Total Pageviews

Wednesday, July 22, 2026

కద్రువ చేసిన ఇంద్ర స్తుతి

 మహాభారతం ఆదిపర్వంలోని ఆస్తీకపర్వానికి చెందిన 25వ అధ్యాయం నుండి కద్రువ చేసిన ఇంద్ర స్తుతి యొక్క శ్లోకాలు, ప్రతిపదార్థాలు, తాత్పర్యాలు మరియు విశేషాంశాలు 22 -07  - 2026

శ్లోకము 7

తదవస్థాన్ సుతాన్ దృష్ట్వా కద్రూః శక్రమథాస్తువత్ ।

నమస్తే! సర్వదేవేశ నమస్తే బలసూదన ॥ 7

ప్రతిపదార్థము

అథ = ఆ తర్వాత; కద్రూః = కద్రువ; తద్-అవస్థాన్ = (సూర్యతాపంతో అలమటిస్తున్న) ఆ స్థితిలో ఉన్న; సుతాన్ = తన కుమారులను (సర్పాలను); దృష్ట్వా = చూసి; శక్రమ్ = దేవేంద్రుడిని; అస్తువత్ = ప్రార్థించింది; సర్వ-దేవ-ఈశ = సమస్త దేవతలకు అధిపతివైన దేవేంద్రా!; తే = నీకు; నమః = నమస్కారము; బల-సూదన = బల అను రాక్షసుడిని సంహరించినవాడా!; తే = నీకు; నమః = నమస్కారము.

తాత్పర్యము

సూర్యతాపానికి తపించిపోతున్న తన పిల్లలైన సర్పాల దీనావస్థను చూసి కద్రువ దేవేంద్రుడిని ఇలా స్తుతించింది: "సమస్త దేవతలకు అధిపతివైన మహేంద్రా! నీకు నమస్కారం. 'బల' అనే రాక్షసుడిని సంహరించిన బలసూదనా! నీకు నా ప్రణామాలు."

విశేషాలు

వినతతో పందెంలో గెలవడానికి కద్రువ తన పిల్లలైన పాములను ఉచ్ఛైశ్రవం తోకకు నల్లటి వెంట్రుకల్లా చుట్టుకోమంటుంది. వినని పాములను సర్పయాగంలో పడి చావమని శపిస్తుంది. ఆ తర్వాత, గరుత్మంతుడు తన తల్లి వినతను భుజాలపై ఉంచుకుని ఆకాశంలోకి ఎగిరినట్లే, కద్రువ కోరికపై సర్పాలను కూడా వీపుపై ఎక్కించుకుని సూర్యమండలం వైపు ఎగురుతాడు. సూర్యుడి తీవ్రమైన వేడికి పాములు మూర్ఛిల్లుతాయి. వారిని రక్షించుకోవడానికి కద్రువ ఇంద్రుడిని మేఘాలను కురిపించమని ప్రార్థిస్తుంది.

శ్లోకము 8

నముచిఘ్న నమస్తేఽస్తు సహస్రాక్ష శచీపతే ।

సర్పాణాం సూర్యతప్తానాం వారిణా త్వం ప్లవో భవ ॥ 8

ప్రతిపదార్థము

నముచి-ఘ్న = నముచి అనే రాక్షసుడిని సంహరించినవాడా!; సహస్రాక్ష = వేయి కన్నులు గలవాడా!; శచీపతే = శచీదేవి భర్తవైన ఇంద్రుడా!; తే = నీకు; నమః అస్తు = నమస్కారము అగుగాక!; సూర్య-తప్తానామ్ = సూర్యకాంతిచేత తపించిపోతున్న; సర్పాణామ్ = సర్పములకు; త్వమ్ = నీవు; వారిణా = వర్షజలముచేత; ప్లవః = (కాపాడే) పడవ/ఓడ; భవ = అగుము.

తాత్పర్యము

"నముచి అనే అసురుడిని సంహరించిన దేవా! వేయి కన్నులు కలవాడా! శచీదేవి పతీ! నీకు నమస్కారం. సూర్యుని వేడికి తపించిపోతున్న నా సర్ప పుత్రులకు నీటి వర్షం ద్వారా ఒక నౌకలా మారి (కాపాడి) ఒడ్డుకు చేర్చు."

విశేషాలు

కద్రువ ఇంద్రుడిని ఇక్కడ ఆపద్బాంధవుడిగా సంబోధిస్తోంది. సముద్రంలో మునిగిపోతున్న వారిని ఓడ రక్షించినట్లే, అగ్నిలాంటి సూర్యతాపంలో మాడిపోతున్న పాములను ఇంద్రుడి వర్షపాతం రక్షిస్తుందని ఆమె నమ్మింది.

శ్లోకము 9

త్వమేవ పరమం త్రాణమ్ అస్మాకమమరోత్తమ ।

ఈశో హ్యసి పయః స్రష్టుం త్వమనల్పం పురందర ॥ 9

ప్రతిపదార్థము

అమర- ఉత్తమ = దేవతలలో శ్రేష్ఠుడా!; అస్మాకమ్ = మాకు; త్వమ్ ఏవ = నీవే; పరమమ్ = అత్యుత్తమమైన; త్రాణమ్ = రక్షణవు; పురందర = శత్రు పురాలను భేదించే ఇంద్రుడా!; త్వమ్ = నీవు; అనల్పమ్ = మిక్కిలి అధికమైన; పయః = నీటిని/వర్షాన్ని; స్రష్టుమ్ = సృష్టించడానికి (కురిపించడానికి); ఈశః అసి హి = సమర్థుడవు కదా!

తాత్పర్యము

"దేవోత్తమా! నీవే మా అందరికీ పరమ రక్షకుడవు. పురందరా! సమృద్ధిగా మహా వర్షాన్ని కురిపించగల శక్తి కలిగిన దేవుడవు నీవే కదా!"

విశేషాలు

ఇంద్రుడు 'వృష్టికారకుడు' (వర్షాన్ని ఇచ్చేవాడు). వర్షం కురిపించే దివ్యశక్తి కేవలం దేవేంద్రుడికే ఉందనే సత్యాన్ని కద్రువ స్మరిస్తోంది.

శ్లోకము 10

త్వమేవ మేఘస్త్వం వాయుః త్వమగ్నిర్విద్యుతోఽంబరే ।

త్వమభ్రగణవిక్షేప్తా త్వామేవాహుర్మహాఘనమ్ ॥ 10

ప్రతిపదార్థము

త్వమ్ ఏవ = నీవే; మేఘః = మేఘానివి; త్వమ్ = నీవే; వాయుః = వాయువువి; త్వమ్ = నీవే; అగ్నిః = అగ్నివి; అంబరే = ఆకాశంలో; విద్యుతః = మెరుపువు; త్వమ్ = నీవు; అభ్ర-గణ-విక్షేప్తా = మేఘ సమూహాలను చెదరగొట్టి/కదిలించి వర్షింపజేసేవాడవు; త్వామ్ ఏవ = నిన్నే; మహా-ఘనమ్ = గొప్ప మేఘంగా (పరబ్రహ్మగా); ఆహుః = (పెద్దలు) చెబుతారు.

తాత్పర్యము

"నీవే మేఘానివి. నీవే వాయువువి. నీవే అగ్నివి. ఆకాశంలో మెరిసే మెరుపువు నీవే. మేఘ సమూహాలను వ్యాపింపజేసి వర్షాన్ని కురిపించే మహాత్ముడవు నీవే. నిన్నే 'మహాఘనుడు' అని పండితులు కీర్తిస్తారు."

విశేషాలు

ఈ శ్లోకంలో ఇంద్రుడిని కేవలం ఒక దిక్పాలుడిగానే కాకుండా పంచభూతాలలో ప్రాధాన్యమున్న వాయు, అగ్ని, జలాల స్వరూపంగా ఉపాసించడం విశేషం.

శ్లోకము 11

త్వం వజ్రమతులం ఘోరం ఘోషవాంస్త్వం వలాహకః ।

స్రష్టా త్వమేవ లోకానాం సంహర్తా చాపరాజితః ॥ 11

ప్రతిపదార్థము

త్వమ్ = నీవు; అతులమ్ = సాటిలేని; ఘోరమ్ = భయంకరమైన; వజ్రమ్ = వజ్రాయుధానివి; ఘోషవాన్ = గర్జనలు చేసే; వలాహకః = (ప్రళయ) మేఘానివి నీవే; త్వమ్ = నీవే; అపరాజితః = ఓటమి లేనివాడవై; లోకానామ్ = లోకాలకు; స్రష్టా = సృష్టికర్తవు; సంహర్తా చ = సంహారకుడవు కూడా.

తాత్పర్యము

"నీకు సాటిలేని భయంకరమైన వజ్రాయుధం నీవే. గర్జించే మేఘ స్వరూపం నీవే. ఎవరిచేతనూ ఓడించబడని నీవే ఈ సమస్త లోకాలను సృష్టించే సృష్టికర్తవు, అంతమొందించే సంహారకుడవు."

విశేషాలు

కద్రువ చేసే ఈ స్తుతిలో ఇంద్రుడిని 'త్రిమూర్తి' స్వరూపంగా (సృష్టి, స్థితి, లయ కారకుడిగా) సర్వోన్నత పరబ్రహ్మగా వర్ణించింది.

శ్లోకము 12

త్వం జ్యోతిః సర్వభూతానాం త్వమాదిత్యో విభావసుః ।

త్వం మహద్భూతమాశ్చర్యం త్వం రాజా త్వం సురోత్తమః ॥ 12

ప్రతిపదార్థము

త్వమ్ = నీవు; సర్వ-భూతానామ్ = సమస్త ప్రాణులకు; జ్యోతిః = చైతన్య జ్యోతివి; త్వమ్ = నీవు; ఆదిత్యః = సూర్యుడవు; విభావసుః = అగ్నిదేవుడవు; త్వమ్ = నీవు; ఆశ్చర్యం మహద్భూతమ్ = ఆశ్చర్యకరమైన మహాపురుషుడవు; త్వమ్ = నీవు; రాజా = ప్రభువువు; త్వమ్ = నీవు; సుర-ఉత్తమః = దేవతలలో అత్యుత్తముడవు.

తాత్పర్యము

"సమస్త ప్రాణులలో ఉండే చైతన్య జ్యోతివి నీవే. ఆదిత్యుడవు (సూర్యుడవు), విభావసుడవు (అగ్నివి) నీవే. అత్యంత ఆశ్చర్యకరమైన మహా స్వరూపానివి నీవే. సమస్తానికి రాజవు, సురోత్తముడవు నీవే."

విశేషాలు

ఇంద్రుడంటే కేవలం స్వర్గాధిపతి మాత్రమే కాక, జీవులందరిలో ప్రకాశించే ఆత్మజ్యోతి అని వేదాంతార్థాన్ని కద్రువ ఇక్కడ వ్యక్తపరిచింది.

శ్లోకము 13

త్వం విష్ణుస్త్వం సహస్రాక్షః త్వం దేవస్త్వం పరాయణమ్ ।

త్వం సర్వమమృతం దేవ త్వం సోమః పరమార్చితః ॥ 13

ప్రతిపదార్థము

త్వమ్ = నీవు; విష్ణుః = విష్ణుస్వరూపుడవు; త్వమ్ = నీవు; సహస్రాక్షః = వేయి కన్నులవాడవు; త్వమ్ = నీవు; దేవః = దివ్యుడవు; త్వమ్ = నీవు; పరాయణమ్ = అందరికీ పరమ ఆశ్రయానివి; దేవ = దేవా!; త్వమ్ = నీవు; సర్వమ్ = సమస్తము; అమృతమ్ = అమృతానివి; త్వమ్ = నీవు; పరమ-అర్చితః = అందరిచేత పూజింపబడే; సోమః = చంద్రుడవు.

తాత్పర్యము

"నీవే విష్ణువువు, నీవే సహస్రాక్షుడవు, నీవే దివ్య దేవుడవు, అందరికీ శరణ్యానివి. దేవా! నీవే సర్వమూ, నీవే అమృతానివి, అందరిచేతా పూజలందుకునే శీతకిరణుడైన చంద్రుడవు నీవే."

విశేషాలు

ఇంద్ర శబ్దానికి ఇక్కడ 'పరమాత్మ' అనే విశాలమైన అర్థాన్ని అన్వయించి, శ్రీమహావిష్ణువు మరియు చంద్రులతో ఇంద్రుడిని అభేదంగా స్తుతించింది.

శ్లోకము 14

త్వం ముహూర్తస్తిథిస్త్వం చ త్వం లవస్త్వం పునః క్షణః ।

శుక్లస్త్వం బహులస్త్వం చ కలా కాష్ఠా త్రుటిస్తథా ।

సంవత్సరాః ఋతవో మాసాః రజన్యశ్చ దినాని చ ॥ 14

ప్రతిపదార్థము

త్వమ్ = నీవు; ముహూర్తః = ముహూర్తానివి; త్వమ్ చ = నీవే; తిథిః = తిథివి; త్వమ్ = నీవు; లవః = లవము (కాల పరిమాణం); త్వమ్ పునః = నీవే మళ్లీ; క్షణః = క్షణానివి; త్వమ్ = నీవు; శుక్లః = శుక్లపక్షానివి; త్వమ్ చ = నీవే; బహుళః = కృష్ణపక్షానివి; తథా = అలాగే; కలా = కల; కాష్ఠా = కాష్ఠ; త్రుటిః = త్రుటి (అతి చిన్న కాల మానాలు); సంవత్సరాః = సంవత్సరాలు; ఋతవః = ఋతువులు; మాసాః = మాసాలు (నెలులు); రజన్యః చ = రాత్రులు; దినాని చ = పగళ్ళు (అన్నీ నీవే).

తాత్పర్యము

"నీవే ముహూర్తానివి, తిథివి, క్షణానివి, లవానివి. శుక్లపక్షం, కృష్ణపక్షం నీవే. త్రుటి, కల, కాష్ఠ వంటి అతిసూర్మ కాలమానాలు నీవే. సంవత్సరాలు, ఋతువులు, మాసాలు, రాత్రులు, పగళ్ళు... ఇలా కాలరూపమంతా నీవే!"

విశేషాలు

కాలస్వరూపుడైన పరమేశ్వరుడే ఇంద్రుడిగా ఉన్నాడని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది. కాల విభాగాలన్నింటినీ ఇంద్రుడి స్వరూపాలుగా వర్ణించడం ద్వారా ఇంద్రుడి 'కాలరూపత్వం' వెల్లడవుతోంది.

శ్లోకము 15

త్వముత్తమా సగిరివనా వసుంధరా

సభాస్కరం వితిమిరమంబరం తథా ।

మహోదధిః సతిమితిమింగిలస్తథా

మహోర్మిమాన్ బహుమకరో ఝషాకులః ॥ 15

ప్రతిపదార్థము

త్వమ్ = నీవు; స-గిరి-వనా = పర్వతాలు, అడవులతో కూడిన; ఉత్తమా వసుంధరా = శ్రేష్ఠమైన భూమివి; తథా = అలాగే; స-భాస్కరమ్ = సూర్యునితో కూడినది; వితిమిరమ్ = చీకటి లేనిది అయిన; అంబరమ్ = ఆకాశానివి; స-తిమి-తిమింగిలః = తిమి, తిమింగిలములనే పెద్ద చేపలతో కూడినది; మహోర్మిమాన్ = పెద్ద పెద్ద అలలు గలది; బహు-మకరః = అనేకమైన మొసళ్ళు గలది; ఝష-ఆకులః = అనేక రకాల చేపలతో నిండినది అయిన; మహోదధిః = మహా సముద్రానివి (నీవే).

తాత్పర్యము

"కొండలు, అడవులతో అలరారే ఈ సువిశాల భూమివి నీవే! అంధకారాన్ని తొలగించే సూర్యుడితో ప్రకాశించే ఆకాశానివి నీవే! తిమి-తిమింగిలాలు, మొసళ్ళు, రకరకాల జలచరాలు, మిన్నంటే కెరటాలతో నిండివున్న మహాసముద్రానివి నీవే!"

విశేషాలు

విశ్వరూప దర్శనంలో భాగముగా భూమి, ఆకాశం, సముద్రం వంటి దృశ్యమాన ప్రపంచమంతా ఇంద్రుడి మూర్తిగానే కద్రువ భావించి కీర్తించింది.

శ్లోకము 16

మహాయశాస్త్వమితి సదాభిపూజ్యసే

మనీషిభిర్ముదితమనా మహర్షిభిః ।

అభిష్టుతః పిబసి చ సోమమధ్వరే

వషట్ కృతాన్యపి చ హవీంషి భూతమ్ ॥ 16

ప్రతిపదార్థము

త్వమ్ = నీవు; మహా-యశాః ఇతి = గొప్ప కీర్తి గలవాడవు అని; మనీషిభిః = విద్వాంసులచేత; ముదిత-మనాః = సంతోషించిన మనస్సు గలవాడవై; మహర్షిభిః = మహర్షులచేత; సదా = ఎల్లప్పుడూ; అభిపూజ్యసే = పూజించబడుతున్నావు; అభిష్టుతః = స్తుతించబడినవాడవై; అధ్వరే = యజ్ఞంలో; సోమమ్ = సోమరసాన్ని; పిబసి చ = పానం చేస్తున్నావు; వషట్-కృతాని = వషట్కారంతో సమర్పించిన; హవీంషి అపి చ = హవిస్సులను కూడా; భూతమ్ = స్వీకరిస్తున్నావు.

తాత్పర్యము

"నీవు అత్యంత యశస్సు (కీర్తి) కలవాడవు. అందుకే జ్ఞానులు, మహర్షులు నిన్ను ఎల్లప్పుడూ ఆనందంతో పూజిస్తున్నారు. యజ్ఞయాగాలలో వారు చేసే స్తుతులకు ప్రసన్నుడవై వషట్కార మంత్రాలతో సమర్పించే హవిస్సులను, సోమరసాన్ని స్వీకరిస్తున్నావు."

విశేషాలు

విశేషము: 'మహాయశాః' అని ఇక్కడ సర్వోత్తమమైన పరబ్రహ్మమే కీర్తించబడుతోందని ఆంతర్యం. యజ్ఞాలలో హవిస్సులు అందుకొనే ప్రధాన దేవత ఇంద్రుడే.

శ్లోకము 17

త్వం విప్రైః సతతమిహేజ్యసే ఫలార్థం

వేదాంగేష్వతుల బలౌఘ గీయసే చ ।

త్వద్ధేతోర్యజనపరాయణా ద్విజేంద్రాః

వేదాంగాన్యభిగమయంతి సర్వయత్నైః ॥ 17

ప్రతిపదార్థము

అతుల-బల-ఓఘ = సాటిలేని మహా బల సమూహము గల దేవేంద్రా!; ఇహ = ఈ లోకంలో; ఫల-అర్థమ్ = శ్రేయస్సు/ఇష్టఫలాల కొరకు; విప్రైః = బ్రాహ్మణులచేత; త్వమ్ = నీవు; సతతమ్ = ఎల్లప్పుడూ; ఈజ్యసే = పూజించబడుతున్నావు; వేదాంగేషు చ = వేదాంగములలోనూ (ఉపనిషత్తులలో); గీయసే = గానం చేయబడుతున్నావు; ద్విజేంద్రాః = బ్రాహ్మణోత్తములు; త్వత్-హేతోః = నీ ప్రసన్నత/సన్నిధి కోసమే; యజన-పరాయణాః = యజ్ఞాలు చేసేవారై; సర్వ-యత్నైః = అన్ని ప్రయత్నాలతో; వేదాంగాని = వేదాంగాలను; అభిగమయంతి = అభ్యసిస్తున్నారు/తెలుసుకుంటున్నారు.

తాత్పర్యము

"అసాధారణ బలవంతుడవైన దేవేంద్రా! ఈ లోకంలో శుభ ఫలితాలు కోరి బ్రాహ్మణులు నిన్ను నిరంతరం యజ్ఞాల ద్వారా ఆరాధిస్తున్నారు. వేదాలలో, వేదాంగాలలో నీ మహిమయే గానం చేయబడుతోంది. బ్రాహ్మణులు నిన్ను ప్రాప్తింపజేసుకోవడానికే సర్వప్రయత్నాలూ చేసి వేదాంగాలను అధ్యయనం చేస్తున్నారు."

విశేషాలు

కద్రువ చేసిన ఈ దేవేంద్ర స్తుతి కేవలం ఒక దేవతను ప్రసన్నం చేసుకోవడమే కాకుండా, వేదాల్లో ఇంద్రుడికి ఉన్న పరబ్రహ్మ స్థానాన్ని చాటిచెబుతోంది. ఈ స్తుతికి దేవేంద్రుడు ప్రసన్నుడై ఆకాశంలో మేఘాలు క్రమ్ముకునేలా చేసి, వర్షం కురిపించి సర్పాల తాపాన్ని చల్లార్చుతాడు.

(ఈ విధంగా కద్రువ ద్వారా ఈశ్వరస్వరూపుడైన ఇంద్రుడి స్తుతి చేయబడింది.)

ఇతి శ్రీమహాభారతే ఆదిపర్వణి ఆస్తీకపర్వణి సౌపర్ణాఖ్యానే పంచవింశోఽధ్యాయః ॥ 25 ॥

(ఇది శ్రీమహాభారతంలోని ఆదిపర్వమునందలి ఆస్తీకపర్వమనే ఉపపర్వంలో, సౌపర్ణోపాఖ్యానమనే 25వ అధ్యాయం సమాప్తం.)

No comments:

Post a Comment

అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం

 అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం  అద్భుతమైన స్తోత్రం ఈరోజు(21- 10-2026) విన్నాను. దాని ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు ...