్య తదపీతకుచే న జానే
ఓ అపీత కుచాంబా ! సృష్టి, రక్షణ మరియు విధ్వంసానికి కారణమయిన శక్తిదాయినీ !
చంద్రుని తలపై ధరించిన శివుని యొక్క గొప్పరాణీ !
కోరిన కోరికలు ప్రేమతో నెరవేర్చు నీ యొక్క గొప్ప దయకు మించి- నాకు ఇంకా ఏమీ తెలియదు
8
త్వం సాక్షిణీ ప్రలయభైరవతాండవానాం
త్వం శేషిణీ సహరిధాతృ చరాచరాణాం .
త్వం మోచినీ సకలసంసృతిజాలకానాం
త్వాం బ్రహ్మసంవిదమపీతకుచే నమామి
ఓ అపీత కుచాంబా ! శివుడి విధ్వంస నృత్యానికి నువ్వు సాక్షి .
సృష్టి వినాశనంలో విష్ణువు, బ్రహ్మ మరియు ఇతరుల అంతర్థానం తరువాతకూడా మిగిలి ఉన్నదానివి.
నువ్వు అనేక రూపాల్లో మోక్షాన్ని అందిస్తావు. నువ్వు బ్రహ్మజ్ఞాన స్వరూపిణివి. నీకు నా నమస్కారాలు తెలియజేస్తున్నాను.

Friday, September 11, 2026

శ్రీ నాథుని వినాయక దండకము

       శ్రీ నాథుని హర విలాసము లోని ఆరవఆశ్వాసములో ఉన్న

                 వినాయక దండకము- తాత్పర్య విశేషాలతో

దండకము. జయజయ జగదేకరక్షామణీ! దేవచూడామణి శ్రేణిశోణప్రభాజాల సుస్మేర పాదారవిందా! ముకుందప్రియా! యిందుధారీ! కటస్యందిదానాంబుధారాధునీధోరణీ గాహకౌతూహలాయ త్తమత్త ద్విరేఫాంగనా గాన సంగీతిరంగీకృతస్వాంత ! దంతావళాస్యా! నమస్యా! త్రిలోకైకవశ్యా! యవశ్యాయశై లాత్మ జాధర్మ సంతానసంతానకల్ప ద్రుపుష్పావతంసా ! యసారోరుసంసారమాయాంధకారాహృతి ప్ర క్రియాభాస్కరా ! కోటిభాస్వన్ని రాఘాట దేహ ప్రభాభాస్వరా! దేవి ! హేరంబ ! లంబోదరా ! యేక దంతా! మహాకాయ! సంతప్త కార్తస్వరాభా! విశాలాక్ష! మౌంజీధరా! నాగయజ్ఞోప వీతా! సమన్వీతకృష్ణాజినా! యాఖువాహా ! కుఠారాయుధా! విఘ్న రాజా! గణాధ్యక్ష!

కారుణ్యలీలాకటాక్షంబునన్ మమ్ము వీక్షించి రక్షింపు మీక్షీరవారాశి నీమందర  క్ష్మాధరస్వామి కవ్వంబుగా నీభుజంగాధినాథుండు సూత్రంబుగాఁ గచ్ఛపాధీశుఁ డాధారపీరంబుగా సర్వదివ్యౌషధీవల్లుల న్వైచి నానాపదార్థంబు లన్వెన్నలం బంచుకోఁ గోరి యున్నార మిక్కార్య మేవిఘ్నముం బొంద కుండంగ నేవిక్రియం జెంద కిష్టార్థ సంసిద్ధులం గైకొనుం గాక నీయాజ్ఞ సర్వేశ! సర్వాత్మకా ! నిర్వికల్పా ! నిరీహా ! నిరాతంక ! నిశ్శంక ! యోంకారమూర్తీ! నమస్తే నమస్తే నమః,

 

1. జయజయ జగదేకరక్షామణీ! దేవచూడామణి శ్రేణిశోణప్రభాజాల సుస్మేర పాదారవిందా!

  • తాత్పర్యం: జగత్తునంతటినీ రక్షించడంలో మణిలాంటివాడా! దేవతల కిరీటాల నందలి రత్నాల కాంతులచే ప్రకాశించే పాదపద్మములు కలవాడా! నీకు జయము జయము అగుగాక.
  • విశేషాలు: భక్తులను కంటికి రెప్పలా కాపాడే దేవుడని, దేవతలందరూ ఆయన పాదాలకు నమస్కరిస్తారని ఈ వాక్యం తెలియజేస్తుంది.

2. ముకుందప్రియా! యిందుధారీ!

  • తాత్పర్యం: శ్రీమహావిష్ణువునకు (ముకుంద) ఇష్టుడైనవాడా! శివుని (ఇందుధారి - చంద్రుని ధరించినవాడు) పుత్రుడా! నీకు జయమగుగాక.
  • విశేషాలు: విష్ణువు మరియు శివులతో వినాయకుడికి ఉన్న ఘనమైన సంబంధాన్ని, దైవిక కుటుంబాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.

3. కటస్యందిదానాంబుధారాధునీధోరణీ గాహకౌతూహలాయ త్తమత్త ద్విరేఫాంగనా గాన సంగీతిరంగీకృతస్వాంత ! దంతావళాస్యా!

  • తాత్పర్యం: మదజలం కారుతున్న నీ ముఖంపై మదమ్ములు గుమ్మరిస్తూ, ఆ సువాసనకు ఆకర్షింపబడి తిరిగే తుమ్మెదల (ద్విరేఫ) ఝంకారమనే సంగీతానికి సంతోషించే మనస్సు కలవాడా! ఏనుగు ముఖము గలవాడా!
  • విశేషాలు: ఏనుగు మదపుగుణం మరియు దాని చుట్టూ తిరిగే తుమ్మెదల వర్ణన కవి ప్రకృతి రమణీయతను భక్తిలో ఎలా ఇమడ్చాడో తెలుపుతుంది.

4. నమస్యా! త్రిలోకైకవశ్యా!

  • తాత్పర్యం: అందరిచేతా నమస్కరింపబడేవాడా! మూడు లోకాలను తన ఆకర్షణతో వశపరచుకున్నవాడా! నీకు నమస్కారం.
  • విశేషాలు: సకల లోకాలకు ఆరాధ్య దైవమైన వినాయకుడి సర్వవ్యాపకత్వాన్ని ఇది చెబుతుంది.

5. అవశ్యాయశై లాత్మజాధర్మ సంతానసంతానకల్ప ద్రుపుష్పావతంసా !

  • తాత్పర్యం: హిమవంతుని కుమార్తె అయిన పార్వతీ దేవికి కలిగిన ధర్మ పుత్రుడా! కోరిన కోర్కెలు తీర్చే కల్పవృక్షపు పూలమాలలను శిరసున ధరించినవాడా!
  • విశేషాలు: పార్వతీసుతునిగా వినాయకుడి జన్మరహస్యాన్ని, కల్పవృక్ష పుష్మాలంకరణను ఇందులో వర్ణించారు.

6. అసారోరుసంసారమాయాంధకారాహృతి ప్రక్రియాభాస్కరా !

  • తాత్పర్యం: భయంకరమైన ఈ సంసారమనే అజ్ఞానాంధకారాన్ని పారద్రోలడంలో సూర్యుని వంటి కాంతినిచ్చేవాడా!
  • విశేషాలు: వినాయకుడిని స్మరిస్తే జీవితంలోని అజ్ఞాన చీకట్లు తొలగిపోతాయని చెప్పే చక్కటి ఆధ్యాత్మిక భావన ఇది.

7. కోటిభాస్వన్ని రాఘాట దేహ ప్రభాభాస్వరా!

  • తాత్పర్యం: కోటి సూర్యుల తేజస్సుతో వెలిగిపోయే దేహకాంతి గలవాడా!
  • విశేషాలు: వినాయకుడి దివ్య తేజస్సును, దేదీప్యమానమైన రూపాన్ని ఇది ప్రకాశింపజేస్తుంది.

8. దేవి ! హేరంబ ! లంబోదరా !

  • తాత్పర్యం: పూజ్యుడవైనవాడా! దీనులను రక్షించేవాడా (హేరంబ)! పెద్దదైన పొట్ట గలవాడా (లంబోదర)!
  • విశేషాలు: వినాయకుడి ప్రధాన నామాలలో ఇవి ఎంతో ప్రాముఖ్యమైనవి. 'హేరంబ' అంటే బలహీనులను ఆదుకునేవాడు అని అర్థం.

9.  ఏక దంతా! మహాకాయ! సంతప్త కార్తస్వరాభా! విశాలాక్ష!

  • తాత్పర్యం: ఏకదంతుడా (ఒక దంతము గలవాడా)! గొప్ప శరీరము గలవాడా! బాగా కాచిన బంగారము వలె ప్రకాశించేవాడా! విశాలమైన నేత్రములు గలవాడా!
  • విశేషాలు: వినాయకుడి భౌతిక రూపాన్ని, సువర్ణ కాంతిని ఈ వాక్యం కళ్లకు కట్టినట్లు చూపుతుంది.

10. మౌంజీధరా! నాగయజ్ఞోప వీతా! సమన్వీతకృష్ణాజినా!

  • తాత్పర్యం: ముంజిగడ్డితో చేసిన మేఖల (మొలత్రాడను) ధరించినవాడా! సర్పమునే యజ్ఞోపవీతంగా (జందెంగా) ధరించినవాడా! జింక చర్మాన్ని (కృష్ణాజినం) ధరించినవాడా!
  • విశేషాలు: ఈ లక్షణాలన్నీ వినాయకుడి శివపార్వతుల పుత్రుడిగా తపోదీక్షా పరుడైన రూపాన్ని గుర్తుచేస్తాయి.

11. ఆఖువాహా ! కుఠారాయుధా! విఘ్న రాజా! గణాధ్యక్ష!

  • తాత్పర్యం: మూషికాన్ని (ఎలుకను) వాహనంగా గలవాడా! గొడ్డలిని ఆయుధంగా ధరించినవాడా! విఘ్నాలకు రాజైనవాడా! గణములకు అధిపతి అయినవాడా!
  • విశేషాలు: వినాయకుడి వాహనం, ఆయుధం మరియు ఆయన సర్వాధికారాలను స్పష్టం చేస్తారు.  

12. కారుణ్యలీలాకటాక్షంబునన్ మమ్ము వీక్షించి రక్షింపుమీ

  • తాత్పర్యం: నీ దయతో కూడిన లీలాకటాక్షాలతో మమ్ములను కటాక్షించి రక్షించుము.
  • విశేషాలు: భగవంతుని కృప ఉంటేనే ఏ కార్యమైనా నిర్విఘ్నంగా నెరవేరుతుందనే భక్తి తత్త్వాన్ని ఈ వాక్యం సూచిస్తుంది.

13. క్షీరవారాశి నీమందర క్ష్మాధరస్వామి కవ్వంబుగాన్ 

  • తాత్పర్యం: క్షీరసముద్రాన్ని (పాలసముద్రాన్ని), మందర పర్వతాన్ని కవ్వంగా చేసుకొని (మథించడానికి సిద్ధమయ్యాము)...
  • విశేషాలు: అమృతం కోసం దేవదానవులు చేసిన పాలసముద్ర మథన ఘట్టాన్ని ఇది గుర్తుచేస్తుంది.

14. ఈభుజంగాధినాథుండు సూత్రంబుగాఁ గచ్ఛపాధీశుఁ డాధారపీరంబుగా

  • తాత్పర్యం: ఆదిశేషుడను నాగేంద్రుడిని త్రాడుగా (సూత్రంగా), కూర్మావతారుడైన విష్ణుమూర్తిని (కచ్ఛపాధీశుని) ఆ ఆధార పీఠంగా (కవ్వం కింద నిలబడే బండగా)...
  • విశేషాలు: మథనంలో ఉపయోగపడే కీలక వస్తువులైన నాగుపాము (తాడు), కూర్మం (ఆధారపీఠం) ల దైవిక పాత్రను ఇందులో పేర్కొన్నారు.

15. సర్వదివ్యౌషధీవల్లుల న్వైచి నానాపదార్థంబు లన్వెన్నలం బంచుకోఁ గోరి యున్నారము

  • తాత్పర్యం: ఆ సముద్రంలో సకల దివ్యౌషధులను, లతలు (మొక్కలు) వేసి, నానా విధాలైన దివ్య పదార్థాలను వెన్నలాగా పొందాలని (అమృతాన్ని సాధించాలని) కోరుకుంటున్నాము.
  • విశేషాలు: సముద్ర మథనంలో కేవలం అమృతమే కాక అనేక దివ్య వస్తువులు, ఔషధాలు ఉద్భవించడాన్ని ఇది సూచిస్తుంది.

16. ఇక్కార్య మేవిఘ్నముం బొంద కుండంగ నేవిక్రియం జెంద కిష్టార్థ సంసిద్ధులం గైకొనుం గాక

  • తాత్పర్యం: మేము తలపెట్టిన ఈ గొప్ప కార్యం ఎలాంటి విఘ్నాలు లేకుండా, ఏ చెడు కలగకుండా, మా ఇష్టార్థాలు (కోరికలు) సంపూర్ణంగా నెరవేరేలా అనుగ్రహించుము.
  • విశేషాలు: కార్యారంభంలో సర్వవిఘ్నాలను తొలగించే పరమేశ్వరుని ప్రార్థించడం భారతీయ సంప్రదాయంలో అత్యంత ముఖ్యం.

17. నీయాజ్ఞ సర్వేశ! సర్వాత్మకా ! నిర్వికల్పా ! నిరీహా ! నిరాతంక ! నిశ్శంక ! యోంకారమూర్తీ! నమస్తే నమస్తే నమః

  • తాత్పర్యం: సమస్త లోకాలకు ప్రభువా (సర్వేశ)! అన్నిటిలోనూ ఆత్మగా నిండినవాడా (సర్వాత్మకా)! వికారాలు లేనివాడా (నిర్వికల్పా)! కోరికలు లేనివాడా (నిరీహా)! భయాలు లేనివాడా (నిరాతంక)! సంశయాలు లేనివాడా (నిశ్శంక)! ఓంకార స్వరూపుడా! నీకు నమస్కారములు, నమస్కారములు, నమస్కారములు.
  • విశేషాలు: ఈ చరణంలో పరమేశ్వరుని యొక్క సర్వోన్నత తత్త్వాన్ని తెలియజేసే దివ్య నామాలను కీర్తిస్తూ దండక రూపంలో భక్తిని చాటుకున్నారు.

సముద్ర మథనం లాంటి దుర్లభమైన కార్యాన్ని తలపెట్టినప్పుడు దైవానుగ్రహం ఎంత అవసరమో ఈ  దండకం  చాలా అద్భుతంగా వివరిస్తుంది.

అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం

 అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం  అద్భుతమైన స్తోత్రం ఈరోజు(21- 10-2026) విన్నాను. దాని ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు ...