Total Pageviews

Tuesday, July 7, 2026

శివ సంకల్ప స్తోత్రం ( 37 శ్లొకాలు)

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - మొదటి శ్లోకం

యేనేదం భూతం భువనం భవిష్యత్ పరిగృహీతమమృతేన సర్వమ్ । యేన యజ్ఞస్తాయతే సప్తహోతా తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 1॥

 

ప్రతిపదార్థము

యేన = ఏ అమరత్వము గల మనస్సు చేత, అమృతేన = మరణం లేనిదైన (నిత్యమైన), ఇదం = ఈ, సర్వమ్ = సమస్తమైన, భూతం = గత కాలము, భువనం = వర్తమాన జగత్తు, భవిష్యత్ = రాబోవు భవిష్యత్ కాలము, పరిగృహీతమ్ = గ్రహించబడుచున్నదో (తెలుసుకోబడుచున్నదో); యేన = ఏ మనస్సు చేత, సప్తహోతా = ఏడుగురు హోతలు (సప్త ఋషులు లేదా జ్ఞానేంద్రియాలు, కర్మేంద్రియాల సహాయంతో) చేసే, యజ్ఞః = యజ్ఞము, తాయతే = విస్తరింపబడుచున్నదో (నిర్వహించబడుచున్నదో); తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

భూత, వర్తమాన, భవిష్యత్ కాలాలకు సంబంధించిన ఈ సమస్త జగత్తును ఏ నిత్యమైన, అమృత స్వరూపమైన మనస్సు తనలో ఉంచుకుని గ్రహిస్తోందో... ఏడుగురు హోతలతో కూడిన యజ్ఞం ఏ మనస్సు ద్వారా లౌకికంగా, ఆధ్యాత్మికంగా విస్తరింపబడుతోందో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన సంకల్పాలనే (ఆలోచనలనే) చేయుగాక!

విశేషాలు

  • త్రికాల జ్ఞానం: మనస్సు అనేది కేవలం వర్తమానానికే పరిమితం కాదు. అది గతాన్ని గుర్తుంచుకోగలదు, భవిష్యత్తును ఊహించగలదు. కాలాతీతమైన విషయాలను కూడా గ్రహించే శక్తి మనస్సుకు ఉందని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది.
  • సప్తహోతా యజ్ఞం: బాహ్యంగా చూస్తే ఏడుగురు ఋషులు/హోతలు చేసే యజ్ఞాన్ని మనస్సు నడిపిస్తుంది. అంతరార్థంలో చూస్తే మన శరీరంలో ఉండే ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు (కన్ను, ముక్కు, చెవి, నాలుక, చర్మం), బుద్ధి, అహంకారం అనే ఏడింటి ద్వారా జరిగే నిత్య జీవిత యజ్ఞానికి మనస్సే మూలాధారం.
  • శివ సంకల్పం: 'శివ' అంటే మంగళకరం, శుభప్రదం అని అర్థం. మన ఆలోచనలే మన జీవితాన్ని, సమాజాన్ని నిర్దేశిస్తాయి. కాబట్టి నా మనస్సు చెడు మార్గాల వైపు వెళ్లకుండా, ఎప్పుడూ లోకకల్యాణాన్ని ఆకాంక్షించే శుభ సంకల్పాలతోనే నిండి ఉండాలని ప్రార్థించడం దీని ముఖ్య ఉద్దేశం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - రెండవ శ్లోకం

యేన కర్మాణి ప్రచరంతి ధీరా యతో వాచా మనసా చారు యంతి । యత్సమ్మితమను సంయంతి ప్రాణినస్తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 2॥

 

ప్రతిపదార్థము

యేన = ఏ మనస్సు చేత, ధీరాః = బుద్ధిమంతులు లేదా ధైర్యశాలలైన వారు, కర్మాణి = తమ నిత్య కర్మలను మరియు సత్కార్యాలను, ప్రచరంతి = చక్కగా ఆచరిస్తున్నారో; యతః = దేని వలన (ఏ మనస్సు యొక్క ప్రేరణ వలన), వాచా = మాటలు (వాక్కు), మనసా = మనస్సు యొక్క భావాలు, చారు = అందముగా, మధురముగా, యంతి = సాగుతాయో (బయటకు వస్తాయో); యత్ సమ్మితమ్ = ఏ మనస్సు యొక్క నియంత్రణను లేదా ప్రమాణాన్ని అనుసరించి, ప్రాణినః = సమస్త ప్రాణులు, అను సంయంతి = ప్రయాణిస్తాయో (జీవిస్తాయో); తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఏ మనస్సు అండతో జ్ఞానులు, బుద్ధిమంతులు తమ నిత్య కర్మలను, గొప్ప కార్యాలను చక్కగా నిర్వహించగలుగుతున్నారో... ఏ మనస్సు యొక్క ప్రేరణ వల్ల మనుషుల మాటలు, భావాలు మధురంగా, అందంగా వెలువడుతున్నాయో... ఏ మనస్సు యొక్క శక్తిని, పరిమితులను ఆధారంగా చేసుకుని సమస్త ప్రాణికోటి తమ జీవితాలను సాగిస్తోందో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ మంగళకరమైన, పవిత్రమైన ఆలోచనలతోనే విలసిల్లు గాక!

విశేషాలు

  • కర్మలకు మూలం: ఏ పని చేయాలన్నా మొదట ఆలోచన రావాలి. జ్ఞానులు సమాజానికి మేలు చేసే గొప్ప కార్యాలు (సత్కర్మలు) చేయగలుగుతున్నారంటే దానికి కారణం వారి మనస్సే.
  • మధుర వాక్కు - భావం: మన మనస్సు ప్రశాంతంగా, పవిత్రంగా ఉన్నప్పుడే మన నోటి వెంట మంచి మాటలు (వాక్కు), అంతరంగంలో అందమైన భావాలు (మనసా చారు) కలుగుతాయి.
  • ప్రాణుల మనుగడ: లోకంలోని ప్రతి ప్రాణి తన మనస్సు యొక్క సామర్థ్యాన్ని బట్టే ప్రవర్తిస్తుంది, జీవిస్తుంది. మనస్సే ప్రాణుల ఉనికికి, ప్రగతికి మూలస్తంభం. అలాంటి మనస్సు ఎల్లప్పుడూ ధర్మమార్గంలో నడవాలని ఈ శ్లోకం ఆకాంక్షిస్తోంది.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - మూడవ శ్లోకం

యేన కర్మాణ్యపసో మనీషిణో యజ్ఞే కృణ్వంతి విదథేషు ధీరాః । యదపూర్వం యక్షమంతః ప్రజానాం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 3॥

 

ప్రతిపదార్థము

యేన = ఏ మనస్సు చేత, అపసః = కర్మకుశలురైన (పనులలో నైపుణ్యం కలిగిన), మనీషిణః = మేధావులు, ధీరాః = ధైర్యశాలలైన జ్ఞానులు, యజ్ఞే = యజ్ఞ యాగాదులలోనూ, విదథేషు = జ్ఞాన సభలలోనూ (లేదా యుద్ధాల వంటి క్లిష్ట పరిస్థితులలోనూ), కర్మాణి = గొప్ప కార్యాలను, కృణ్వంతి = నెరవేరుస్తున్నారో; యత్ = ఏ మనస్సు అయితే, అపూర్వమ్ = మునుపెన్నడూ లేని విలక్షణమైన శక్తి రూపమైనదో, ప్రజానామ్ = సమస్త ప్రాణుల యొక్క, అంతః = అంతరంగంలో, యక్షమ్ = పూజింపదగిన (లేదా ఆశ్చర్యకరమైన) దైవీశక్తిగా ఉన్నదో; తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఏ మనస్సు సాయంతో నైపుణ్యం కలిగిన మేధావులు, ధీరులైన జ్ఞానులు యజ్ఞ కార్యాలలోనూ, విద్వత్సభలలోనూ తమ విధులను, గొప్ప కర్మలను చక్కగా నిర్వహించగలుగుతున్నారో... సమస్త ప్రాణుల అంతరంగంలో పూజించదగిన విలక్షణమైన, అపూర్వమైన ఆశ్చర్యకర శక్తిగా ఏది ప్రకాశిస్తోందో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ శుభప్రదమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • మనీషి, ధీరుల ప్రేరకం: సమాజంలో వైదిక కర్మలను (యజ్ఞాలను), లౌకిక శాస్త్ర చర్చలను (విదథేషు) సమర్థవంతంగా నడిపించడానికి కేవలం శారీరక శక్తి సరిపోదు; ఏకాగ్రత కలిగిన మనస్సు కావాలి. మేధావుల మేధస్సుకు మనస్సే ఇంజన్ లాంటిది.
  • యక్షం (పూజ్యమైన శక్తి): ఉపనిషత్తుల ప్రకారం మనస్సు అనేది శరీరంలో ఉండే ఒక గొప్ప రహస్య శక్తి. అది కంటికి కనిపించదు కానీ సమస్త ఇంద్రియాలను శాసిస్తుంది. అందుకే దీనిని అంతరంగంలో ఉండే ఒక 'యక్షుడు' (అద్భుత పూజ్య శక్తి) గా ఇక్కడ వర్ణించారు.
  • అపూర్వము: మనస్సు ప్రతిక్షణం కొత్త విషయాలను సృష్టించగలదు, ఆలోచించగలదు. దీని సామర్థ్యం అనంతం. అటువంటి అద్భుతమైన అంతఃశక్తి ఎల్లప్పుడూ సన్మార్గంలో పయనించాలనేదే ఈ మంత్రం యొక్క అంతరార్థం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - నాలుగవ శ్లోకం

యత్ప్రజ్ఞానముత చేతో ధృతిశ్చ యజ్జ్యోతిరంతరమృతం ప్రజాసు । యస్మాన్న ఋతే కించన కర్మ క్రియతే తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 4॥

 

ప్రతిపదార్థము

యత్ = ఏ మనస్సు అయితే, ప్రజ్ఞానమ్ = విశేషమైన జ్ఞాన స్వరూపమో, ఉత = మరియు, చేతః = సామాన్య జ్ఞానము (సృహ లేదా చేతన రూపమో), ధృతిః చ = ధైర్యము (పట్టుదల) రూపమో; యత్ = ఏది, ప్రజాసు = సమస్త ప్రాణులలో, అంతః = అంతరంగమున వెలిగే, జ్యోతిః = కాంతి స్వరూపమో, అమృతమ్ = మరణం లేనిదో (శాశ్వతమైనదో); యస్మాత్ ఋతే = ఏ మనస్సు లేకుండా, కించన = ఏ ఒక్క, కర్మ = పని కూడా, న క్రియతే = చేయబడదో; తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఏ మనస్సు విశేషమైన జ్ఞానానికి (ప్రజ్ఞకు), నిత్య చేతనకు (తెలివికి), ధైర్యానికి మరియు పట్టుదలకు మూల కారణమో... సమస్త ప్రాణుల అంతరంగంలో మరణం లేని నిత్య వెలుగుగా (జ్యోతిగా) ప్రకాశిస్తోందో... ఏ మనస్సు యొక్క సహకారం లేదా ప్రమేయం లేకుండా మనిషి ఏ చిన్న పనిని కూడా చేయలేడో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, శుభప్రదమైన ఆలోచనలతో కూడి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • జ్ఞాన, ధైర్యాల నిలయం: మనస్సు కేవలం ఆలోచించే సాధనమే కాదు. మంచి చెడులను విచారించే 'ప్రజ్ఞ', మేల్కొని ఉండే 'చేతన', కష్ట సమయాల్లో అండగా నిలిచే 'ధృతి' (ధైర్యం) అన్నీ మనస్సు యొక్క వివిధ రూపాలేనని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తోంది.
  • అంతర జ్యోతి: బాహ్య ప్రపంచాన్ని చూడటానికి సూర్యచంద్రుల వెలుగు కావాలి. కానీ మన లోపలి భావాలను, ఆలోచనలను చూడటానికి మనస్సే ఒక అంతర్గత జ్యోతిగా పనిచేస్తుంది. శరీరం నశించినా జీవుడితో పాటు ప్రయాణించే సూక్ష్మ రూపం కాబట్టి దీనిని 'అమృతం' అన్నారు.
  • మనస్సు లేనిదే కర్మ లేదు: మనం ఎంత శారీరక శక్తి కలిగి ఉన్నా, మనస్సు లగ్నం కాకపోతే ఏ పనినీ విజయవంతంగా పూర్తి చేయలేము. సకల కర్మల విజయానికి మనస్సే ప్రాణాధారం. అందుకే ఆ మూలశక్తిని సన్మార్గంలో ఉంచమని వేడుకోవడం ఇక్కడి విశేషం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఐదవ శ్లోకం

సుషారథిరశ్వానివ యన్మనుష్యాన్నేనీయతేఽభీశుభిర్వాజిన ఇవ । హృత్ప్రతిష్ఠం యదజిరం జవిష్ఠం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 5॥

 

ప్రతిపదార్థము

యత్ = ఏ మనస్సు అయితే, సుషారథిః = నైపుణ్యము కలిగిన మంచి సారథి, అభీశుభిః = పగ్గములతో, వాజినః ఇవ = వేగము గల గుర్రములను వలె, అశ్వాన్ ఇవ = గుర్రముల వంటి ఇంద్రియములను నియంత్రిస్తూ, మనుష్యాన్ = మనుషులను, నేనీయతే = రకరకాల మార్గాలలో నడిపిస్తోందో; యత్ = ఏది, హృత్ ప్రతిష్ఠమ్ = హృదయ స్థానములో నివసించేదో, అజిరమ్ = ముసలితనము లేనిదో (ఎల్లప్పుడూ నిత్య నూతనమైనదో), జవిష్ఠమ్ = అన్నింటికంటే అత్యంత వేగము కలిగినదో; తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

సమర్థుడైన ఒక రథసారథి పగ్గాలను చేతబట్టి వేగంగా పరిగెత్తే గుర్రాలను తన అదుపులో ఉంచుకుని రథాన్ని సరైన మార్గంలో నడిపించినట్లు... ఏ మనస్సు తన సంకల్పాలనే పగ్గాల ద్వారా మనుషులను (వారి ఇంద్రియాలను) నియంత్రిస్తూ వివిధ కార్యాలలో నడిపిస్తోందో... హృదయకమలంలో ప్రతిష్ఠితమై ఉండి, ముసలితనం అనేది లేకుండా, విశ్వంలో ఉన్న అన్నింటికంటే అత్యంత వేగంగా పయనించగలదో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ శుభప్రదమైన ఆలోచనలతోనే విలసిల్లు గాక!

విశేషాలు

  • రథ రూపకం (కఠోపనిషత్ సిద్ధాంతం): మన శరీరం ఒక రథం అయితే, ఇంద్రియాలు గుర్రాలు, మనస్సు పగ్గాలు, బుద్ధి సారథి. ఈ శ్లోకంలో మనస్సును ఒక సమర్థుడైన సారథితో పోల్చారు. మనస్సు పటిష్టంగా ఉంటేనే ఇంద్రియాలనే గుర్రాలు అదుపులో ఉండి, జీవిత ప్రయాణం సజావుగా సాగుతుంది.
  • జవిష్ఠం (అత్యంత వేగవంతమైనది): ఈ సృష్టిలో కాంతి కంటే వేగమైనది మనస్సు మాత్రమే. క్షణంలో కాశీ, మరుక్షణంలో అమెరికా, ఆ పై క్షణంలో నక్షత్ర మండలాలకు చేరుకోగల అద్భుత వేగం మనస్సుకు ఉంది.
  • అజిరమ్ (వార్ధక్యం లేనిది): వయసు పైబడే కొద్దీ శరీరం ముసలిదవుతుంది కానీ మనస్సుకు ముసలితనం రాదు. అది ఎప్పుడూ నూతన ఆలోచనలతో, కోరికలతో చురుగ్గానే ఉంటుంది. అంతటి శక్తివంతమైన, వేగవంతమైన మనస్సు చెడు వైపు పరుగెత్తకుండా, మంగళకరమైన (శివ) మార్గంలోనే స్థిరంగా ఉండాలని కోరడం ఇక్కడి విశేషం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఆరవ శ్లోకం

యస్మిన్నృచః సామ యజూషి యస్మిన్ ప్రతిష్ఠితా రథనాభావివారాః । యస్మింశ్చిత్తం సర్వమోతం ప్రజానాం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 6॥

 

ప్రతిపదార్థము

రథనాభౌ = రథపు చక్రం యొక్క నడిమి భాగంలో (నాభి లేదా ఇరుసులో), అరాః ఇవ = ఆకులు (స్పోక్స్) అమర్చబడి ఉన్నట్లుగా; యస్మిన్ = ఏ మనస్సు నందు, ఋచః = ఋగ్వేద మంత్రములు, సామ = సామవేద మంత్రములు, యజూషి = యజుర్వేద మంత్రములు, ప్రతిష్ఠితా = స్థిరముగా నాటుకొని ఉన్నాయో; యస్మిన్ = ఏ మనస్సు నందు, ప్రజానామ్ = సమస్త ప్రాణుల యొక్క, సర్వమ్ = సమస్తమైన, చిత్తమ్ = జ్ఞానము/చేతన, ఓతమ్ = వస్త్రంలో దారాల వలె అల్లబడి (వ్యాపించి) ఉన్నదో; తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

రథం చక్రం మధ్యలో ఉండే ఇరుసును ఆధారంగా చేసుకుని దాని ఆకులన్నీ ఎలాగైతే స్థిరంగా ఉంటాయో... అదేవిధంగా ఋగ్వేద, యజుర్వేద, సామవేదాలనే పవిత్ర వేదరాశి అంతా ఏ మనస్సును కేంద్రంగా చేసుకుని ప్రతిష్ఠితమై ఉందో... సమస్త ప్రాణుల యొక్క ఆలోచనలు, బుద్ధి విశేషాలు, చేతన అంతా ఏ మనస్సులో నిలువునా, అడ్డముగా (వస్త్రంలో దారాల వలె) అల్లబడి ఉన్నాయో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ శుభప్రదమైన, పవిత్రమైన సంకల్పాలతో విలసిల్లు గాక!

విశేషాలు

  • రథ చక్ర ఉపమానం: రథం చక్రానికి ఆకులు (స్పోక్స్) ఎంత ముఖ్యమో, అవి నిలబడటానికి మధ్యలో ఉండే నాభి (కేంద్రం) అంతకంటే ముఖ్యం. మన సకల జ్ఞానానికి, వేద విద్యలకు మనస్సే ఆ కేంద్ర స్థానం అని ఈ శ్లోకం చక్కని ఉదాహరణతో వివరిస్తోంది.
  • వేదాల నిలయం: వేదాలు కేవలం పుస్తకాలలో లేవు, అవి మనస్సులోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉన్నాయి. మనస్సు ఏకాగ్రంగా, పవిత్రంగా ఉన్నప్పుడే ఆ దైవిక జ్ఞానం ప్రకాశిస్తుంది.
  • సర్వమోతమ్ (అల్లిక): బట్టలో నూలు దారాలు ఎలా కలిసిపోయి ఉంటాయో, ప్రాణుల అంతరంగ చేతనంతా మనస్సుతోనే అల్లుకుపోయింది. మనస్సు లేకపోతే మనిషికి గుర్తింపు, ఉనికి లేవు. అంతటి ప్రాధాన్యత కలిగిన మనస్సుకు మంచి ఆలోచనలు ప్రసాదించమని ప్రార్థించడం ఇక్కడి విశేషం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఏడవ శ్లోకం

యదత్ర షష్ఠం త్రిశతం సువీరం యజ్ఞస్య గుహ్యం నవనావమాయ్యం (?) । దశ పంచ త్రింశతం యత్పరం చ తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 7॥

 

ప్రతిపదార్థము

యత్ = ఏ మనస్సు అయితే, అత్ర = ఈ (సంవత్సర కాల స్వరూపమైన సృష్టి) నందు, త్రిశతం = మూడు వందల, షష్ఠం = అరవై (360 రోజులు/కిరణాలు కలిగి), సువీరమ్ = గొప్ప శక్తివంతమైనదో; యజ్ఞస్య = అంతర్యజ్ఞమునకు, గుహ్యమ్ = రహస్య స్థానమైనదో, నవనావమాయ్యమ్ = నవ ద్వారాలు గల నూతనమైన ఈ దేహాన్ని నడిపించేదో (లేదా నవ వ్యూహములకు ఆశ్రయమైనదో); యత్ = ఏది, దశ = పది (ఇంద్రియాలు), పంచ = ఐదు (ప్రాణాలు), త్రింశతం = ముప్పై (తత్వాలు), చ = మరియు, పరమ్ = వాటికంటే అతీతమైన పరమాత్మ తత్త్వమును సైతం గ్రహించగలదో; తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

సంవత్సర కాల చక్రంలోని 360 రోజుల లాగా (లేదా విరాట్ పురుషుని 360 కిరణాల లాగా) సృష్టి కాలగమనాన్ని శాసించే అపార శక్తి కలిగినది, ఆధ్యాత్మిక అంతర్యజ్ఞానికి పరమ రహస్య నిలయమైనది, తొమ్మిది ద్వారాలు కలిగిన ఈ మానవ దేహాన్ని సదా నూతనంగా ఉంచేది, మన శరీరంలోని ఐదు ప్రాణాలు, పది ఇంద్రియాలు, ముప్పై తత్వాలు మరియు వీటన్నింటికీ అతీతమైన పరమాత్మ స్థితిని సైతం తలవగలిగినది ఏ మనస్సు అయితే ఉందో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ శుభప్రదమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • కాల చక్రం - సంఖ్యా శాస్త్రం: ఈ మంత్రంలో ఉన్న సంఖ్యలు (360, 5, 10, 30) సృష్టి నిర్మాణాన్ని, బ్రహ్మాండ-పిండాండ రహస్యాలను సూచిస్తాయి. సంవత్సరానికి ఉండే 360 రోజులను, కాల చక్రాన్ని గ్రహించగల శక్తి మనస్సుకు ఉంది.
  • నవనావమాయ్యం (నవ ద్వారాల శరీరం): తొమ్మిది రంధ్రాలు (కళ్ళు, చెవులు, ముక్కు రంధ్రాలు మొదలైనవి) ఉన్న ఈ మానవ శరీరాన్ని చైతన్యవంతంగా ఉంచేది, నడిపించేది మనస్సే.
  • తత్వాల అవగాహన: పంచప్రాణాలు, దశేంద్రియాలు, పంచభూతాదులతో కూడిన సృష్టి తత్వాలన్నింటినీ మనస్సు తన ఆలోచనా పరిధిలోకి తెచ్చుకోగలదు. అంతటి విశ్వరూప స్వభావం కలిగిన మనస్సు ఎల్లప్పుడూ లోకకల్యాణాన్ని కాంక్షించే శివ (శుభ) సంకల్పాలనే చేయాలని ఈ శ్లోకం ప్రార్థిస్తోంది.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఎనిమిదవ శ్లోకం

యజ్జాగ్రతో దూరముదైతి దైవం తదు సుప్తస్య తథైవైతి । دూరందమం జ్యోతిషాం జ్యోతిరేకం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 8॥

 

(గమనిక: మీ ప్రశ్నలో ఇచ్చిన పాఠ్యంలో 'దూరందమం' అని పడినట్లుంది, ఇది సాధారణంగా 'దూరంగమం' అని ఉంటుంది).

ప్రతిపదార్థము

యత్ = ఏ మనస్సు అయితే, జాగ్రతః = (మనిషి) మేల్కొని ఉన్నప్పుడు, దూరమ్ = చాలా దూరము, ఉదైతి = వెళుతుందో (ప్రయాణిస్తుందో); దైవమ్ = దైవీశక్తి స్వరూపమైన, తత్ ఉ = అదే మనస్సు, సుప్తస్య = నిద్రిస్తున్నప్పుడు, తథా ఏవ = అలాగే (తిరిగి వెనక్కి వచ్చి లేదా స్వప్న లోకంలోకి), ఐతి = వెళుతుందో; దూరంగమమ్ = ఎంతో దూరము ప్రయాణించగల శక్తి కలిగినదో, జ్యోతిషామ్ = ప్రకాశించే ఇంద్రియాలన్నింటిలోకి, ఏకమ్ = ముఖ్యమైన, జ్యోతిః = కాంతి స్వరూపమో; తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, 静సంకల్పమ్ (శివసంకల్పమ్) = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

మనుషులు మేల్కొని ఉన్నప్పుడు ఏ మనస్సు అయితే ఎక్కడో దూరదూర తీరాలకు పరుగెడుతుందో... మనిషి నిద్రపోతున్నప్పుడు కూడా అదే విధంగా సుదూర స్వప్న లోకాల్లోకి వెళ్ళిపోతుందో (లేదా తిరిగి గుహ వంటి హృదయంలో లీనమవుతుందో)... ఎంతటి దూరానికైనా క్షణంలో ప్రయాణించగల శక్తి కలిగి, వెలిగే ఇంద్రియాలన్నింటికీ కాంతినిచ్చే ఏకైక పరమ జ్యోతిగా ఏది ప్రకాశిస్తోందో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ శుభప్రదమైన, పంకిల రహితమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • జాగ్రత్, స్వప్న అవస్థలు: మనస్సు యొక్క చలనం అద్భుతమైనది. మనం మెలకువగా ఉన్నప్పుడు ప్రపంచమంతా తిరిగే మనస్సు, కళ్ళు మూసుకుని పడుకున్నప్పుడు కూడా విశ్రమించకుండా కలల రూపంలో సరికొత్త లోకాలను సృష్టిస్తుంది. ఈ సత్యాన్ని ఈ శ్లోకం చాలా స్పష్టంగా వివరిస్తుంది.
  • దూరంగమం (అనంత ప్రయాణం): భౌతిక శరీరం ఒక్కచోటే ఉన్నా, మనస్సు మాత్రం గతంలోకో, భవిష్యత్తులోకో లేదా విశ్వంలో ఏ మూలకైనా క్షణంలో వెళ్ళి రాగలదు. దానికి స్థల కాలాల పరిమితులు లేవు.
  • జ్యోతిషాం జ్యోతిః (జ్యోతులకే జ్యోతి): కన్ను, చెవి మొదలైన ఇంద్రియాలు బాహ్య ప్రపంచాన్ని చూసే జ్యోతుల వంటివి. కానీ వీటన్నింటికీ వెనుక ఉండి, వీటికి చూసే శక్తిని, వినే శక్తిని ఇచ్చే అసలైన అంతర్గత జ్యోతి మనస్సే. అంతటి దివ్యమైన శక్తి గల నా మనస్సు ఎప్పుడూ మంచి సంకల్పాలనే చేయాలని ఈ ప్రార్థన.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - తొమ్మిదవ శ్లోకం

యేన ద్యౌః పృథివీ చాంతరిక్షం చ యే పర్వతాః ప్రదిశో దిశశ్చ । యేనేదం జగద్వ్యాప్తం ప్రజానాం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 9॥

 

ప్రతిపదార్థము

యేన = ఏ మనస్సు చేత (ఏ మనస్సు యొక్క ఆలోచనా పరిధిలో), ద్యౌః = స్వర్గలోకము, పృథివీ చ = భూలోకము మరియు, అంతరిక్షం చ = అంతరిక్ష లోకము; యే = ఏవైతే, పర్వతాః = పర్వతములు, ప్రదిశో = విదిశలు (మూలలు), దిశః చ = దిక్కులు మరియు ఉన్నాయో; యేన = ఏ మనస్సు చేత, ప్రజానామ్ = సమస్త ప్రాణుల యొక్క, ఇదం = ఈ, జగత్ = ప్రపంచమంతా, వ్యాప్తమ్ = వ్యాపించబడి ఉన్నదో; తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఏ మనస్సు తన అద్భుతమైన భావనా శక్తి ద్వారా భూమిని, ఆకాశాన్ని, అంతరిక్షాన్ని, దిక్కులను, మూలలను, పర్వతాలను... వీటన్నింటినీ తనలో ఇముడ్చుకోగలదో... సమస్త ప్రాణికోటికి సంబంధించిన ఈ బాహ్య, అంతర జగత్తు అంతా ఏ మనస్సు యొక్క పరిధిలోనే విస్తరించి ఉన్నదో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ మంగళకరమైన, పవిత్రమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • మనస్సు యొక్క విశ్వరూపం: భౌతికంగా విశ్వం ఎంతో విశాలమైనది. కానీ ఆకాశం, భూమి, నక్షత్రాలు, దిక్కులు వంటి సమస్త సృష్టిని మనిషి తన మనస్సు ద్వారానే ఊహించగలడు, గుర్తించగలడు. మనస్సు లేకపోతే ఈ సృష్టి ఉనికిని మనం తెలుసుకోలేము. అందుకే సృష్టి అంతా మనస్సులోనే వ్యాపించి ఉందని ఇక్కడ చెప్పారు.
  • భావనా శక్తి: కూర్చున్న చోటు నుంచే హిమాలయ పర్వతాలను గానీ, సుదూర అంతరిక్షాన్ని గానీ మనస్సు క్షణంలో భావన చేయగలదు. స్థల కాలాల హద్దులు లేని విశ్వవ్యాప్తమైన స్వభావం మనస్సుకు ఉంది.
  • సన్మార్గ ప్రార్థన: ఇంతటి బ్రహ్మాండమైన శక్తులు దాగి ఉన్న మానవ మనస్సు, సంకుచితమైన లేదా చెడు ఆలోచనల వైపు వెళ్లకుండా, సదా విశాలమైన, లోక కల్యాణాన్ని కాంక్షించే పవిత్ర (శివ) సంకల్పాలనే చేయాలని ఈ మంత్రం ఆకాంక్షిస్తోంది.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - పదవ శ్లోకం

యేనేదం విశ్వం జగతో బభూవ యే దేవా అపి మహతో జాతవేదాః । తదేవాగ్నిస్తమసో జ్యోతిరేకం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 10॥

 

ప్రతిపదార్థము

యేన = ఏ మనస్సు చేత (ఏ మనస్సు యొక్క సంకల్ప శక్తి ద్వారా), ఇదం = ఈ, విశ్వం = కంటికి కనిపించే విశ్వము, జగతః = కదిలే సృష్టిగా, బభూవ = ఉద్భవించిందో; యే = ఏ మనస్సు చేత, మహతః = గొప్పవారైన, దేవాః అపి = దేవతలు సైతం (ప్రకాశిస్తున్నారో), జాతవేదాః = సమస్తమూ తెలిసిన అగ్నిదేవుడు (లేదా జ్ఞానస్వరూపుడు) ఉద్భవించాడో; తత్ ఏవ = ఆ మనస్సే, అగ్నిః = చైతన్య రూపుడైన అగ్ని, తమసః = అజ్ఞానమనే చీకటిని పోగొట్టే, ఏకమ్ = ముఖ్యాతిముఖ్యమైన, జ్యోతిః = కాంతి స్వరూపము; తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఏ మనస్సు యొక్క దివ్య సంకల్పం వల్ల ఈ చరాచర విశ్వమంతా ఉద్భవించిందో... ఏ మనస్సు నుండి సకల దేవతలు, సమస్తమూ తెలిసిన జ్ఞానస్వరూపుడైన అగ్నిదేవుడు (జాతవేదుడు) వ్యక్తమయ్యారో... అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారాన్ని చీల్చుకుంటూ వెళ్లే ఏకైక పరమ జ్యోతిగా, చైతన్య అగ్నిగా ఏది ప్రకాశిస్తోందో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ మంగళకరమైన, పవిత్రమైన ఆలోచనలతోనే కూడి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • సృష్టికి మూలం సంకల్పం: వేదాల ప్రకారం పరమాత్మలో కలిగిన "ఏకోఽహం బహుశ్యామ్" (నేను ఒక్కడిని, అనేకం అవుతాను గాక) అనే సంకల్పం (మనస్సు యొక్క ప్రక్రియ) ద్వారానే ఈ సృష్టి అంతా వ్యక్తమైంది. ఆ విశ్వమనస్సే ఇక్కడ స్తుతించబడుతోంది.
  • జాతవేదాః - అగ్ని తత్త్వం: జాతవేదుడు అంటే పుట్టిన సమస్త విషయాలు తెలిసినవాడు (అగ్నిదేవుడు). మనస్సులోని ఆలోచనా శక్తి, మేధస్సు అనేవి జ్ఞానాగ్నికి ప్రతీకలు. సమస్త దేవతల శక్తులు కూడా మనస్సు యొక్క చైతన్యం పైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి.
  • తమసో జ్యోతిః (చీకటిని పోగొట్టే వెలుగు): అజ్ఞానం, బద్ధకం, మోహం అనేవి అంతరంగంలోని చీకట్లు (తమస్సు). సరైన ఆలోచన, వివేకం అనే మనో జ్యోతితోనే ఆ చీకట్లను తొలగించుకోగలం. అంతటి శక్తివంతమైన నా మనస్సు ఎప్పుడూ లోకకల్యాణ మార్గంలోనే పయనించాలని ఈ శ్లోకం యొక్క అంతరార్థం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - పదకొండవ శ్లోకం

యే మనో హృదయం యే చ దేవా యే దివ్యా ఆపో యే సూర్యరశ్మిః । తే శ్రోత్రే చక్షుషీ సంచరంతం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 11॥

 

ప్రతిపదార్థము

యే = ఏ మనస్సు యొక్క శక్తులైతే, మనః = సాధారణ ఆలోచనా రూపంగా, హృదయమ్ = భావోద్వేగాలకు నిలయమైన అంతరంగ రూపంగా (ఉన్నాయో); యే చ = ఇంకా ఏవైతే, దేవాః = ఇంద్రియాలను నడిపించే దివ్య శక్తులుగా (దేవతలుగా), యే = ఏవైతే, దివ్యాః = పవిత్రమైన, ఆపః = ప్రాణ రసాలుగా (లేదా జల తత్వాలుగా), యే = ఏదైతే, సూర్యరశ్మిః = బుద్ధిని ప్రకాశింపజేసే సూర్య కిరణాల రూపంగా ఉన్నదో; తే = అటువంటి శక్తులన్నీ, శ్రోత్రే = వినే చెవులలోనూ, చక్షుషీ = చూసే కళ్ళలోనూ (సమస్త ఇంద్రియాలలోనూ), సంచరంతమ్ = సంచరిస్తూ (వాటిని చైతన్యపరుస్తున్నాయో); తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఆలోచించే మనస్సుగా, భావాలను పలికించే హృదయంగా, ఇంద్రియాలను శాసించే దేవతలుగా, శరీరంలోని దివ్యమైన ప్రాణశక్తులుగా, బుద్ధిని మేల్కొలిపే సూర్య కిరణాలుగా ఏ మనోశక్తే విస్తరించి ఉందో... ఏ మనస్సు యొక్క చైతన్యం వల్లనే మన కళ్ళు, చెవులు మొదలైన జ్ఞానేంద్రియాలు తమ పనులను నిర్వర్తిస్తూ సంచరిస్తున్నాయో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ శుభప్రదమైన, పవిత్రమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • ఇంద్రియాలకు మూలశక్తి: కన్ను చూడాలన్నా, చెవి వినాలన్నా కేవలం భౌతిక అవయవాలు ఉంటే సరిపోదు. వాటి వెనుక మనస్సు యొక్క స్పందన, చైతన్యం ఉండాలి. మనస్సు లేకపోతే కళ్ళు తెరిచి ఉన్నా ఎదురుగా ఉన్న వస్తువు మనకు కనిపించదు. ఇంద్రియాల సంచారానికి మనస్సే మూలం అని ఈ శ్లోకం చెప్తోంది.
  • బహుముఖ రూపాలు: మనస్సు కేవలం ఒక ఆలోచనా సాధనం మాత్రమే కాదు; అది హృదయ భావనగా, శరీరంలోని ప్రాణ రసాలుగా (ఆపః), జ్ఞానాన్ని ఇచ్చే సూర్య కిరణాలుగా (సూర్యరశ్మి) రకరకాల దివ్య రూపాలలో మనలోనే దాగి ఉంది.
  • సన్మార్గ ప్రార్థన: మన శరీరంలోని సమస్త శక్తులను, ఇంద్రియాలను నడిపించే ఇంతటి ప్రధానమైన మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, లోకకల్యాణకరమైన సంకల్పాలనే చేయాలని ప్రార్థించడం ఇక్కడి విశేషం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - పన్నెండవ శ్లోకం

అచింత్యం చాప్రమేయం చ వ్యక్తావ్యక్తపరం చ యత । సూక్ష్మాత్సూక్ష్మతరం జ్ఞేయం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 12॥

 

ప్రతిపదార్థము

యత్ = ఏ మనస్సు అయితే (లేదా ఏ మనోతత్వమైతే), అచింత్యమ్ చ = (సాధారణ ఆలోచనలకు) ఊహకందనిదో, అప్రమేయమ్ చ = ఏ కొలతలకు లేదా ప్రమాణాలకు దొరకనిదో (అనంతమైనదో); వ్యక్తావ్యక్త పరమ్ చ = కంటికి కనిపించే వ్యక్త రూపము కంటే, కనిపించని అవ్యక్త స్థితి కంటే కూడా అతీతమైనదో; సూక్ష్మాత్ సూక్ష్మతరమ్ = అణువు కంటే అణువైన సూక్ష్మ పదార్థాల కంటే కూడా అత్యంత సూక్ష్మమైనదో, జ్ఞేయమ్ = (ఆధ్యాత్మిక సాధన ద్వారా మాత్రమే) తెలుసుకోదగినదో; తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఏ మనోతత్వమైతే సాధారణ లౌకిక ఆలోచనలకు ఊహకందనిదో... ఏ విధమైన కొలమానాలతో కొలవడానికి వీలుపడనిదో... కంటికి కనిపించే భౌతిక సృష్టి (వ్యక్తం), కనిపించని మూల ప్రకృతి (అవ్యక్తం) రెండింటికంటే అతీతమైనదో... విశ్వంలోని అత్యంత సూక్ష్మమైన వాటికంటే కూడా మరెంతో సూక్ష్మమైందిగా, కేవలం అంతర్ముఖులై తెలుసుకోదగినదిగా ఉందో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ మంగళకరమైన, పవిత్రమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • పరమాత్మ తత్వంతో సమానం: ఈ శ్లోకంలో మనస్సుకు ఉపయోగించిన విశేషణాలు (అచింత్యం, అప్రమేయం, సూక్ష్మాత్సూక్ష్మతరం) సాధారణంగా ఉపనిషత్తులలో పరమాత్మకు లేదా బ్రహ్మ తత్వానికి ఉపయోగిస్తారు. శుద్ధమైన మనస్సు పరబ్రహ్మ స్వరూపమే అని ఇక్కడ సూచించబడింది.
  • వ్యక్తావ్యక్త పరము: మన కంటికి కనిపించే ప్రపంచం 'వ్యక్తం'. దానికి కారణమైన ఆలోచనా బీజం 'అవ్యక్తం'. మనస్సు వీటన్నింటినీ దాటి, సృష్టిలోని సమస్త రహస్యాలను తనలో దాచుకోగల సత్తా ఉన్నది.
  • సూక్ష్మ స్వభావం: కంటికి కనిపించని గాలి, పరమాణువులు సూక్ష్మమైనవైతే, వాటిని కూడా ఊహించి శోధించగల మనస్సు వాటికంటే ఎంతో సూక్ష్మమైనది. అంతటి దివ్యమైన, అద్భుతమైన అంతఃచేతన కలిగిన నా మనస్సు సదా సన్మార్గంలో నడవాలని ఈ శ్లోకం యొక్క ఆకాంక్ష.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - పదమూడవ శ్లోకం

ఏకా చ దశ శతం చ సహస్రం చాయుతం చ నియుతం చ ప్రయుతం చార్బుదం చ న్యర్బుదం చ । సముద్రశ్చ మధ్యం చాంతశ్చ పరార్ధశ్చ తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 13॥

 

ప్రతిపదార్థము

ఏకా చ = ఒకటి (1), దశ చ = పది (10), శతం చ = వంద (100), సహస్రం చ = వేయి (1000), ఆయుతం చ = పదివేలు (10,000), నియుతం చ = లక్ష (1,00,000), ప్రయుతం చ = పదిలక్షలు (10,00,000), అర్బుదం చ = కోటి (1,00,000,000), న్యర్బుదం చ = పదికోట్లు (100,000,000), సముద్రః చ = అబ్జము లేదా వందకోట్లు (సముద్రము వంటి అనంత సంఖ్య), మధ్యం చ = శంఖము లేదా వెయ్యికోట్లు (మధ్యమ సంఖ్య), అంతః చ = అంత్యము లేదా పదివేల కోట్లు, పరార్ధః చ = పరార్ధము (సృష్టిలోని అత్యున్నత లేదా గరిష్ఠ సంఖ్యా మానము) వరకు గల సకల గణిత విశేషాలను ఏ మనస్సు అయితే గ్రహింపగలదో; తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఒకటి, పది, వంద, వేయి, పదివేలు, లక్ష, పదిలక్షలు, కోటి, పదికోట్లు, వందకోట్లు (సముద్రం), వెయ్యికోట్లు (మధ్యమం), పదివేల కోట్లు (అంత్యం), మరియు లెక్కింపునకు సాధ్యం కాని పరార్ధం (అనంతం) వరకు గల సకల సంఖ్యా మానాలను, గణిత శాస్త్ర రహస్యాలను ఏ మనస్సు అయితే తన ఆలోచనా పరిధిలోకి తెచ్చుకుని లెక్కింపగలదో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ మంగళకరమైన, పవిత్రమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • ప్రాచీన భారతీయ సంఖ్యా శాస్త్రం: ఆధునిక ప్రపంచం మిలియన్, బిలియన్, ట్రిలియన్ అని పిలవడానికి ఎంతో కాలం ముందే, వేద కాలంలోనే అత్యున్నత సంఖ్యలైన 'సముద్ర, మధ్య, అంత్య, పరార్ధ' వంటి పదాలను మన ఋషులు ఉపయోగించారు. ఈ శ్లోకం ప్రాచీన భారతదేశ గణిత విజ్ఞానానికి అద్దం పడుతుంది.
  • అనంతాన్ని గ్రహించే శక్తి: మనస్సు అనేది కేవలం చిన్న చిన్న విషయాలకే పరిమితం కాదు. అణువు నుండి మొదలుకొని అనంతమైన బ్రహ్మాండ సంఖ్యల వరకు (పరార్ధం వరకు) దేనినైనా ఆలోచించి, విశ్లేషించే అపారమైన మేధోశక్తి మనస్సుకు ఉంది.
  • సన్మార్గ ప్రార్థన: ఇంతటి అద్భుతమైన గణన శక్తి, ఆలోచనా పరిధి కలిగిన మానవ మనస్సు, సంకుచితమైన లేదా స్వార్థపూరితమైన ఆలోచనల వైపు వెళ్లకుండా, లోకకల్యాణాన్ని ఆకాంక్షించే శివ (శుభ) సంకల్పాలనే చేయాలని ప్రార్థించడం ఇక్కడి విశేషం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - పధ్నాలుగవ శ్లోకం

యే పంచ పంచదశ శతం సహస్రమయుతం న్యర్బుదం చ । తేఽగ్నిచిత్యేష్టకాస్తం శరీరం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 14॥

 

ప్రతిపదార్థము

యే = ఏవైతే (ముందు శ్లోకంలో చెప్పబడినట్లు), పంచ = ఐదు, పంచదశ = పదిహేను, శతమ్ = వంద, సహస్రమ్ = వేయి, అయుతమ్ = పదివేలు, న్యర్బుదమ్ చ = పదికోట్లు మొదలైన అనంతమైన సంఖ్యలు ఉన్నాయో; తే = అవన్నీ, అగ్నిచిత్యా ఇష్టకాః = అగ్నిచయన యజ్ఞంలో (యాగశాల వేదిక నిర్మాణంలో) ఉపయోగించే ఇటుకల వలె అమర్చబడి, తమ్ = ఆ (విశ్వపురుషుని లేదా కాలపురుషుని), శరీరమ్ = శరీరముగా మారుతున్నాయో (ఆ కాలస్వరూపాన్ని లెక్కిస్తున్నాయో); తత్ = అటువంటి అనంతమైన గణనను, సృష్టి నిర్మాణాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్న నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఐదు, పదిహేను, వంద, వేయి, పదివేలు, పదికోట్లు మొదలైన ఏ అనంతమైన సంఖ్యలు ఉన్నాయో... అవన్నీ అగ్నిష్టోమాది యజ్ఞాలలో హోమగుండాన్ని/వేదికను నిర్మించడానికి ఉపయోగించే ఇటుకల లాగా ఒకదానితో ఒకటి క్రమపద్ధతిలో అల్లుకుని, కాలపురుషుని యొక్క అనంతమైన విశ్వ శరీరాన్ని ఆవిష్కరిస్తున్నాయో... ఆ కాలచక్రాన్ని మరియు యజ్ఞ రహస్యాలను లెక్కింపగలిగే సామర్థ్యం ఉన్న నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ శుభప్రదమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • యజ్ఞ వేదిక - విశ్వ నిర్మాణం: ప్రాచీన వైదిక యజ్ఞాలలో 'అగ్నిచయనం' అనే ప్రక్రియ ఉంటుంది. ఇందులో వేలాది ఇటుకలను (ఇష్టకలను) ఒక ప్రత్యేకమైన జ్యామితీయ (Mathematical) క్రమంలో అమర్చి గరుడ పక్షి ఆకారంలోనో, ఇతర రూపాల్లోనో పెద్ద వేదికను నిర్మిస్తారు. ఈ శ్లోకంలో సృష్టిలోని సంఖ్యలను, కాలాన్ని ఆ యజ్ఞ వేదిక ఇటుకలతో పోల్చారు.
  • కాల స్వరూపం: సృష్టిలో క్షణాలు, రోజులు, పక్షాలు, మాసాలు అన్నీ కలిసి కాలపురుషుని శరీరంగా మారతాయి. ఆ కాలగమనాన్ని, గణితాన్ని సంకల్ప రూపంలో అర్థం చేసుకోగలిగేది ఒక్క మనస్సు మాత్రమే.
  • చిత్తశుద్ధి: యజ్ఞ నిర్మాణంలో ఎంతటి ఏకాగ్రత, పవిత్రత అవసరమో, మన జీవితమనే యజ్ఞాన్ని సత్సంకల్పాలతో నిర్మించుకోవడానికి కూడా మనస్సుకు అంతటి పవిత్రత అవసరం. అందుకే నా మనస్సు సదా శివ (మంగళ) మార్గంలోనే నడవాలని ప్రార్థించడం ఇక్కడి విశేషం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - పదిహేనవ శ్లోకం

వేదాహమేతం పురుషం మహాంతమాదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్ । యస్య యోనిం పరిపశ్యంతి ధీరాస్తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 15॥

 

ప్రతిపదార్థము

తమసః = అజ్ఞానమనే చీకటికి, పరస్తాత్ = అవతల (అతీతంగా) ఉన్నవాడును, ఆదిత్యవర్ణమ్ = సూర్యుని వంటి స్వయంప్రకాశ రూపుడును అయిన, ఏతమ్ = ఈ, మహాంతమ్ = అనంతమైన, సర్వవ్యాప్తమైన, పురుషమ్ = పరమ పురుషుడిని (పరమాత్మను), అహం = నేను, వేద = తెలుసుకొనుచున్నాను; ధీరాః = వివేకవంతులైన జ్ఞానులు, యస్య = ఏ పరమాత్మను, యోనిమ్ = సమస్త సృష్టికి మూలకారణముగా (సమస్త జీవుల పుట్టుకకు స్థానముగా), పరిపశ్యంతి = తమ అంతరంగంలో సర్వత్రా దర్శిస్తున్నారో; తత్ = అటువంటి పరమ తత్త్వాన్ని ధ్యానించే నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

అజ్ఞానమనే గాఢాంధకారానికి అవతల, సూర్యుని లాగా దేదీప్యమానంగా వెలిగే ఆ మహోన్నతమైన పరమ పురుషుడిని (పరమాత్మను) నేను నా అంతరంగంలో తెలుసుకుంటున్నాను. వివేకవంతులైన జ్ఞానులు ఏ పరమాత్మను ఈ సమస్త జగత్తు యొక్క పుట్టుకకు మూలకారణంగా భావించి దర్శిస్తున్నారో... ఆ పరమేశ్వరుడిని సదా స్మరించే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ మంగళకరమైన, పవిత్రమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • వేద మంత్ర సాధన (పురుష సూక్తం): ఈ మంత్రం ప్రసిద్ధమైన 'పురుష సూక్తం' మరియు 'శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్' లోని మంత్రాలను పోలి ఉంటుంది. అంతరంగంలో పరమాత్మను దర్శించుకోవడానికి మనస్సే ప్రధాన సాధనమని ఇది స్పష్టం చేస్తోంది.
  • ఆదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్: సూర్యుడు ఉదయిస్తే బాహ్య ప్రపంచంలోని చీకట్లు ఎలా పటాపంచలు అవుతాయో, అంతరంగంలో జ్ఞానసూర్యుడైన పరమాత్మ సాక్షాత్కరిస్తే అజ్ఞానమనే చీకటి (తమస్సు) పూర్తిగా నశిస్తుంది. ఆ దివ్య వెలుగును గ్రహించే శక్తి మనస్సుకు ఉంది.
  • ధీరుల దర్శనం: ఇక్కడ 'ధీరులు' అంటే కేవలం శారీరక బలం ఉన్నవారు కాదు; ఇంద్రియాలను జయించి, మనస్సును అదుపులో ఉంచుకుని, సృష్టికి మూలమైన పరమాత్మను ధ్యానించే ఆధ్యాత్మిక జ్ఞానులు. అటువంటి జ్ఞానుల మార్గంలో నా మనస్సు కూడా నడిచి, సదా శివ (శుభ) సంకల్పాలనే చేయాలని ఈ శ్లోకం ఆకాంక్షిస్తోంది.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - పదహారవ శ్లోకం

యస్యేదం ధీరాః పునంతి కవయో బ్రహ్మాణమేతం త్వా వృణుత ఇందుమ్ । స్థావరం జంగమం ద్యౌరాకాశం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 16॥

 

ప్రతిపదార్థము

ధీరాః = నిశ్చలమైన బుద్ధి గల జ్ఞానులు, కవయః = తత్త్వదర్శనము చేయగల మేధావులు, యస్య = ఏ మనస్సు యొక్క (లేదా ఏ పరమాత్మ యొక్క) అనుగ్రహం చేత, ఇదం = ఈ జగత్తును/తమ అంతరంగాన్ని, పునంతి = పవిత్రం చేసుకుంటున్నారో; బ్రహ్మాణమ్ = సర్వవ్యాప్తమైన బ్రహ్మ స్వరూపుడును, ఇందుమ్ = చంద్రుని వలె ఆహ్లాదకరమైన ఆనందాన్ని ఇచ్చేవాడును అయిన, ఎతమ్ త్వా = అటువంటి నిన్ను (లేదా ఆ తత్త్వాన్ని), వృణుతే = ఆశ్రయిస్తున్నారో (ప్రార్థిస్తున్నారో); స్థావరం = కదల్లేని వృక్షాదులు, జంగమమ్ = కదిలే మనుషులు, జంతువులు, ద్యౌః = స్వర్గలోకము, ఆకాశం = అంతరిక్షము మొదలైన సమస్తమూ దేని యందు ఇమిడి ఉన్నాయో; తత్ = అటువంటి, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

నిశ్చలమైన వివేకం గల జ్ఞానులు, తత్త్వద్రష్టలైన కవులు ఏ మనోబలం చేత తమ అంతరంగాన్ని పవిత్రం చేసుకుంటున్నారో... అమృతరస స్వరూపుడు, పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన ఏ పరమేశ్వరుడిని (లేదా మనస్తత్వాన్ని) వారు సదా ప్రార్థిస్తున్నారో... కదిలేవి (జంగమం), కదల్లేనివి (స్థావరం) అయిన సమస్త ప్రాణులు, భూమ్యాకాశాలు, స్వర్గలోకాలు దేని భావనా పరిధిలో ఉన్నాయో... అటువంటి నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • పునంతి (పవిత్రీకరణ): 'పునంతి' అంటే శుద్ధి చేయడం అని అర్థం. జ్ఞానులు తమ ఆలోచనలను, హృదయాన్ని పవిత్రం చేసుకోవడానికి మూలం మనస్సే. మనస్సు స్వచ్ఛంగా మారితేనే జీవుడు బ్రహ్మత్వాన్ని పొందుతాడు.
  • ఇందువు (చంద్రుడు): చంద్రుడిని మనస్సుకు అధిపతిగా (చంద్రమా మనసో జాతః) వేదం చెబుతుంది. ఇక్కడ 'ఇందుమ్' అనడం ద్వారా మనస్సుకు ఉండవలసిన ప్రశాంతతను, అమృతత్వాన్ని, ఆహ్లాదకరమైన స్వభావాన్ని సూచించారు.
  • స్థావర జంగమ వ్యాప్తి: ఈ సృష్టిలో కదిలే జీవులైనా, కదల్లేని వృక్షాదులైనా, అనంతమైన ఆకాశమైనా... వీటన్నింటి ఉనికిని గుర్తించి, వాటితో అనుసంధానం కాగల అపారమైన శక్తి మానవ మనస్సుకు ఉంది. అంతటి సామర్థ్యమున్న అంతరింద్రియం ఎల్లప్పుడూ సన్మార్గంలోనే పయనించాలని ఈ శ్లోకం యొక్క అంతరార్థం.

.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - పదిహేడవ శ్లోకం

పరాత్ పరతరం చైవ యత్పరాచ్చైవ యత్పరమ్ । యత్పరాత్ పరతో జ్ఞేయం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 17॥

 

ప్రతిపదార్థము

యత్ = ఏ మనోతత్వమైతే (లేదా ఏ పరమాత్మ తత్వమైతే), పరాత్ = శ్రేష్ఠమైన లేదా గొప్పదైన వాటన్నింటికంటే, పరతరం చ ఏవ = అత్యంత శ్రేష్ఠమైనదో; యత్ = ఏది, పరాత్ చ ఏవ = ఇంద్రియాలు, బుద్ధి వంటి ప్రకృతి శక్తులకంటే కూడా, పరమ్ = అతీతమైనదో; యత్ = ఏది, పరాత్ పరతః = అత్యున్నతమైన స్థానాలకంటే కూడా ఇంకా పైన ఉన్నదో, జ్ఞేయమ్ = (జ్ఞానుల చేత) తెలుసుకోదగినదో; తత్ = అటువంటి దివ్యమైన, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

శ్రేష్ఠమైన వాటన్నింటికంటే మరెంతో శ్రేష్ఠమైనది, ఇంద్రియ బుద్ధ్యాది సకల ప్రకృతి తత్వాలకంటే అత్యంత అతీతమైనది, ఉన్నతమైన స్థితులన్నింటికంటే ఇంకా పైనున్నది మరియు ముముక్షువులైన జ్ఞానుల చేత అంతరంగంలో తెలుసుకోదగినది ఏ పరమ సూక్ష్మ తత్వమో... అటువంటి ఉన్నత స్థితిని చేరగల నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ మంగళకరమైన, పవిత్రమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • అనంతమైన శ్రేష్ఠత (పరాత్పరత్వం): ఉపనిషత్తులలో ఇంద్రియాల కంటే మనస్సు, మనస్సు కంటే బుద్ధి, బుద్ధి కంటే ఆత్మ శ్రేష్ఠమైనవని చెబుతారు. ఈ శ్లోకంలో మనస్సు లీనమవ్వాల్సిన ఆ పరమాత్మ స్థితి లేదా శుద్ధ మనస్సు యొక్క శక్తి సృష్టిలోని అన్నింటికంటే 'పరమ శ్రేష్ఠమైనది' (పరాత్పరతరం) అని నొక్కి చెప్పబడింది.
  • జ్ఞేయం (తెలుసుకోదగినది): బాహ్య ప్రపంచంలోని వస్తువులను కళ్ళతో చూసి తెలుసుకోవచ్చు. కానీ అన్నింటికంటే అతీతంగా ఉన్న ఈ అంతఃశక్తిని కేవలం అంతర్ముఖులై, ధ్యాన నిష్ఠ ద్వారా మాత్రమే తెలుసుకోవడం సాధ్యమవుతుంది.
  • ఉన్నత ఆకాంక్ష: ఇంతటి మహోన్నతమైన, సూక్ష్మమైన పరమ తత్త్వాన్ని సైతం ధ్యానించగల అద్భుత సామర్థ్యం మానవ మనస్సుకు ఉంది. అటువంటి మనస్సు క్షణికమైన లౌకిక భోగాల వైపు, చెడు ఆలోచనల వైపు పరుగెత్తకుండా, సదా శివ (శుభ) సంకల్పాలనే చేయాలని ఈ మంత్రం ఆకాంక్షిస్తోంది.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - పద్దెనిమిదవ శ్లోకం

పరాత్ పరతరో బ్రహ్మా తత్పరాత్ పరతో హరిః । తత్పరాత్ పరతోఽధీశస్తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 18॥

 

ప్రతిపదార్థము

పరాత్ = (ప్రకృతి లేదా జీవుడి కంటే) శ్రేష్ఠుడైనవాడు, పరతరః = అత్యున్నతుడు బ్రహ్మా = సృష్టికర్తయైన బ్రహ్మదేవుడు; తత్ పరాత్ = ఆ బ్రహ్మదేవుని కంటే కూడా, పరతః = ఇంకా శ్రేష్ఠుడైనవాడు హరిః = స్థితికారకుడైన శ్రీమహావిష్ణువు; తత్ పరాత్ = ఆ విష్ణుమూర్తి కంటే కూడా, పరతః = అత్యున్నతమైన పరమ పదంలో ఉన్నవాడు, అధీశః = సర్వేశ్వరుడైన ఆ సదాశివుడు (లేదా పరమాత్మ); తత్ = అటువంటి సర్వోత్కృష్టమైన దైవత్వాన్ని ధ్యానించే నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

సృష్టిలోని జీవకోటి లేదా ప్రకృతి కంటే శ్రేష్ఠుడైనవాడు సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మదేవుడు. ఆ బ్రహ్మదేవుని కంటే కూడా సర్వవ్యాపి, స్థితికారకుడైన శ్రీమహావిష్ణువు అత్యున్నతుడు. ఆ విష్ణుమూర్తి కంటే కూడా అతీతమై, సర్వానికీ అధిపతియై, లయకారకుడైన పరమేశ్వరుడు (అధీశుడు) సర్వోత్కృష్టుడుగా విరాజిల్లుతున్నాడు. అట్టి పరమోన్నతమైన తత్వాన్ని ఆశ్రయించే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • దైవత్వాల క్రమ వికాసం: ఈ శ్లోకం బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరుల త్రిమూర్తి తత్త్వాన్ని వివరిస్తూ, అందరికంటే అతీతమైన పరమేశ్వర (అధీశ) స్థితిని సర్వోన్నతంగా నిరూపిస్తోంది. ఇది కేవలం రూపాలకు సంబంధించింది కాదు, చేతన యొక్క అత్యున్నత స్థాయిలను (Levels of Consciousness) సూచిస్తుంది.
  • అధీశుడు (పరమ శివుడు): 'అధీశ' అంటే అందరినీ శాసించేవాడు, అందరికీ ప్రభువు అని అర్థం. సమస్త విశ్వానికి మూలకారణమైన ఆ పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని మనస్సులో నిలుపుకోవడమే ధ్యాన ముఖ్యాంశం.
  • ఉన్నత ధ్యాన స్థితి: మనస్సు సాధారణంగా చిన్న చిన్న లౌకిక విషయాలపై లగ్నమవుతుంది. కానీ ఈ శ్లోకం ద్వారా మనస్సుకు సృష్టి, స్థితి, లయకారకులైన దేవతల కంటే అతీతమైన పరమ తత్త్వాన్ని ఆలంబనగా ఇస్తున్నారు. అటువంటి మహోన్నత స్థితిని ఆకాంక్షించే మనస్సు ఎన్నటికీ కలుషితం కాకుండా, సదా శివ (శుభ) సంకల్పాలనే చేయాలని ఈ ప్రార్థన యొక్క అంతరార్థం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - పంతొమ్మిదవ శ్లోకం

యా వేదాదిషు గాయత్రీ సర్వవ్యాపీ మహేశ్వరీ । ఋగ్యజుస్సామాథర్వైశ్చ తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 19॥

 

ప్రతిపదార్థము

యా = ఏ దేవి అయితే, వేదాదిషు = సకల వేదములకు మరియు శాస్త్రములకు మూలమైన, గాయత్రీ = గాయత్రీ మంత్ర స్వరూపిణిగా ఉన్నదో; సర్వవ్యాపీ = చరాచర సృష్టి అంతటా వ్యాపించి ఉన్నదో, మహేశ్వరీ = పరమేశ్వరుని యొక్క పరమ శక్తి రూపమైన మహేశ్వరియై విరాజిల్లుతోందో; ఋక్ యజుః సామ అథర్వైః చ = ఋగ్వేదము, యజుర్వేదము, సామవేదము, మరియు అథర్వణ వేదము అనే నాలుగు వేదాల రూపంలోనూ ఏ శక్తే వ్యక్తమవుతోందో; తత్ = అటువంటి దివ్య వేదమాతను, పరమ శక్తిని ధ్యానించే నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

సకల వేదములకు మూలమై, వేదమాతగా కీర్తించబడే గాయత్రీ దేవి ఏ మనోశక్తి లేదా దైవశక్తికి ప్రతీకగా ఉన్నదో... సమస్త విశ్వమంతా వ్యాపించి ఉండి, పరమేశ్వరుని అర్ధాంగియైన మహేశ్వరిగా ఏది ప్రకాశిస్తోందో... ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వణ వేదాలనే చతుర్వేదాల జ్ఞాన రూపంగా ఏది విస్తరించి ఉందో... అట్టి దివ్యమైన వేద/మంత్ర శక్తులను అంతరంగంలో నిలుపుకోగల నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • గాయత్రీ తత్త్వం: గాయత్రీ మంత్రాన్ని సకల వేదాలకు తల్లి (వేదమాత) అంటారు. గాయత్రీ అంటే "గాయంతం త్రాయతే ఇతి గాయత్రీ" — తనను స్మరించిన వారిని రక్షించేది అని అర్థం. మనస్సులో గాయత్రీ శక్తి లేదా పవిత్ర మంత్ర చైతన్యం మేల్కొంటే బుద్ధి ప్రకాశిస్తుంది.
  • చతుర్వేద స్వరూపం: సృష్టిలోని సమస్త ఆధ్యాత్మిక, లౌకిక విజ్ఞానమంతా నాలుగు వేదాలలో దాగి ఉంది. ఆ వేదరాశి అంతా మనస్సు యొక్క పవిత్ర స్థితిలోనే ప్రతిష్ఠితమై ఉంటుందని ఈ శ్లోకం గుర్తు చేస్తోంది.
  • మహేశ్వరీ శక్తి: మనస్సు కేవలం ఒక ఆలోచనా సాధనం మాత్రమే కాదు, అది సమస్త విశ్వాన్ని నడిపించే దైవీశక్తి అయిన 'మహేశ్వరి' (పరాశక్తి) తో అనుసంధానమై ఉంది. అంతటి శక్తివంతమైన మనస్సుకు దుష్ట ఆలోచనలు రాకుండా, సదా లోకకల్యాణాన్ని ఆకాంక్షించే శుభ (శివ) సంకల్పాలే కలగాలని వేడుకోవడం ఇక్కడి విశేషం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఇరవైయవ శ్లోకం

యో వై దేవం మహాదేవం ప్రణవం పురుషోత్తమమ్ । యః సర్వే సర్వవేదైశ్చ తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 20॥

 

ప్రతిపదార్థము

యః వై = ఏ తత్వమైతే (లేదా ఏ మనస్సు అయితే), దేవమ్ = స్వయంప్రకాశ రూపుడైన దేవుడును, మహాదేవమ్ = దేవతలందరికీ దేవుడైన ఆ మహాదేవుడును; ప్రణవమ్ = ఓంకార స్వరూపుడును, పురుషోత్తమమ్ = పురుషులలో ఉత్తముడైన పరమపురుషుడును (అయిన పరమాత్మను ధ్యానిస్తుందో); యః = ఏది, సర్వే = సమస్తమైన, సర్వ వేదైః చ = సకల వేదముల ద్వారా (కీర్తించబడుతోందో లేదా వేదాల అంతరార్థాన్ని గ్రహిస్తోందో); తత్ = అటువంటి పరమ శివ తత్త్వంతో అనుసంధానమయ్యే నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఏ మనోశక్తి సృష్టిలోని సకల దేవతలకు మూలమైన ప్రకాశస్వరూపుడిని, దేవాదిదేవుడైన మహాదేవుడిని, ఓంకార (ప్రణవ) రూపుడిని, పురుషోత్తముడైన పరమాత్మను తనలో నిలుపుకుని ధ్యానించగలదో... సకల వేదాల ద్వారా, సమస్త వేదాంత శాస్త్రాల ద్వారా ఏ పరమ సత్యం కీర్తించబడుతోందో... అట్టి పరమోన్నత దైవత్వాన్ని ఆశ్రయించే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • మహాదేవ - పురుషోత్తమ సమన్వయం: ఈ శ్లోకంలో 'మహాదేవ' (శివుడు), 'పురుషోత్తమ' (విష్ణువు), మరియు 'ప్రణవ' (ఓంకారం/బ్రహ్మము) అనే పదాలను కలిపి ఉపయోగించడం ద్వారా సకల దైవత్వాలు ఒకటే అనే అద్వైత భావనను, హరిహర అభేదాన్ని సూచించారు.
  • వేదాల అంతిమ లక్ష్యం: సకల వేదాలు (సర్వవేదైశ్చ) ఏ పరమ పురుషుడిని తెలుసుకోవడమే అంతిమ లక్ష్యంగా ఉపదేశిస్తున్నాయో, ఆ పరమాత్మను ధ్యానించే శక్తి మనస్సుకు మాత్రమే ఉంది.
  • చిత్త ప్రశాంతత: మనస్సు ఎప్పుడైతే ఓంకార నాదంతో, మహాదేవుని స్మరణతో లీనమవుతుందో, అప్పుడు అది లౌకిక వికారాలన్నింటినీ వీడి అత్యంత పవిత్రంగా మారుతుంది. అటువంటి ఉన్నతమైన 'శివ సంకల్పాలు' నా మనస్సుకు సదా సిద్ధించాలని ఈ మంత్రం యొక్క ప్రార్థన.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం

ప్రయతః ప్రణవోంకారం ప్రణవం పురుషోత్తమమ్ । ఓంకారం ప్రణవాత్మానం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 21॥

 

ప్రతిపదార్థము

ప్రయతః = పవిత్రమైన అంతరంగముతో నియమబద్ధుడై (ఏ మనస్సు అయితే), ప్రణవమ్ = సకల సృష్టికి మూలమైన ప్రణవ నాదాన్ని, ఓంకారమ్ = ఓం అనే అక్షర స్వరూపాన్ని (స్మరిస్తుందో); ప్రణవమ్ = ప్రణవ స్వరూపుడును, పురుషోత్తమమ్ = ఉత్తమ పురుషుడైన పరమాత్మను (ధ్యానం చేస్తుందో); ఓంకారమ్ = ఓంకారమునకు, ప్రణవ ఆత్మానమ్ = అంతరాత్మయై ప్రకాశించే ఆ పరమ శివ తత్త్వాన్ని ఏది ఆశ్రయిస్తుందో; తత్ = అటువంటి నాదబ్రహ్మమునందు లీనమయ్యే నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

పవిత్రమైన నియమ నిష్ఠలతో కూడిన ఏ మనస్సు సకల సృష్టికి మూలమైన ప్రణవ నాదాన్ని, ఓంకార స్వరూపాన్ని సదా జపిస్తుందో... ప్రణవ అంతరార్థమైన పురుషోత్తముడిని (పరమాత్మను) ధ్యానిస్తుందో... ఓంకార నాదానికి అంతరాత్మయై వెలిగే ఆ పరమ చైతన్యంతో ఏది అనుసంధానమవుతుందో... అట్టి నాదబ్రహ్మ స్వరూపాన్ని స్మరించే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ మంగళకరమైన, శుభప్రదమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • ప్రణవ ఉపాసన: 'ఓంకారం' లేదా 'ప్రణవం' అనేది అక్షర పరబ్రహ్మ స్వరూపం. సృష్టిలోని సకల మంత్రాలకు, ధ్వనులకు ఇది ఆద్యం. మనస్సు ఎప్పుడైతే బాహ్య విషయాల నుండి వైదొలిగి ఓంకార నాదంపై ఏకాగ్రత వహిస్తుందో, అప్పుడు అది పరమ ప్రశాంతతను పొందుతుంది.
  • నాదబ్రహ్మ సమన్వయం: ఈ శ్లోకంలో ప్రణవానికి, పురుషోత్తమునికి (పరమాత్మకు) అభేదాన్ని చూపారు. ఓంకార జపం చేయడం అంటే సాక్షాత్తు పరమేశ్వరుని అంతరంగంలో ధ్యానించడమే అని ఇక్కడి అంతరార్థం.
  • ప్రయతః (నియమబద్ధత): చిత్తశుద్ధి, ఏకాగ్రత లేనిదే మంత్రోపాసన సాధ్యం కాదు. మనస్సును సత్సంకల్పాల వైపు మళ్లించడానికి ఓంకార ధ్యానం అత్యంత శక్తివంతమైన సాధనమని ఈ శ్లోకం మనకు గుర్తు చేస్తోంది.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఇరవై రెండవ శ్లోకం

యోఽసౌ సర్వేషు వేదేషు పఠ్యతే హ్యజ ఇశ్వరః । అకాయో నిర్గుణో హ్యాత్మా తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 22॥

 

ప్రతిపదార్థము

యః అసౌ = ఏ పరమేశ్వరుడైతే, సర్వేషు = సమస్తమైన, వేదేషు = వేదములందు, అజః = పుట్టుక లేనివాడు (అజన్ముడు) అనియు, ఈశ్వరః = సర్వ నియంతయైన ఈశ్వరుడు అనియు, హ్యు పఠ్యతే = నిశ్చయముగా స్తుతించబడుచున్నాడో; అకాయః = భౌతిక శరీరం లేనివాడు (నిరాకారుడు), నిర్గుణః = సత్వ రజస్తమో గుణములకు అతీతుడైన నిర్గుణుడు, ఆత్మా = సమస్త జీవులలో అంతర్యామియై వెలిగే ఆత్మ స్వరూపుడు అని (ఏ పరమ సత్యం కీర్తించబడుతోందో); తత్ = అటువంటి పరమ తత్త్వాన్ని ధ్యానించే నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

సమస్త వేదాలూ ఏ పరమేశ్వరుడిని పుట్టుక లేనివాడని (అజన్ముడని), సకల సృష్టిని శాసించే ఈశ్వరుడని కీర్తిస్తున్నాయో... ఏ పరమ తత్త్వం భౌతిక శరీరం లేని నిరాకార రూపమని, సృష్టి గుణాలకు అతీతమైన నిర్గుణ స్వరూపమని, సర్వ ప్రాణుల అంతరంగంలో వెలిగే ఆత్మస్వరూపమని వేదాంతాలు చెబుతున్నాయో... ఆ పరమ సత్యాన్ని సదా స్మరించే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • ఉపనిషత్ ప్రతిధ్వని: ఈ శ్లోకంలోని "అకాయో నిర్గుణః" అనే పదాలు ప్రసిద్ధ ఉపనిషత్ మంత్రాలను (ఉదాహరణకు ఈశావాస్యోపనిషత్తులోని 'స పర్యగాచ్చుక్రమకాయమవ్రణమస్నావిరమ్...') పోలి ఉన్నాయి. ఇది పరమాత్మ యొక్క పరమ నిరాకార, నిర్గుణ స్థితిని తెలియజేస్తుంది.
  • అజః (పుట్టుక లేనివాడు): సృష్టిలోని ప్రతి వస్తువుకూ, జీవుడికూ పుట్టుక, పెరుగుదల, మరణం ఉంటాయి. కానీ ఈ నియమాలకు అతీతంగా, ఎల్లప్పుడూ శాశ్వతంగా ఉండేవాడు పరమాత్మ ఒక్కడే. ఆ శాశ్వత తత్త్వాన్ని మనస్సులో నిలుపుకోవడమే ఉత్తమ ధ్యానం.
  • నిర్గుణ ధ్యానం: మనస్సు సాధారణంగా రూపాలు, గుణాలు ఉన్న లౌకిక విషయాల వైపు సులభంగా ఆకర్షితమవుతుంది. అయితే, వేదాలు ఉపదేశించిన అత్యున్నత నిరాకార, నిర్గుణ ఆత్మతత్త్వం వైపు మనస్సును మళ్లించినప్పుడు, అది సకల కల్మషాల నుండి విముక్తమై పరమ పవిత్రమైన 'శివ సంకల్పాలు' చేయగలుగుతుంది.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఇరవై మూడవ శ్లోకం

గోభిర్జుష్టం ధనేన హ్యాయుషా చ బలేన చ । ప్రజయా పశుభిః పుష్కరాక్షం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 23॥

 

ప్రతిపదార్థము

గోభిః = గోసంపద చేతను (లేదా ఇంద్రియ పుష్టి చేతను), జుష్టమ్ = కూడుకున్నట్టియు, ధనేన = ధనధాన్య సంపద చేతను, హ్యు ఆయుషా చ = నిశ్చయముగా పూర్ణ ఆయుర్దాయము చేతను, బలేన చ = శారీరక, మానసిక బలము చేతను; ప్రజయా = ఉత్తమమైన సంతానము చేతను, పశుభిః = ఇతర పాడిపశువుల సంపద చేతను (సమృద్ధిని కలిగిస్తూ), పుష్కరాక్షమ్ = తామర రేకుల వంటి కన్నులు కలవాడును, సర్వవ్యాపియు అయిన ఆ పరమేశ్వరుడిని (ఏ మనస్సు అయితే ఆశ్రయిస్తుందో); తత్ = అటువంటి ఐహిక, ఆముష్మిక శ్రేయస్సులను ప్రసాదించే నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఏ మనోశక్తి లేదా దైవశక్తి యొక్క అనుగ్రహం చేత మనుషులు గోసంపదను, అపారమైన ధనధాన్యాలను, పూర్ణ ఆయుర్దాయాన్ని, సకల బలాలను, ఉత్తమ సంతానాన్ని మరియు పాడిపశువుల సమృద్ధిని పొందుతున్నారో... తామర రేకుల వంటి విశాలమైన కన్నులు కలిగి, సదా కరుణను కురిపించే ఆ పుండరీకాక్షుడైన (లేదా సర్వవ్యాపియైన) పరమేశ్వరుడిని ధ్యానించే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • ఐహిక సుఖాల ప్రార్థన: ఈ స్తోత్రంలో ఇప్పటివరకు ఎక్కువగా ఆధ్యాత్మిక, వేదాంత విషయాలను ప్రార్థించిన ఋషులు, ఈ మంత్రంలో మానవ జీవిత మనుగడకు అవసరమైన లౌకిక సంపదలను (ఆయుస్సు, ఆరోగ్యం, ధనం, సంతానం) కూడా ప్రసాదించమని వేడుకుంటున్నారు. వేద మార్గం ఎప్పుడూ ఇటు లౌకిక అభ్యుదయాన్ని (అభ్యుదయ), అటు ఆధ్యాత్మిక శ్రేయస్సును (నిఃశ్రేయస) రెండింటినీ సమంగా ఆదరిస్తుంది.
  • పుష్కరాక్షుడు: 'పుష్కర' అంటే తామరపువ్వు లేదా ఆకాశం, 'అక్ష' అంటే కన్ను. తామర రేకుల వంటి ప్రశాంతమైన, చల్లని చూపులు గల పరమాత్మను అంతరంగంలో నిలుపుకోవడం వల్ల మనస్సు కూడా ప్రశాంతతను సంతరించుకుంటుంది.
  • మనస్సే భాగ్యవిధాత: మన ఆలోచనలు పవిత్రంగా, దృఢంగా ఉన్నప్పుడే మనం లౌకిక రంగంలోనైనా, ఆధ్యాత్మిక రంగంలోనైనా విజయం సాధించి, సకల భోగభాగ్యాలను పొందగలం. అందువల్ల ఈ సకల సంపదలకు మూలకారణమైన మనస్సు సదా శివ (శుభ) సంకల్పాలనే చేయాలని కోరడం ఇక్కడి అంతరార్థం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం

త్రియంబకం యజామహే సుగంధిం పుష్టివర్ధనమ్ । ఉర్వారుకమివ బంధనాన్మృత్యోర్ముక్షీయ మాఽమృతాత్తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 24॥

 

ప్రతిపదార్థము

సుగంధిమ్ = (సత్కీర్తి అనే) దివ్యమైన సువాసన గలవాడును, పుష్టి వర్ధనమ్ = (భక్తుల శారీరక, మానసిక, ఆధ్యాత్మిక) పుష్టిని పెంపొందించువాడును అయిన, త్రియంబకమ్ = ముక్కంటి దేవుడైన ఆ పరమేశ్వరుడిని, యజామహే = మేము ఆరాధించుచున్నాము; ఉర్వారుకమ్ ఇవ = దోసపండు (బాగా పండిన తర్వాత) తీగ యొక్క, బంధనాత్ = బంధం నుండి (ఎలాగైతే అనాయాసంగా విడిపోతుందో, అలాగ సంసార బంధాల నుండి), మృత్యోః = మరణం (మరియు పునర్జన్మల) నుండి, ముక్షీయ = నేను విముక్తుడను అగుదును గాక, అమృతాత్ = మోక్షము లేదా అమరత్వము నుండి మాత్రం, మా (ముక్షీయ) = విడిపోకుండా ఉందును గాక; తత్ = అటువంటి మృత్యుంజయ తత్త్వాన్ని ధ్యానించే నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

దివ్యమైన గుణములనే సువాసనలు కలిగి, తనను ఆశ్రయించిన భక్తుల సకల శక్తులను, భోగాలను పెంపొందించే ఆ ముక్కంటి దేవుడైన పరమశివుడిని మేము భక్తితో ఆరాధిస్తున్నాము. బాగా పండిన దోసపండు ఏ విధమైన శ్రమ, బాధ లేకుండా తీగ బంధం నుండి సహజంగా విడిపోతుందో... అలాగే నేను కూడా మరణ భయం నుండి, ఈ సంసార బంధాల నుండి సులభంగా విముక్తుడను అవుదును గాక! కానీ శాశ్వతమైన మోక్షం (అమరత్వం) నుండి మాత్రం ఎన్నటికీ దూరం కాకుందును గాక! అట్టి మృత్యుంజయ భావనతో కూడిన నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • మహా మృత్యుంజయ మంత్రం: ఈ శ్లోకం ఋగ్వేదంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన, ప్రసిద్ధమైన 'మహా మృత్యుంజయ మంత్రం'. ఇది అకాల మరణాన్ని తప్పించి, సంపూర్ణ ఆయురారోగ్యాలను, అంతిమంగా మోక్షాన్ని ప్రసాదించే దివ్య మంత్రం.

 

  • దోసపండు ఉపమానం (ఉర్వారుకమివ): వేద ఋషుల ప్రకృతి పరిశీలనకు ఇది ఒక అద్భుతమైన ఉదాహరణ. దోసపండు పక్వానికి రాకముందు తీగను గట్టిగా పట్టుకుని ఉంటుంది, బలవంతంగా కోస్తే గాయం అవుతుంది. కానీ అది బాగా పండిన తర్వాత దానంతట అదే ఎంతో సహజంగా తీగ నుండి విడిపోతుంది. అలాగే మనిషి కూడా జ్ఞానంతో పక్వత చెంది, జీవించి ఉన్నంత కాలం సంసారంలో బాధ్యతగా ఉంటూనే, మరణ సమయం వచ్చినప్పుడు ఎలాంటి వేదన, భయం లేకుండా ప్రశాంతంగా తనువు చాలించాలనేది ఇక్కడి ప్రార్థన.
  • అమృతాత్ మా ముక్షీయ: దీని అంతరార్థం — "స్వామీ! నన్ను మరణం నుండి విడిపించు కానీ, నీ అమృత తత్వం (మోక్షం) నుండి మాత్రం విడిపించకు." మనస్సు ఎప్పుడైతే ఈ మృత్యుంజయ తత్వాన్ని సదా స్మరిస్తుందో, అప్పుడు దానికి లౌకికమైన భయాలు తొలగిపోయి, పరమ పవిత్రమైన 'శివ సంకల్పాలు' కలుగుతాయి.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఇరవై ఐదవ శ్లోకం

కైలాసశిఖరే రమ్యే శంకరస్య శివాలయే । దేవతాస్తత్ర మోదంతే తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 25॥

 

ప్రతిపదార్థము

రమ్యే = అత్యంత సుందరమైన, కైలాస శిఖరే = కైలాస పర్వత శిఖరము నందు, శంకరస్య = సకల శుభములను కలుగజేసే ఆ శంకరుని యొక్క, శివాలయే = మంగళకరమైన నివాస స్థానము (ఆలయము) కలదో; తత్ర = ఆ కైలాసము నందు, దేవతాః = సమస్త దేవతలు, మోదంతే = ఆనందాన్ని పొందుచున్నారో (పరమశివుని సేవలో తరిస్తున్నారో); తత్ = అటువంటి పరమ ప్రశాంతమైన, దివ్యమైన కైలాస క్షేత్రాన్ని మరియు శంకర తత్త్వాన్ని ధ్యానించే నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

అత్యంత సుందరమైన, మనోహరమైన కైలాస పర్వత శిఖరం పైన సకల జీవులకు శుభాలను చేకూర్చే ఆ పరమశివుని మంగళకరమైన నివాసము (శివాలయం) ఉన్నది. సమస్త దేవతలు ఏ పరమ పవిత్రమైన కైలాస క్షేత్రంలో సదా ఆనందంతో ఓలలాడుతూ, శివ సాన్నిధ్యంలో ముక్తిని పొందుతున్నారో... అట్టి దివ్యమైన శంకర సాన్నిధ్యాన్ని తన అంతరంగంలో సదా స్మరించే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • కైలాస తత్త్వం (అంతరంగ కైలాసం): బాహ్య ప్రపంచంలో కైలాస పర్వతం మంచుతో కప్పబడి, ప్రశాంతంగా, అత్యంత ఎత్తులో ఉంటుంది. ఆధ్యాత్మికంగా మన శరీరంలో ఉండే 'సహస్రార చక్రం' (శిరస్సు భాగం) లేదా పవిత్రమైన, వికారాలు లేని స్వచ్ఛమైన హృదయమే కైలాసం. అటువంటి నిశ్చల స్థితిలో పరమశివుడు కొలువై ఉంటాడని ఈ శ్లోకం సూచిస్తోంది.
  • దేవతల ఆనందం (మోదంతే): భగవంతుని సాన్నిధ్యంలో ఉండే ఆనందం ప్రాపంచిక సుఖాల కంటే అనంతమైనది. దేవతలు కూడా ఆ పరమేశ్వరుని దర్శనంతోనే అత్యున్నత ఆనందాన్ని (మోదాన్ని) పొందుతారు. మనస్సును ఆ దివ్య చైతన్యం వైపు మళ్లించినప్పుడు మనకూ ఆ శాశ్వత ఆనందం సిద్ధిస్తుంది.
  • చిత్తస్థిరత్వం: అలజడులు, కోరికలు లేని మనస్సు కైలాస పర్వతం లాగా నిశ్చలంగా ఉంటుంది. అటువంటి నిశ్చలమైన, పవిత్రమైన మనస్సు ఎల్లప్పుడూ లోకకల్యాణాన్ని ఆకాంక్షించే 'శివ సంకల్పాలనే' చేస్తుందని ఈ మంత్రం యొక్క అంతరార్థం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఇరవై ఆరవ శ్ోకం

విశ్వతశ్చక్షురుత విశ్వతోముఖో విశ్వతోహస్త ఉత విశ్వతస్పాత్ । సంబాహుభ్యాం నమతి సంపతత్రైర్ద్యావాపృథివీ జనయన్ దేవ ఏకస్తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 26॥

 

ప్రతిపదార్థము

యః = ఏ పరమాత్మ అయితే, విశ్వతః చక్షుః = అంతటా కన్నులు కలవాడో, ఉత = మరియు, విశ్వతః ముఖః = అన్ని వైపులా ముఖములు కలవాడో, విశ్వతః హస్తః = అంతటా చేతులు కలవాడో, ఉత = మరియు, విశ్వతః పాత్ = అన్ని దిక్కులా పాదములు కలవాడో; ఏకః = అద్వితీయుడైన (ఒక్కడే అయిన), దేవః = ఆ ప్రకాశ స్వరూపుడు, ద్యావాపృథివీ = ఆకాశమును మరియు భూమిని (సమస్త బ్రహ్మాండమును), జనయన్ = సృష్టిస్తూ; సంబాహుభ్యామ్ = తన రెండు బాహువుల చేత (ధర్మ బలాలు లేదా కర్మ ఫలాల చేత), సంపతత్రైః = పక్షి రెక్కల వంటి వేగవంతమైన శక్తుల చేత (లేదా పంచభూతాల చేత) సమస్త జీవులను సంధానిస్తూ, నమతి = తన వశంలో ఉంచుకుంటున్నాడో (నడిపిస్తున్నాడో); తత్ = అటువంటి విశ్వరూప పరమాత్మను ధ్యానించే నా, —మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఏ అద్వితీయుడైన పరమేశ్వరుడు ఈ భూమ్యాకాశాలను, సమస్త లోకాలను సృష్టిస్తూ... తానే విశ్వమంతటా కన్నులుగా, ముఖాలుగా, చేతులుగా, పాదాలుగా విస్తరించి ఉన్నాడో... తన దివ్య బాహువుల వంటి ధర్మశక్తులతో, పక్షి రెక్కల వంటి అమిత వేగవంతమైన కాలచక్ర శక్తులతో సమస్త ప్రాణులను ఏకం చేస్తూ నియంత్రిస్తున్నాడో... అట్టి విశ్వవ్యాప్తమైన పరమ చైతన్యాన్ని సదా స్మరించే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • వేద మంత్ర వైభవం (ఋగ్వేదం - శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్): ఈ మంత్రం వేదాలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది. భగవంతుని విశ్వరూప స్వభావాన్ని ఇది చాటిచెబుతుంది. భగవద్గీతలోని విశ్వరూప సందర్శన యోగానికి కూడా ఇటువంటి వైదిక మంత్రాలే మూలస్తంభాలు.
  • విశ్వతశ్చక్షుః (సర్వవ్యాపి): భగవంతుడు ఎక్కడో ఒకచోట మాత్రమే ఉండేవాడు కాదు. ఈ సృష్టిలోని ప్రతి కన్ను ఆయన కన్నే, ప్రతి చేయి ఆయన చేయే. మనం చేసే ప్రతి మంచి చెడులను ఆయన నిరంతరం గమనిస్తూనే ఉంటాడనే హెచ్చరిక, భద్రతా భావం ఈ శ్లోకం ద్వారా కలుగుతాయి.
  • చిత్త సమర్పణ: ఇంతటి అనంతమైన, సర్వవ్యాప్తమైన విశ్వపురుషుని తత్త్వాన్ని మనస్సులో ఉంచుకున్నప్పుడు, మనిషిలోని అహంకారం, సంకుచిత భావాలు తొలగిపోతాయి. అప్పుడు మనస్సు సహజంగానే సన్మార్గంలో పయనిస్తూ, లోక కల్యాణకరమైన 'శివ సంకల్పాలనే' చేస్తుంది.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఇరవై ఏడవ శ్లోకం

చతురో వేదానధీయీత సర్వశాస్యమయం విదుః । ఇతిహాసపురాణానాం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 27॥

 

ప్రతిపదార్థము

యః = ఏ మనస్సు చేత (లేదా ఏ మనోబలం ద్వారా మనిషి), చతురః = నాలుగు, వేదాన్ = వేదములను (ఋక్, యజుస్, సామ, అథర్వణ వేదాలను), అధీయీత = అధ్యయనము చేయగలుగుతున్నాడో; సర్వ శాస్త్ర మయమ్ = సకల శాస్త్రముల యొక్క అంతరార్థమును, విదుః = చక్కగా తెలుసుకోగలుగుతున్నాడో; ఇతిహాస పురాణానామ్ = రామాయణ భారతాల వంటి ఇతిహాసములను, అష్టాదశ పురాణముల యొక్క పరమ సత్యములను ఏది గ్రహింపగలుగుతోందో; తత్ = అటువంటి సకల విద్యా నిలయమైన నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఏ మనస్సు యొక్క ఏకాగ్రత మరియు మేధోశక్తి ద్వారా మనుషులు నాలుగు వేదాలను కూలంకషంగా అధ్యయనం చేయగలుగుతున్నారో... సకల లౌకిక, ఆధ్యాత్మిక శాస్త్రాల యొక్క పరమ రహస్యాలను తెలుసుకోగలుగుతున్నారో... మానవ జీవిత మార్గదర్శకాలైన ఇతిహాసాలను, పురాణాల సారాంశాన్ని ఏది చక్కగా ఆకళింపు చేసుకోగలుగుతోందో... అట్టి దివ్య జ్ఞానాన్ని గ్రహించే సామర్థ్యం ఉన్న నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • జ్ఞాన సాధన: వేదాలు, శాస్త్రాలు, ఇతిహాసాలు, పురాణాలు అనేవి భారతీయ సంస్కృతికి, జ్ఞానానికి నాలుగు ప్రాణాధారాలు. వీటిని కేవలం చదవడం మాత్రమే కాదు, వాటి అంతరార్థాన్ని బుద్ధికి అందించి, జీవితంలో అన్వయించుకోవడానికి 'మనస్సు' యొక్క పటిష్టత ఎంతో అవసరమని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది.
  • చిత్త శుద్ధి - విద్యా ప్రాప్తి: మనస్సు అలజడులతో, మాలిన్యంతో ఉంటే ఎంతటి గొప్ప చదువులైనా తలకెక్కవు. మనస్సు ఎప్పుడైతే ఏకాగ్రతను, ప్రశాంతతను పొందుతుందో, అప్పుడే అది సకల శాస్త్ర జ్ఞానాన్ని (సర్వశాస్త్రమయం) సులభంగా ఆకళింపు చేసుకోగలదు.
  • సన్మార్గ ప్రార్థన: ఇంతటి విస్తారమైన జ్ఞానాన్ని, చదువులను తనలో ఇముడ్చుకోగల అద్భుత శక్తి మానవ మనస్సుకు ఉంది. ఆ విద్యలన్నీ లోక కల్యాణానికి, ధర్మ రక్షణకు ఉపయోగపడేలా నా మనస్సు సదా శుభప్రదమైన (శివ) సంకల్పాలనే చేయాలని ప్రార్థించడం ఇక్కడి విశేషం.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకం

మా నో మహాంతముత మా నో అర్భకం మా న ఉక్షంతముత మా న ఉక్షితమ్ । మా నో వధీః పితరం మోత మాతరం ప్రియా మా నః తనువో రుద్ర రీరిషస్తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 28॥

 

(గమనిక: మీ ప్రశ్నలో ఇచ్చిన పాఠ్యంలో 'శివసంకన్ల్పమస్తు' అని పడింది, అది 'శివసంకల్పమస్తు' అని ఉండాలి).

ప్రతిపదార్థము

రుద్ర = ఓ రుద్రదేవా!, నః = మా యొక్క, మహాంతమ్ = పెద్దలను (వృద్ధులను), మా (వధీః) = హింసించకు/నాశనం చేయకు; ఉత = మరియు, నః = మా యొక్క, అర్భకమ్ = పసిపిల్లలను, మా (వధీః) = హింసించకు; నః = మాలో, ఉక్షంతమ్ = యవ్వనంలో ఉండి వృద్ధి చెందుతున్న యువకులను, మా (వధీః) = నాశనం చేయకు; ఉత = మరియు, నః = మా యొక్క, ఉక్షితమ్ = గర్భస్థ శిశువులను (లేదా లాలించబడుతున్న పిల్లలను), మా (వధీః) = హింసించకు; నః = మా యొక్క, పితరమ్ = తండ్రిని, మా వధీః = చంపకు; ఉత = మరియు, మాతరమ్ = తల్లిని, మా (వధీః) = చంపకు; నః = మాకు, ప్రియాః = అత్యంత ప్రియమైన, తనువః = శరీరములను (మిత్రులను లేదా ఆత్మీయులను), మా రీరిషః = నష్టపరచకు (హింసించకు); తత్ = అటువంటి దయామయుడైన రుద్రుని కరుణను ఆకాంక్షించే నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఓ రుద్రదేవా! నీ ఉగ్రరూపంతో మా కుటుంబంలోని పెద్దలను గానీ, పసిపిల్లలను గానీ హింసించకు. దేశాన్ని నడిపించే మా యువకులను గానీ, గర్భంలో పెరుగుతున్న శిశువులను గానీ నాశనం చేయకు. మాకు జన్మనిచ్చిన తల్లిదండ్రులను రక్షించు, వారిని మాకు దూరం చేయకు. మాకు అత్యంత ప్రియమైన ఆత్మీయులను, మా ప్రాణాలను ఏ రకమైన కష్టాలకూ గురిచేయకు. అందరి క్షేమాన్ని, భద్రతను కోరుతూ ఆ పరమేశ్వరుడిని వేడుకునే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ మంగళకరమైన, పవిత్రమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • వేద ప్రార్థన (శ్రీ రుద్రం): ఈ మంత్రం యజుర్వేదంలోని అత్యంత ప్రసిద్ధమైన 'శ్రీ రుద్ర ప్రశంస' (నమకం) లోనిది. భగవంతుని ఉగ్రరూపం శాంతించి, సమాజంలోని సకల ప్రాణులకు రక్షణ కల్పించాలని వేడే అద్భుతమైన ప్రార్థన ఇది.
  • సర్వజన సుఖినోభవంతు: వేద సంస్కృతిలోని విశాల భావనకు ఈ శ్లోకం అద్దం పడుతుంది. ఇందులో కేవలం తన స్వార్థాన్ని కోరలేదు; పసిపిల్లలు, వృద్ధులు, యువకులు, తల్లిదండ్రులు, ఆత్మీయులు — ఇలా సమాజంలోని ప్రతి ఒక్కరి ఆయురారోగ్యాలను, రక్షణను భగవంతుని వేడుకోవడం జరిగింది.
  • భయ నివారణ - చిత్తశాంతి: మనస్సులో మరణ భయం, ఆత్మీయులను కోల్పోతామనే ఆందోళన ఉన్నప్పుడు ఎలాంటి సత్కార్యాలూ చేయలేము. భగవంతుని శరణు వేడడం ద్వారా మనస్సుకు లభించే అభయమే ఈ శ్లోకం యొక్క ముఖ్య ఉద్దేశం. అటువంటి ప్రశాంతమైన మనస్సు సదా 'శివ సంకల్పాలనే' చేస్తుంది.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం

మా నస్తోకే తనయే మా న ఆయుషి మా నో గోషు మా నో అశ్వేషు రీరిషః । వీరాన్మా నో రుద్ర భామితో వధీర్హవిష్మంతః నమసా విధేమ తే తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 29॥

 

ప్రతిపదార్థము

రుద్ర = ఓ రుద్రదేవా!, నః = మా యొక్క, తోకే = పిల్లలను (చిన్నపిల్లలను), మా రీరిషః = హింసించకు/నష్టపరచకు; నః = మా యొక్క, తనయే = కుమారులను (సంతానాన్ని), మా (రీరిషః) = కష్టపెట్టకు; నః = మా యొక్క, ఆయుషి = ఆయుర్దాయమునకు, మా (రీరిషః) = భంగము కలిగించకు; నః = మా యొక్క, గోషు = గోవులకు (పాడి పశువులకు), మా (రీరిషః) = హాని చేయకు; నః = మా యొక్క, అశ్వేషు = గుర్రములకు (వాహనములకు), మా రీరిషః = నష్టము కలిగించకు; భామితః = కోపించినవాడవై, నః = మా యొక్క, వీరాన్ = వీరులైన పుత్రులను లేదా సేవకులను, మా వధీః = చంపకు; హవిష్మంతః = యజ్ఞ హవిస్సులను సమర్పించే మేము, తే = నీ కొరకు, నమసా = నమస్కారముల ద్వారా, విధేమ = నిన్ను సేవించుచున్నాము (ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాము); తత్ = అట్టి శరణాగతి భావాన్ని కలిగియున్న నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

ఓ రుద్రదేవా! నీ ఆగ్రహానికి గురై మా పిల్లలను, మా వంశాభివృద్ధికి కారణమైన సంతానాన్ని హింసించకు. మా ఆయుష్షును హరించకు. మా జీవనాధారమైన గోసంపదను, మాకు వాహనాలైన గుర్రాలను నష్టపరచకు. కోపంతో మా వీరులను (మా రక్షకులను/పుత్రులను) సంహరించకు. యజ్ఞయాగాదులలో హవిస్సులు సమర్పిస్తూ, నీకు భక్తితో ప్రణామం చేస్తూ నిన్ను ప్రసన్నం చేసుకుంటున్నాము. లోకంలోని సమస్త సంపదలకు, ప్రాణులకు రక్షణను కోరే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • వేద మంత్ర వైభవం (శ్రీ రుద్రం): ఈ మంత్రం కూడా యజుర్వేదంలోని ప్రసిద్ధ 'శ్రీ రుద్ర నమకం' లోనిదే. ప్రకృతి శక్తుల ఆగ్రహం (భూకంపాలు, అనావృష్టి, వ్యాధులు మొదలైన రూపాల్లో ఉండే రుద్రుని కోపం) నుండి సమాజాన్ని రక్షించమని వేడే అత్యున్నత ప్రార్థన ఇది.
  • సమగ్ర రక్షణ ఆకాంక్ష: ప్రాచీన కాలంలో గోవులు, అశ్వాలు (గు గుర్రాలు) మానవ జీవనానికి, ఆర్థిక వ్యవస్థకు, రక్షణకు ప్రధాన ఆయుధాలు. ఈ శ్లోకం ద్వారా మనుషులకే కాక, మనకు అండగా ఉండే పశు సంపదకు కూడా రక్షణ కోరడం వైదిక సంస్కృతి యొక్క జీవకారుణ్యానికి నిదర్శనం.
  • నమస్కార మహిమ: "నమసా విధేమ తే" — అహంకారాన్ని వీడి భగవంతునికి తలవంచి నమస్కరించడం ద్వారా ఆయన ఉగ్రత్వం శాంతించి, అనుగ్రహంగా మారుతుందని ఈ మంత్రం చెబుతోంది. అట్టి శరణాగతిని, ప్రశాంతతను పొందిన మనస్సు సదా లోక శ్రేయస్సును కాంక్షించే 'శివ సంకల్పాలనే' చేస్తుంది.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ముప్పైయవ శ్లోకం

ఋతం సత్యం పరం బ్రహ్మ పురుషం కృష్ణపింగళమ్ । ఊర్ధ్వరేతం విరూపాక్షం విశ్వరూపాయ వై నమో నమః తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 30॥

 

ప్రతిపదార్థము

ఋతం = మానసికమైన సత్య స్వరూపుడును (సృష్టి నియమ రూపమును), సత్యమ్ = వాక్కు ద్వారా వ్యక్తమయ్యే త్రికాల సత్య రూపుడును, పరమ్ బ్రహ్మ = సర్వోత్కృష్టమైన పరబ్రహ్మ తత్వమును, కృష్ణపింగళమ్ = (నలుపు, ఎరుపు రంగుల కలయికతో లేదా హరిహర రూపంతో కూడిన) కృష్ణ-పింగళ వర్ణ శోభితుడును అయిన పురుషమ్ = పరమ పురుషుడికి; ఊర్ధ్వరేతమ్ = ఊర్ధ్వరేతస్కుడైన జితేంద్రియుడికి (సకల శక్తులను ఊర్ధ్వ ముఖంగా మళ్లించిన యోగీశ్వరుడికి), విరూపాక్షమ్ = ముక్కంటి దేవుడైన (ఫాలనేత్రుడైన) విరూపాక్షుడికి, విశ్వరూపాయ = విశ్వమంతటా తానే అయి వెలిగే విశ్వరూప పరమేశ్వరుడికి, వై = నిశ్చయముగా, నమో నమః = మరల మరల నమస్కారములు; తత్ = అటువంటి దివ్యమైన మంగళ స్వరూపాన్ని సదా అర్చించే నా, మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

మానసిక సత్యమైన ఋతం లోనూ, బాహ్య సత్యమైన సత్యం లోనూ తానే అయి వెలిగేవాడు, పరబ్రహ్మ స్వరూపుడు, నలుపు-ఎరుపు (లేదా హరిహర) కాంతులతో శోభిల్లే పరమ పురుషుడు, సకల ఇంద్రియ శక్తులను జయించిన ఊర్ధ్వరేతస్కుడు, విలక్షణమైన నేత్రాలు కలిగిన ముక్కంటి (విరూపాక్షుడు), మరియు ఈ సమస్త సృష్టిగా విస్తరించిన విశ్వరూపుడైన ఆ పరమేశ్వరునికి నా అనంత నమస్కారములు. అట్టి పరమశివుని దివ్య రూపాన్ని అంతరంగంలో ధ్యానించే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • వేద మంత్ర వైభవం (మహానారాయణోపనిషత్): ఈ శ్లోకం తైత్తిరీయ ఆరణ్యకము/మహానారాయణోపనిషత్తు లోని అత్యంత ప్రసిద్ధమైన "ఋతం సత్యం పరం బ్రహ్మ..." అనే మంత్రం. ఇది పరమశివుని యొక్క పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని, యోగ రూపాన్ని అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.
  • ఋతం - సత్యం: వేదాల ప్రకారం 'ఋతం' అంటే విశ్వాన్ని నడిపించే అంతర్గత నైతిక నియమం (ధర్మం). 'సత్యం' అంటే ఆచరణలో, మాటలో కనిపించే సత్యం. భగవంతుడు ఈ రెండింటికీ మూలాధారం.
  • కృష్ణపింగళం - విరూపాక్షం: శివుని రూపం సగం నలుపు/నీలం (కృష్ణ - విష్ణు తత్త్వం లేదా తమో గుణ లయం), సగం ఎరుపు/బంగారు (పింగళ - శక్తి తత్త్వం లేదా అగ్ని తత్త్వం) కలగలిసి ఉంటుంది. ఆయన నేత్రాలు సూర్య, చంద్ర, అగ్ని స్వరూపాలు కావడం వల్ల ఆయనను 'విరూపాక్షుడు' అన్నారు.
  • సన్మార్గ ప్రార్థన: ఇంతటి పరమ యోగీశ్వరుడు, విశ్వరూపుడు అయిన పరమేశ్వరునికి శరణాగతి చేయడం ద్వారా మనస్సులోని కామ క్రోధాది వికారాలన్నీ నశిస్తాయి. అప్పుడు మనస్సు సహజంగానే లోక కల్యాణాన్ని ఆకాంక్షించే 'శివ సంకల్పాలనే' చేస్తుంది.

శివ సంకల్ప స్తోత్రం - ముప్పై ఒకటవ శ్లోకం

కద్రుద్రాయ ప్రచేతసే మీఢుష్టమాయ తవ్యసే । వోచేమ శంతమం హృదే తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 31॥

ప్రతిపదార్థము

ప్రచేతసే = సర్వజ్ఞుడును, అపారమైన జ్ఞానము కలవాడును, మీఢుష్టమాయ = భక్తుల కోరికలను అమితముగా కురిపించువాడును (వరప్రదాతయు), తవ్యసే = అత్యంత బలవంతుడును అయిన, రుద్రాయ = ఆ రుద్రదేవుని, కత్ = సుఖమును కలిగించుట కొరకు; హృదే = ఆయన హృదయమునకు, శంతమమ్ = అత్యంత ప్రశాంతతను, ఆనందాన్ని చేకూర్చే స్తుతిని, వోచేమ = మేము పలికెదము (గానము చేసెదము); తత్ = అటువంటి స్తుతిపూర్వకమైన భక్తిభావన గల నా, —మే = నాయొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పమ్ = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక!

తాత్పర్యము

అపారమైన జ్ఞానము కలిగిన సర్వజ్ఞుడు, భక్తులు కోరిన వరాలను మేఘం లాగా అమితంగా కురిపించే దయామయుడు, మరియు సృష్టిలోనే అత్యంత బలశాలి అయిన ఆ రుద్రదేవుని ప్రసన్నం చేసుకోవడం కోసం... ఆయన హృదయానికి ఎంతో హాయిని, ప్రశాంతతను కలిగించే మంగళకరమైన స్తుతులను మేము పఠిస్తున్నాము. అట్టి భగవత్ చింతనతో, స్తుతిపాఠాలతో కూడిన నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ పవిత్రమైన, మంగళకరమైన ఆలోచనలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు

  • వేద మూల మంత్రం (ఋగ్వేదం): ఈ శ్ోకం ఋగ్వేదంలోని ప్రసిద్ధమయిన రుద్ర సూక్త మంత్రం. భగవంతుని స్తుతించడం ద్వారా ఆయనలోని ఉగ్రత్వాన్ని శాంతింపజేసి, జగత్తుకు శుభాన్ని చేకూర్చడమే ఈ మంత్రం యొక్క ప్రధాన ఉద్దేశం.
  • మీఢుష్టమః (వరప్రదాత): శివునికి 'భోళాశంకరుడు' అని పేరు. ఆయన భక్తుల నిష్కల్మషమైన ప్రేమకు, స్తుతులకు ఎంతో సులభంగా ప్రసన్నుడై, వారు కోరకపోయినా సకల శ్రేయస్సులను వర్షింపజేస్తాడని ఈ విశేషణం ద్వారా తెలియజేస్తున్నారు.
  • హృదయపూర్వక స్తుతి (శంతమం హృదే): భగవంతునికి బాహ్యమైన ఆడంబరాల కంటే అంతరంగంలోని పవిత్రమైన భావన ముఖ్యం. మనస్సును భగవన్నామ స్మరణలో, పవిత్ర స్తుతులలో లగ్నం చేసినప్పుడు, అది ప్రాపంచిక చంచలత్వాన్ని వీడి స్థిరత్వాన్ని పొందుతుంది. అటువంటి మనస్సు సదా 'శివ సంకల్పాలనే' చేస్తుంది.

32వ శ్లోకం

శ్లోకం:

బ్రహ్మ జజ్ఞానం ప్రథమం పురస్తాద్వి సీమతః సురుచో వేన ఆవః ।

స బుధ్నియా ఉపమా అస్య విష్ఠాః సతశ్చ యోనిమసతశ్చ వివస్తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 32॥

ప్రతిపదార్థం:

ప్రథమం = అందరికంటే మొదటగా, పురస్తాత్ = సృష్టికి పూర్వమే, జజ్ఞానం = వ్యక్తమైనట్టియు, వేనః = సర్వప్రాణుల చేత ప్రేమింపబడునట్టియు, బ్రహ్మ = పరబ్రహ్మ స్వరూపుడైన పరమేశ్వరుడు, సురుచః = చక్కని కాంతులు గల తేజస్సును, వి సీమతః = దిక్కుల యొక్క ఎల్లలు దాటి అంతటా, ఆవః = వ్యాపింపజేశాడు. సః = ఆ పరమాత్ముడు, అస్య = ఈ జగత్తు యొక్క, బుధ్నియాః = మూల స్థానమైనట్టియు, ఉపమా = సాటిలేనివైనట్టియు, విష్ఠాః = వివిధ స్థితులకు కారణమయ్యాడు. యోనిం = మూలకారణమైనవాడును, వివః = అంతటా ప్రకాశించువాడును అయిన ఆ దేవుడు, సతః చ = ఉన్నదానికి (వ్యక్త ప్రపంచానికి), అసతః చ = లేనిదానికి (అవ్యక్త ప్రపంచానికి) ఆధారుడై ఉన్నాడు. తత్ = అటువంటి పరమాత్ముని ధ్యానించే, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పం = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక.

తాత్పర్యం:

సృష్టికి పూర్వమే స్వయంప్రకాశుడై, అందరిచేత ఆరాధింపబడుతూ వ్యక్తమైన పరబ్రహ్మము తన దివ్య తేజస్సును విశ్వమంతటా వ్యాపింపజేశాడు. ఆ దేవుడు ఈ సృష్టి స్థితి లయాలకు మూలకారణం. కంటికి కనిపించే వ్యక్త ప్రపంచానికి, కనిపించని అవ్యక్త ప్రపంచానికి ఆయనే మూలాధారుడు. అటువంటి పరమేశ్వరుని యందు లగ్నమైన నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ శుభప్రదమైన ఆలోచనలనే కలిగి ఉండుగాక!

విశేషాలు:

ఇది వేదమంత్ర మూలము గల శ్లోకం. సృష్టి ఆవిర్భావానికి మూలమైన పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని మరియు ఆయన సర్వవ్యాపకత్వాన్ని ఈ శ్లోకం అద్భుతంగా వివరిస్తుంది.

33వ శ్లోకం

శ్లోకం:

యః ప్రాణతో నిమిషతో మహిత్వైక ఇద్రాజా జగతో బభూవ ।

య ఈశే అస్య ద్విపదశ్చతుష్పదః కస్మై దేవాయ హవిషా విధేమ తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 33॥

ప్రతిపదార్థం:

యః = ఏ పరమాత్ముడు, ప్రాణతః = ప్రాణములతో జీవించేవారికిని, నిమిషతః = కనురెప్పపాటు గల సమస్త ప్రాణికోటికిని, మహిత్వా = తన మహిమ చేత, ఏకః ఇత్ = ఒకే ఒక్కడైన, రాజా = ప్రభువుగా, బభూవ = అయ్యాడో, యః = ఏ దేవుడు, అస్య = ఈ జగత్తులోని, ద్విపదః = రెండు కాళ్లు గల మానవులకును, చతుష్పదః = నాలుగు కాళ్లు గల జంతువులకును, ఈశే = శాసకుడై (రక్షకుడై) ఉన్నాడో, కస్మై = సుఖస్వరూపుడైన, దేవాయ = ఆ ప్రకాశమయ దేవుని కొరకు, హవిషా = హవిస్సుతో (పూజా ద్రవ్యములతో), విధేమ = ఆరాధన చేయుదుము. తత్ = అటువంటి దేవుని ధ్యానించే, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పం = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక.

తాత్పర్యం:

తన అద్భుత మహిమతో ఊపిరి పీల్చే, కనురెప్ప వేసే సమస్త జీవకోటికి ఏకైక రాజుగా, ఈ సృష్టికి అధిపతిగా ఏ దేవుడైతే ఉన్నాడో; మానవులకు, పశుపక్ష్యాదులకు అందరికీ రక్షకుడై ఉన్నాడో; ఆ సుఖస్వరూపుడైన పరమేశ్వరుని మేము హవిస్సులతో పూజిస్తున్నాము. అట్టి దేవునిపై ఉన్న నా మనస్సు సదా పవిత్రమైన సంకల్పాలతో నిలిచి ఉండుగాక!

విశేషాలు:

ఈ శ్లోకం ప్రసిద్ధమైన 'హిరణ్యగర్భ సూక్తం' లోని మంత్రం. భగవంతుడు కేవలం మనుషులకే కాదు, సృష్టిలోని సమస్త చరాచర ప్రాణులకూ ఆయనే అధిపతి అని ఇది స్పష్టం చేస్తోంది.

34వ శ్లోకం

శ్లోకం:

య ఆత్మదా బలదా యస్య విశ్వే ఉపాసతే ప్రశిషం యస్య దేవాః ।

యస్య ఛాయాఽమృతం యస్య మృత్యుః కస్మై దేవాయ హవిషా విధేమ తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 34॥

ప్రతిపదార్థం:

యః = ఏ పరమాత్ముడు, ఆత్మదా = ఆత్మజ్ఞానమును ఇచ్చువాడో, బలదా = శారీరక, మానసిక బలాన్ని ప్రసాదించువాడో, యస్య = ఎవరి యొక్క, ప్రశిషం = ఆజ్ఞను, విశ్వే = సమస్తమైన, దేవాః = దేవతలు కూడా, ఉపాసతే = శిరసావహించి సేవిస్తారో, యస్య = ఎవరి యొక్క, ఛాయా = ఆశ్రయము (అనుగ్రహము), అమృతం = అమరత్వమును (మోక్షమును) ఇస్తుందో, యస్య = ఎవరి యొక్క (అనుగ్రహం లేకపోవుట), మృత్యుః = సంసార చక్రము లేదా మృత్యువుకు కారణమౌతుందో, కస్మై = ఆ ఆనందస్వరూపుడైన, దేవాయ = దేవుని కొరకు, హవిషా = హవిస్సుతో, విధేమ = సేవ చేయుదుము. తత్ = ఆ స్వామిని స్మరించే, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పం = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక.

తాత్పర్యం:

ఎవరు మనకు ఆత్మజ్ఞానాన్ని, శక్తిని ప్రసాదిస్తారో; ఎవరి ఆజ్ఞలను ప్రకృతి శక్తులైన దేవతలందరూ పాలిస్తారో; ఎవరి నీడ (ఆశ్రయం) అమృతత్వంతో సమానమో మరియు ఎవరిని విస్మరిస్తే మృత్యువు సంభవిస్తుందో; అట్టి పరమాత్మునికి మేము మనస్ఫూర్తిగా హవిస్సులు అర్పిస్తున్నాము. ఆ దేవుని పాదాల చెంత ఉన్న నా మనస్సు సన్మార్గంలో పయనించుగాక!

విశేషాలు:

భగవంతుని అనుగ్రహం ఉంటే మోక్షం సిద్ధిస్తుందని, ఆయన ఆజ్ఞ ప్రకారమే ఈ సృష్టిలోని పంచభూతాలు, దేవతలు పని చేస్తున్నారని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తుంది.

35వ శ్లోకం

శ్లోకం:

యో రుద్రో అగ్నౌ యో అప్సు య ఓషధీషు యో రుద్రో విశ్వా భువనాఽఽవివేశ ।

తస్మై రుద్రాయ నమో అస్తు తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 35॥

ప్రతిపదార్థం:

యః రుద్రః = ఏ రుద్ర దేవుడు, అగ్నౌ = అగ్ని హోత్రుని యందు ఉన్నాడో, యః = ఏ దేవుడు, అప్సు = జలముల యందు ఉన్నాడో, యః = ఏ ప్రభువు, ఓషధీషు = వనమూలికలు, వృక్షముల యందు ఉన్నాడో, యః రుద్రః = ఏ శివుడు, విశ్వా = సమస్తమైన, భువనా = లోకములను, ఆవివేశ = అంతటా వ్యాపించి ఉన్నాడో, తస్మై = అటువంటి, రుద్రాయ = రుద్రదేవునికి, నమః = నమస్కారము, అస్తు = అగుగాక. తత్ = ఆ స్వామిని తలచే, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పం = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక.

తాత్పర్యం:

ఏ రుద్రుడు అగ్నిలో తేజస్సుగా, నీటిలో జీవశక్తిగా, చెట్లు-చేమలు-ఔషధులలో రసముగా ఉన్నాడో; ఏ పరమేశ్వరుడు ఈ సమస్త బ్రహ్మాండంలోని అణువణువునా నిండి ఉన్నాడో; ఆ విశ్వవ్యాపియైన రుద్రదేవునికి నా నమస్కారాలు. ఆ సర్వాంతర్యామిని ధ్యానించే నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ శుభ సంకల్పాలతో పవిత్రమై ఉండుగాక!

విశేషాలు:

ఇది శ్వేతాశ్వతరోపనిషత్తు లోని అత్యంత ప్రసిద్ధమైన మంత్రం. దేవుడు ఎక్కడో లేడు, ప్రకృతిలోని ప్రతి అణువులోనూ ఆయనే ఉన్నాడనే అద్వైత సత్యాన్ని ఇది బోధిస్తుంది.

36వ శ్లోకం

శ్లోకం:

గంధద్వారాం దురాధర్షాం నిత్యపుష్టాం కరీషిణీమ్ ।

ఈశ్వరీం సర్వభూతానాం తామిహోపహ్వయే శ్రియం తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 36॥

ప్రతిపదార్థం:

గంధద్వారాం = సుగంధమే ద్వారముగా (గుర్తుగా) కలదియు, దురాధర్షాం = ఎవరి చేతనూ జయింపబడనట్టిదియు, నిత్యపుష్టాం = ఎల్లప్పుడూ ధనధాన్యాలతో సమృద్ధిగా ఉండునదియు, కరీషిణీమ్ = పశుసంపద (సమృద్ధి) కలదియు, సర్వభూతానాం = సమస్త జీవులకు, ఈశ్వరీం = యజమానురాలు (అధిపతి) అయిన, తాం = అటువంటి, శ్రియం = లక్ష్మీదేవిని, ఇహ = ఈ కర్మ నందు, ఉపహ్వయే = ఆహ్వానిస్తున్నాను. తత్ = ఆ దేవిని ప్రార్థించే, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పం = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక.

తాత్పర్యం:

మంచి సువాసనల ద్వారా గుర్తించదగినది, ఎవరికీ లొంగని మహాశక్తి స్వరూపిణి, ఎల్లప్పుడూ లోకాన్ని ధనధాన్యాలతో పోషించేది, పశుసంపదను పెంచేది, సమస్త ప్రాణులకు ఈశ్వరి అయిన ఆ లక్ష్మీదేవిని ఇక్కడికి ఆహ్వానిస్తున్నాను. ఆ తల్లి అనుగ్రహం కోసం ప్రార్థించే నా మనస్సు సదా మంగళకరమైన ఆలోచనలతో ఉండుగాక!

విశేషాలు:

ఇది 'శ్రీసూక్తం' లోని ప్రసిద్ధ మంత్రం. శివసంకల్ప స్తోత్రంలో ఈ మంత్రాన్ని చేర్చడం ద్వారా లక్ష్మీ కటాక్షం, సంపద మరియు మనశ్శాంతి ఒకదానికొకటి ముడిపడి ఉన్నాయని తెలుస్తుంది. శివుడు, శ్రీదేవి వేర్వేరు కాదనే సమన్వయ భావం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

37వ శ్లోకం

శ్లోకం:

య ఇదం శివసంకల్పం సదా ధ్యాయంతి బ్రాహ్మణాః ।

తే పరం మోక్షం గమిష్యంతి తన్మే మనః శివసంకల్పమస్తు ॥ 37॥

ఇతి శివసంకల్పమంత్రాః సమాప్తాః ।

ప్రతిపదార్థం:

యే = ఎవరైతే, బ్రాహ్మణాః = బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని కోరే విద్వాంసులు/సాధకులు, ఇదం = ఈ, శివసంకల్పం = శివసంకల్ప సూక్తాన్ని, సదా = ఎల్లప్పుడూ, ధ్యాయంతి = మననము చేస్తూ ధ్యానిస్తారో, తే = వారు, పరం = శ్రేష్ఠమైన, మోక్షం = ముక్తిని, గమిష్యంతి = పొందుతారు. తత్ = కాబట్టి ఆ పరమాత్మ యందు, మే = నా యొక్క, మనః = మనస్సు, శివసంకల్పం = మంగళకరమైన సంకల్పములు కలదిగా, అస్తు = అగుగాక.

ఇతి = ఇంతటితో, శివసంకల్పమంత్రాః = శివసంకల్ప మంత్రములు, సమాప్తాః = ముగిసినవి.

తాత్పర్యం:

పరబ్రహ్మ తత్త్వాన్ని తెలుసుకోవాలనే ఆకాంక్ష గల సాధకులు ఎవరైతే ఈ పవిత్రమైన 'శివసంకల్ప' మంత్రాలను ఎల్లప్పుడూ ధ్యానిస్తారో, వారు పరమపదమైన మోక్షాన్ని పొందుతారు. అంతటి మహిమాన్వితమైన మంత్రాల ప్రభావంతో నా మనస్సు ఎల్లప్పుడూ సత్సంకల్పాలతోనే నిండి ఉండుగాక!

విశేషాలు:

ఇది ఈ స్తోత్రం యొక్క ఫలశ్రుతి. ఈ మంత్రాలను నిత్యం పఠించడం వల్ల మనోబలం పెరిగి, చివరకు మోక్షం సిద్ధిస్తుందని ఈ శ్లోకం హామీ ఇస్తోంది.

 

No comments:

Post a Comment

అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం

 అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం  అద్భుతమైన స్తోత్రం ఈరోజు(21- 10-2026) విన్నాను. దాని ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు ...