Total Pageviews

Wednesday, July 22, 2026

మూక సారము 01 నుండి 31 వశ్లోకాలవరకు 14 -08 -2026

 

                      మూకసారము ( ప్రతిపదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు)

                                                       ఆచార్య తాడేపల్లి పతంజలి

మూకపంచశతిలోని అమృతతుల్యమైన 500శ్లోకాలలో, శ్రీ కంచి పరమాచార్య స్వామివారు ఎంపిక చేసిన 31 ముఖ్య శ్లోకాలకు  ప్రతిపదార్థం, తాత్పర్యంమరియు విశేష వివరణలు

 శ్రీ కంచి పరమాచార్య స్వామివారు నిత్య పారాయణార్థం ఎంపిక చేసిన ‘మూకసారము’లోని 31 శ్లోకాలు, మూకపంచశతిలోని ఐదు శతకాల నుండి క్రింది విధంగా స్వీకరించబడ్డాయి:

శతకాల వారీగా శ్లోకాల సంఖ్య వివరాలు

క్రమ సంఖ్య

శతకము పేరు

స్వీకరించిన శ్లోకాల సంఖ్య

1

ఆర్యా శతకము

3

2

పాదారవింద శతకము

8

3

స్తుతి శతకము

9

4

కటాక్ష శతకము

6

5

మందస్మిత శతకము

5

మొత్తం శ్లోకాలు

31

  

మూకసారము (31 శ్లోకాలు) – శతకాల వారీ సమగ్ర పట్టిక

మూకసార శ్లోక సంఖ్య

శ్లోక ప్రారంభం

మూల శతకము

మూల శ్లోక సంఖ్య

01

రాకాచంద్రసమానకాంతివదనా...

స్తుతి శతకము

11

02

జాతా శీతలశైలతస్సుకృతినాం...

స్తుతి శతకము

12

03

పరామృతరసప్లుతా జగతి నిత్యమ్...

స్తుతి శతకము

90

04

చరాచరవిచిన్మయీం సకలహృన్మయీం...

స్తుతి శతకము

97

05

భవామ్భోధౌ నౌకాం జడిమవిపినే...

పాదారవింద శతకము

49

06

పరా విద్యా హృద్యా శ్రితమదనవిద్యా...

స్తుతి శతకము

56

07

సమరవిజయకోటీ సాధకానన్దధాటీ...

స్తుతి శతకము

101

08

యస్యా వాటి హృదయకమలం కౌసుమీ...

స్తుతి శతకము

77

09

కుణ్డలి కుమారీ కుటిలే చణ్ణి...

ఆర్యా శతకము

46

10

అభిదాకృతిర్భిదాకృతిరచిదాకృతిరపి...

ఆర్యా శతకము

47

11

అంతరపి బహిరపి త్వం జంతుతతేః...

ఆర్యా శతకము

98

12

గిరాం దూరౌ చోరౌ జడిమతిమిరాణాం...

పాదారవింద శతకము

41

13

జపాలక్ష్మీశోణో జనితపరమఙ్ఞాన...

పాదారవింద శతకము

17

14

వరీవర్తు స్థేమా త్వయి మమ గిరాం...

స్తుతి శతకము

48

15

కైవల్యదాయ కరుణారసకిఙ్కరాయ...

కటాక్ష శతకము

47

16

నీలో౽ పి రాగమధికం జనయన్పురారేః...

కటాక్ష శతకము

17

17

అత్యన్తశీతలమతన్ద్రయతు క్షణార్ధమ్...

కటాక్ష శతకము

24

18

సంసారఘర్మపరితాపజుషాం నరాణాం...

కటాక్ష శతకము

77

19

బాణేన పుష్పధనుషః పరికల్ప్యమాన...

కటాక్ష శతకము

94

20

అజ్ఞాతభక్తిరసమప్రసరద్వివేకమ్...

కటాక్ష శతకము

99

21

ఇంధానే భవవీతిహోత్రనివహే...

మందస్మిత శతకము

94

22

కర్పూరైరమృతాంశుభిర్జనని! తే...

మందస్మిత శతకము

24

23

చేతః శీతలయంతు నః పశుపతేః...

మందస్మిత శతకము

31

24

సూతిః శ్వేతిమకందలస్య వసతిః...

మందస్మిత శతకము

85

25

క్రీడాలోలకృపాసరోరుహముఖీ...

మందస్మిత శతకము

100

26

కవిత్వశ్రీమిశ్రీకరణనిపుణౌ రక్షణచణౌ...

పాదారవింద శతకము

73

27

పరస్మాత్సర్వస్మాదపి చ పరయోః...

పాదారవింద శతకము

99

28

రణన్మంజీరాభ్యాం లలితగమనాభ్యాం...

పాదారవింద శతకము

96

29

యశః సూతే మాతర్మధురకవితాం...

పాదారవింద శతకము

98

30

మనీషాం మాహేంద్రీం కకుభమివ...

పాదారవింద శతకము

100

31

భువనజనని! భూషాభూతచన్ద్రే! నమస్తే...

స్తుతి శతకము

98

​

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

మూకసారము: మూకకవి కవితా వైభవం, ఆధ్యాత్మిక ఔన్నత్యం మరియు శాక్తేయాద్వైత దర్శనం

మూకసారము చారిత్రక మరియు ఆధ్యాత్మిక నేపథ్యం

సంస్కృత భక్తి కావ్య వాఙ్మయంలో శ్రీ మూక శంకరేంద్ర సరస్వతి రచించిన ‘మూకపంచశతి’ ఒక శిఖరాయమానమైన ఆధ్యాత్మిక రచన. పుట్టుకతో మూగవాడై, లోకంచేత జడుడిగా భావించబడిన ఒక భక్తుడు కంచి కామాక్షీ అమ్మవారి దివ్య కటాక్ష వీక్షణాల ప్రభావంతో అద్భుతమైన వాక్పటుత్వాన్ని పొంది, సాక్షాత్తు ఆకాశగంగ ప్రవాహం వంటి అనర్గళమైన శైలిలో ఐదు వందల శ్లోకాలతో అమ్మవారిని స్తుతించాడనేది ప్రసిద్ధమైన చారిత్రక ఐతిహ్యం. కంచి కామకోటి పీఠానికి 20వ పీఠాధిపతిగా విరాజిల్లిన శ్రీ మూక శంకరులు అనుగ్రహించిన ఈ ఐదు వందల శ్లోకాలు ఐదు శతకాలుగా వర్గీకరించబడ్డాయి. అవి ఆర్యా శతకము, పాదారవింద శతకము, స్తుతి శతకము, కటాక్ష శతకము మరియు మందస్మిత శతకము.  

ఈ పంచశతి అమృత సాగరంలో నుంచి నిత్య పారాయణార్థం, సాధకుల అంతఃచేతనను జాగృతం చేయడం కోసం కంచి పరమాచార్యులైన శ్రీ చంద్రశేఖరేంద్ర సరస్వతి స్వామివారు అత్యంత మహిమాన్వితమైన ముప్పై ఒక్క శ్లోకాలను ఎంపిక చేసి ‘మూకసారము’గా తీర్చిదిద్దారు.

ఈ ఎంపిక యాదృచ్ఛికమైనది కాదు; సాధకుడికి అవసరమైన కవితా రసాస్వాదన, యోగ సాధనా మార్గం, తాత్త్విక జ్ఞానము మరియు శరణాగతి ప్రపత్తుల సమగ్ర సమన్వయమే ఈ 31 శ్లోకాల సమాహారం. ఈ శ్లోకాల మూల విస్తరణను పరిశీలిస్తే ఆర్యా శతకం నుండి మూడు శ్లోకాలు (09, 10, 11), పాదారవింద శతకం నుండి ఎనిమిది శ్లోకాలు (05, 12, 13, 26, 27, 28, 29, 30), స్తుతి శతకం నుండి తొమ్మిది శ్లోకాలు (01, 02, 03, 04, 06, 07, 08, 14, 31), కటాక్ష శతకం నుండి ఆరు శ్లోకాలు (15, 16, 17, 18, 19, 20) మరియు మందస్మిత శతకం నుండి ఐదు శ్లోకాలు (21, 22, 23, 24, 25) గ్రహించబడ్డాయి. ఈ సంకలనం మూకపంచశతి యొక్క సమస్త తాత్త్విక సారాంశాన్ని ఒకే చోట సాక్షాత్కరింపజేస్తుంది.  

మూకకవి అద్భుత కవితా వైభవం మరియు అలంకార శాస్త్ర పరిపుష్టి

మూకకవి కవిత్వంలో అలంకారాల కూర్పు కేవలం బాహ్య పాండిత్య ప్రదర్శన కోసం కాకుండా, పరాశక్తి దివ్య సౌందర్యాన్ని, కరుణా రసాన్ని రసజ్ఞుల హృదయాలకు హత్తుకునేలా అందించడానికి అద్భుత సాధనంగా మారింది. ఆయన శబ్దాలంకారాలను, అర్థాలంకారాలను ప్రయోగించిన తీరు సంస్కృత సాహిత్య చరిత్రలోనే సాటిలేనిదిగా నిలుస్తుంది.  

కావ్యాలంకారాల ప్రౌఢి మరియు రసస్పర్శ

మూకసారంలోని శ్లోకాలలో అర్థాలంకారాల సమగ్ర విన్యాసం అత్యంత రమణీయంగా దర్శనమిస్తుంది. ముఖ్యంగా అమ్మవారి దివ్య పాదాలను వర్ణించే క్రమంలో కవి ప్రదర్శించిన ‘మాలారూపకాలంకారం’ కావ్య ప్రపంచంలోనే విశిష్టమైనది. పాదారవింద శతకంలోని 49వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 05), అమ్మవారి పాదాలను సంసార సముద్రాన్ని దాటించే నావగా, అజ్ఞానమనే దట్టమైన అడవిని భస్మం చేసే దావాగ్నిజ్వాలగా, దేవతల కిరీటాలపై శోభిల్లే పూమొగ్గగా, సంసార తాపానికి చల్లని వెన్నెలగా మరియు అపౌరుషేయాలైన వేదాలనే బంగారు పంజరంలో పలికే చిలుకగా వరసగా ఐదు విశిష్ట ఉపమానాలతో ఏకధాటిగా రూపకం చేశారు. అదేవిధంగా మందస్మిత శతకంలోని 85వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 24) దేవి చిరునవ్వును తెలుపు రంగు మొలకకు జన్మస్థానంగా, శృంగార రస లక్ష్మికి నివాసంగా, సూక్తి ప్రవాహానికి పరిపూర్ణతగా, కరుణా సముద్రపు కెరటంగా మరియు మాధుర్య స్వారాజ్యలక్ష్మి విహరించే పూలతోటగా మాలారూపకంలో అభివర్ణించి పరవశింపజేశారు.  

‘విరోధాభాసాలంకారం’ ప్రయోగంలో మూకకవి చమత్కారం శిఖరాయమానమైన స్థాయికి చేరుకుంది. కటాక్ష శతకంలోని 17వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 16), అమ్మవారి కంటిచూపు నల్లనైనది (నీలః) అయినప్పటికీ పరమశివునిలో ‘రాగాన్ని’ (ఎరుపుదనాన్ని / గాఢమైన ప్రేమను) పెంచుతోందని, స్వభావరీత్యా చంచలమైనది (లోలః) అయినప్పటికీ భక్తులలో స్థిరమైన భక్తిని దృఢపరుస్తోందని, వంకరైన క్రీగంటి చూపు (వక్రః) అయినప్పటికీ నమస్కరించే భక్తులకు సమభావాన్ని (సమతామ్) ప్రసాదిస్తోందని వర్ణించారు. బాహ్య దృష్టికి పరస్పర విరుద్ధంగా కనిపించే ఈ ధర్మాలు శ్లేషార్థం ద్వారా అంతర్లీనంగా పరమ సత్యాలను ఆవిష్కరిస్తాయి.

 అదేవిధంగా పాదారవింద శతకంలోని 41వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 12), అమ్మవారి పాదాలు వాక్కులకు అందనివి (గిరాం దూరౌ) అని చెబుతూనే, వేద వాక్కుల సారమని (నిగమవచసాం సారౌ) చెప్పి లౌకిక వాక్కుకు అగోచరమైన తత్త్వం వేదైకగమ్యమని విరోధాభాస పరిహారం గావించారు.  

ఉపమాన-ఉపమేయ సంబంధాన్ని అధిగమించే ‘ప్రతీపాలంకారం’ కూడా ఇక్కడ మనోహరంగా రూపుదిద్దుకుంది. సాధారణంగా స్త్రీల పాదాలను తామరపూలతో పోల్చడం కవిసమయం కాగా, మూకకవి పాదారవింద శతకంలోని 99వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 27), అమ్మవారి ఎర్రని చరణాలు వికసిస్తున్న తామరల అందాన్ని, వాటి గర్వాన్ని (నలినమదయోః) అణచివేస్తున్నాయని వర్ణించి, తామరల కంటే పాదాలే అత్యున్నతమైనవని నిరూపించారు.

 మందస్మిత శతకంలోని 31వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 23), పొలాన్ని దున్నడం (ఖలీకారే), మంచు బిందువులతో తడపడం (తుషారోత్కరాః), విత్తనాలు విత్తడం (బీజనికరాః) మరియు మొలకలు రావడం (అంకురాః) వంటి వ్యవసాయ క్రమాన్ని అమ్మవారి మందహాసానికి ఆపాదిస్తూ ‘సమాసోక్తి’, ‘పరిణామ’ అలంకారాల సమ్మేళనాన్ని సాధించారు.

అలాగే స్తుతి శతకంలోని 12వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 02), కంచిలోని కామాక్షిని హిమవత్పర్వతం నుండి పుట్టిన దయా నదిగా వర్ణిస్తూ, సాధారణ నది అందరికీ కనిపిస్తే ఈ నది సుకృతులకు మాత్రమే కనిపిస్తుందని చెప్పడం ద్వారా ‘వ్యతిరేకాలంకారాన్ని’ నిరూపించారు.  

శబ్ద సౌందర్యం, ఛందో లయలు మరియు వ్యాకరణ విశేషాలు

మూకకవి శబ్దాలంకారాల నిర్వహణ అద్భుతమైన నాదమాధుర్యాన్ని, లయాత్మకతను సృష్టిస్తుంది. స్తుతి శతకంలోని 48వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 14) ఆయన ప్రయోగించిన సంస్కృత క్రియాపదాలు వ్యాకరణ శాస్త్రంలో అత్యంత ప్రౌఢమైన ‘యఙ్లుగంత’ రూపాలు. 'వరీవర్తు' (స్థిరంగా ఉండుగాక), 'నరీనర్తు' (నాట్యమాడుగాక), 'చరీచర్తు' (సంచరించుగాక), 'సరీసర్తు' (ప్రసరించుగాక) అనే ధాతువుల పునరావృత్తి ఒక నర్తకి పాదాల గజ్జెల ధ్వని వంటి దివ్యమైన నాదసౌందర్యాన్ని ఆవిష్కరించింది.  

ఆర్యా శతకంలోని 46వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 09) మొదటి పాదంలో 'కు'కార, 'చ'కార ప్రాసలు, రెండవ పాదంలో 'గు'కార వర్ణమైత్రి అత్యున్నత వృత్యానుప్రాసను ప్రతిష్ఠించాయి. కటాక్ష శతకంలోని 47వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 15) ప్రతి పాదం చివర "...ంకరాయ" (కిఙ్కరాయ, శఙ్కరాయ, వశఙ్కరాయ, పరతన్త్రిత శఙ్కరాయ) అనే అంత్యప్రాస అద్భుత శ్రవణ సుభగత్వాన్ని చేకూర్చింది. స్తుతి శతకంలోని 97వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 04) చరాచరవిచిన్మయీం, సకలహృన్మయీం, గుణత్రయమయీం అంటూ సాగే ‘మయీ’ శబ్దాల పదాంతానుప్రాస అఖండ చైతన్య వ్యాప్తిని శ్రవణపేయంగా మార్చింది.  

ఛందో వైభవంలో లయబద్ధమైన ‘మాలినీ వృత్తం’ (న, న, మ, య, య గణాలతో 15 అక్షరాల నడక) మూకసార శ్లోకాలు 07 మరియు 31లలో అత్యంత గంభీరంగా సాగింది. పాణిని వ్యాకరణాన్ని ఔపోసన పట్టిన మూకకవి, స్తుతి శతకంలోని 56వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 06) కర్మధారయ సమాసంలో సాధారణంగా 'పరవిద్యా' అని ఉండవలసిన చోట, "అన్యేభ్యోపి దృశ్యతే" అనే సూత్రం ఆధారంగా దీర్ఘాన్ని సాధించి 'పరావిద్యా' అనే సాధురూపాన్ని ప్రయోగించి తన శాస్త్ర పాండిత్యాన్ని చాటుకున్నారు.  

మూకసారంలో నిక్షిప్తమైన ఆధ్యాత్మిక ఔన్నత్యం మరియు యోగ రహస్యాలు

మూకసారము కేవలం బాహ్యాలంకారాలతో శోభిల్లిన కావ్యం మాత్రమే కాదు; అది పరమోత్కృష్టమైన శాక్తేయ ఆగమ గ్రంథం మరియు అంతర్ముఖ యోగ సాధనా రహస్యాల గని.  

కుండలినీ యోగము మరియు షట్చక్ర సాధన

మానవ శరీరంలోని మూలాధార చక్రం నుండి సహస్రారం వరకు సాగే ప్రాణశక్తి ప్రయాణాన్ని మూకకవి ప్రతీకాత్మకంగా నిక్షిప్తం చేశారు. స్తుతి శతకంలోని 90వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 03) అమ్మవారిని "పరామృతరసప్లుతా" అని సంబోధించారు. కుండలినీ శక్తి సుషుమ్నా నాడి ద్వారా షట్చక్రాలను భేదించుకుంటూ సహస్రార చక్రాన్ని చేరినప్పుడు, అక్కడ పరమశివునితో జరిగే సమైక్య స్థితిలో చంద్రమండలం నుండి దివ్య అమృతం స్రవిస్తుంది. ఆ పరామృత ధారలలో తడిసి ముద్దయ్యే పరమ చైతన్యమే జగన్మాత అని యోగ రహస్యాన్ని కవి విడమరిచారు.  

ఆర్యా శతకంలోని 46వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 09) కుండలినీ యోగ దశలను గుప్త నామాలతో వివరించారు. మూలాధారంలో మూడున్నర చుట్లు చుట్టుకుని వంకరగా నిద్రిస్తున్న సర్పరూప శక్తిని 'కుండలి' మరియు 'కుటిలే' అని వర్ణించారు. నిద్రలేచి బ్రహ్మనాడి ద్వారా పైకి ప్రయాణిస్తున్నప్పుడు అత్తగారింటికి వెళ్లే నవవధువు వలె సున్నితమైన మంద్రధ్వని (అనాహత నాదం) చేసే స్థితిని "యత్కుమారీ మంద్రయతే" అనే శ్రుతి వాక్యానుసారం 'కుమారి'గా పేర్కొన్నారు. యోగాగ్ని తీవ్రమై సాధకునిలోని మలాలను, రాగద్వేషాలను దహించే ఉగ్ర చైతన్యాన్ని 'చండి' అనీ, హృదయ గుహ లేదా బుద్ధి గుహలో దాగియున్న అగ్ని స్వరూపాన్ని 'గుహారణి' మరియు 'గుహ్యే' అనీ సంబోధించారు. సాధకుడికి ఈ యోగానుభవాన్ని ప్రసాదించే సర్వకారణ భూతమైన పరమ చైతన్యాన్ని 'గురుమూర్తే' అని కీర్తించారు. స్తుతి శతకంలోని 77వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 08), యోగుల హృదయ కమలమే (అనాహత చక్రమే) అమ్మవారికి పుష్పవాటిక అని చెప్పడం ద్వారా అంతర్గత సాధనలోనే దేవి దర్శనమిస్తుందని నిర్ధారించారు.  

శాక్తేయాద్వైతం, అహంతా-విమర్శ తత్త్వాలు మరియు శివశక్తుల తాదాత్మ్యం

కేవలాద్వైతంలో కనిపించే జగన్మిథ్యా వాదానికి భిన్నంగా, శాక్తేయాద్వైతంలో ప్రపంచాన్ని త్రోసిపుచ్చరు; సమస్త విశ్వం అమ్మవారి చిద్విలాసమేనని దర్శిస్తారు. మందస్మిత శతకంలోని 100వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 25) ఈ తాత్త్వికత ప్రస్ఫుటమవుతుంది. చైతన్యఘనమైన పరబ్రహ్మం తనను తాను సృష్టిగా ప్రకటించుకోవడమే దేవి మందహాసం; కనిపించే జగత్తు మిథ్య కాదు, జగత్తుకు పరాశక్తికి మధ్య ఉన్న భేద భావన మాత్రమే మిథ్య అనే "చిద్విలాసః ప్రపంచోయమ్" సిద్ధాంతాన్ని మూకకవి సమర్థించారు.  

ఆర్యా శతకంలోని 47వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 10) అమ్మవారి విచిత్ర మాయా తత్త్వాన్ని వివరిస్తూ, ఆమె భేదం లేనిది (అభిదాకృతిః) అయినప్పటికీ జగద్రూపంలో భేదాలు కలదిగా, జ్ఞానస్వరూపిణి (చిదాకృతిః) అయినప్పటికీ జడ ప్రపంచంగా (అచిదాకృతిః), అహంత లేనిదైనప్పటికీ సమస్తాన్ని ప్రకాశింపజేసే అహంతారూపిణిగా ఉంటూ విశ్వాన్ని భ్రమింపజేస్తోందని నిరూపించారు. ఈ తాత్త్వికత ఆర్యా శతకంలోని 98వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 11) మరింత లోతుగా విశ్లేషించబడింది. పరమశివుడు కేవల ప్రకాశ స్వరూపుడైతే, ఆ ప్రకాశం తనను తాను తెలుసుకునే అంతరంగ స్పందనమే (స్వయం విమర్శనమే) అమ్మవారు; దీనినే శాక్తేయంలో ‘విమర్శ’ లేదా ‘పూర్ణాహంత’ అంటారు. వర్ణమాలలో మొదటి అక్షరమైన ‘అ’ పరమశివునికి ప్రతీక అయితే, చివరి అక్షరమైన ‘హ’ జీవ లేదా శక్తికి ప్రతీక. ‘అ’ నుండి ‘హ’ వరకు గల సమస్త వర్ణ సముదాయమే 'అహమ్'. సమస్త శబ్ద ప్రపంచం, అర్థ ప్రపంచం ఈ అహంతలోనే లీనమై ఉన్నాయి. జీవునిలోని అహంకారం సంకుచితమైనదైతే, పరమేశ్వరునిలో సర్వవ్యాప్తమై ఉండే 'నేనే అంతా' అనే భావన పూర్ణాహంత. ఆ పూర్ణాహంతే శ్రీ కామాక్షీదేవి.  

ప్రపత్తి మార్గం, నిర్హేతుక కృప మరియు బంధ విముక్తి

సాధకుడి అంతిమ లక్ష్యమైన మోక్షానికి సులభ సాధనం సంపూర్ణ శరణాగతి (ప్రపత్తి). కటాక్ష శతకంలోని 99వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 20) ఒక లోతైన వ్యంగ్య వైభవం వ్యక్తమవుతుంది. భక్తిరసం తెలియనివాడిని, వివేకం లేనివాడిని, గర్వాంధుడిని, శాస్త్రాలు చదవనివాడిని అమ్మవారి కటాక్షం కోరదు అని బాహ్యంగా చెప్పినప్పటికీ, అమ్మవారి దయ ‘నిర్హేతుక కరుణ’ అనే అంతరార్థాన్ని కవి స్ఫురింపజేశారు. ఏ గుణాలూ లేని అధముడిపై కూడా ఆ చూపు ప్రసరిస్తే, వాడు తత్క్షణమే సకల సద్గుణసంపన్నుడై ముక్తికి అర్హుడవుతాడనేది కవి ఆంతర్యం.  

పాదారవింద శతకంలోని 98వ శ్లోకం (మూకసార శ్లోకం 29) ప్రపత్తి వైభవాన్ని శిఖరానికి చేర్చింది. అమ్మవారి పాదాలకు సమర్పించే నిరంతర ప్రణామం సమాజంలో కీర్తిని ఇస్తుంది, మధురమైన కవితాశక్తిని ప్రసాదిస్తుంది, ఐశ్వర్యాన్ని నింపుతుంది, చిత్తంలో ఆత్మపరిపాకాన్ని కలిగిస్తుంది మరియు సంసార బంధమనే పాశగ్రంథిని ఛేదిస్తుంది. ఇక్కడ 'నమః' అనగా కేవలం చేతులు జోడించడం కాదు; "న మమ" (నాది ఏదీ లేదు, సమస్తం నీదే) అనే అహంకార పరిత్యాగమే నిజమైన ప్రపత్తి. స్తుతి శతకంలోని 98వ శ్లోకంలో (మూకసార శ్లోకం 31) అమ్మవారిని "పాశచ్ఛేదహస్తే" అని సంబోధిస్తూ, జీవులను సంసారంలో బంధించిన ఆ దివ్య హస్తమే శరణాగతి చేసినప్పుడు ఆ బంధాలను తెంచివేసి కైవల్యాన్ని ప్రసాదిస్తుందని ప్రతిపాదించారు.  

ఇతర ఆధ్యాత్మిక గ్రంథాలతో తులనాత్మక విశ్లేషణ

మూకసారములోని తాత్త్విక భావనలు భారతీయ సనాతన శాక్తేయ, అద్వైత వాఙ్మయంలోని ప్రసిద్ధ గ్రంథాలతో సంపూర్ణంగా ఏకీభవిస్తాయి.  

శ్రీ ఆదిశంకరాచార్యుల సౌందర్యలహరితో తులనాత్మక పరిశీలన

శ్రీ ఆదిశంకరుల 'సౌందర్యలహరి'కి, మూకకవి 'మూకసారము'నకు మధ్య భావనాత్మకమైన, శైలీపరమైన అభేద సంబంధం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. సౌందర్యలహరి ప్రారంభ శ్లోకంలో శంకరులు శివుడు శక్తితో కూడినప్పుడే సృష్టి చేయడానికి సమర్థుడవుతాడని, శక్తి లేకపోతే కదలడానికి కూడా అసమర్థుడని నిరూపించారు. సరిగ్గా ఇదే భావాన్ని మూకసారంలోని 15వ శ్లోకం (కటాక్ష శతకం 47) ప్రతిబింబిస్తుంది; సర్వస్వతంత్రుడైన పరమశివుడు అమ్మవారి ప్రేమపూర్వక కటాక్షం ముందు పారవశ్యంతో బందీ అయి "పరతంత్రిత శంకరాయ"గా మారిపోతాడని మూకకవి కీర్తించారు.  

అదేవిధంగా సౌందర్యలహరిలోని 84వ శ్లోకంలో శ్రుతులు తమ శిరస్సులపై ధరించే దేవి పాదపద్మాలను శివుడు తన జటాజూటంపై ధరిస్తున్నాడని చెప్పబడింది. మూకసారంలోని 28వ శ్లోకంలో (పాదారవింద శతకం 96) పరమశివుడు అమ్మవారి సుకుమార పాదాలను తన శిరస్సుపై నిరంతరం ధరించడానికి ఉవ్విళ్లూరుతుంటాడని మూకకవి వర్ణించారు. సౌందర్యలహరి భక్తి మరియు సౌందర్య రసాల ప్రవాహమైతే, మూకసారము కూడా అదే అమృత మాధుర్యంతో సాధకునికి అనుభవజ్ఞానాన్ని అందిస్తుంది.  

శ్రీ లలితా సహస్రనామ స్తోత్రంతో సమన్వయ దర్శనం

లలితా సహస్రనామాల్లో ప్రతిపాదించబడిన దేవి దివ్య గుణగణాలు, తాత్త్విక నామాలు మూకసార శ్లోకాలలో విస్తృతంగా దర్శనమిస్తాయి. లలితా సహస్రనామాలలో అమ్మవారిని "మూలాధారైక నిలయా", "బ్రహ్మగ్రంథి విభేదినీ", "సుధాసారభివర్షిణీ" అని కుండలినీ ప్రవాహరూపిణిగా స్తుతించారు. మూకసారంలోని 3వ శ్లోకంలోని "పరామృతరసప్లుతా", మరియు 9వ శ్లోకంలోని "కుణ్డలి కుమారీ కుటిలే చణ్ణి" అనే ప్రయోగాలు ఈ నామాలకు ప్రత్యక్ష అనుభవ వ్యాఖ్యానాలుగా నిలుస్తాయి.  

సహస్రనామాల్లో దేవి ఆయుధాలను వర్ణిస్తూ "రాగస్వరూప పాశాఢ్యా" అని సంబోధిస్తారు; అనగా సంసార మమకారాలనే పాశములతో జీవులను బంధించే శక్తి ఆమెయే. మూకసారంలోని 31వ శ్లోకంలో కవి ఆమెను "పాశచ్ఛేదహస్తే" అని కీర్తించారు. సంసార పాశాలతో బంధించే జగన్మాతయే శరణు వేడిన భక్తుని బంధనాలను స్వయంగా తెంచివేసి మోక్షాన్ని ఇస్తుందనే తాత్త్విక సమన్వయం ఈ రెండు గ్రంథాలలోనూ ఏకమై ప్రకాశిస్తుంది. అలాగే సహస్రనామాల్లోని "చిన్మయీ", "జ్ఞానదా", "గురుమూర్తిః", "కామకోటికా" అనే నామాలు మూకసారంలోని శ్లోకాలు 04, 07, 09, 14లలో యథాతథంగా తాత్త్విక రూపం దాల్చాయి.  

ఉపనిషత్తులు, వేదాంతం మరియు సంప్రదాయ గ్రంథాలతో అనుసంధానం

ఉపనిషత్తుల పరమ రహస్యాలే మూకసార శ్లోకాలకు మూలస్తంభాలుగా నిలిచాయి. తైత్తిరీయోపనిషత్తులోని "యతో వా ఇమాని భూతాని జాయన్తే..." అను సృష్టి సూత్రం మూకసారంలోని 10వ శ్లోకంలో వివరింపబడింది; జగత్తు సృష్టి, స్థితి, లయలకు కారణమైన పరమేశ్వరుని అంతర్లీన శక్తే కామాక్షి అని నిరూపించబడింది. శాక్తేయ ఆగమ ప్రసిద్ధమైన భావనోపనిషత్తు "శ్రీ గురుః సర్వకారణభూతా శక్తిః" అని గురుతత్త్వాన్ని శక్తితో సమన్వయిస్తుంది. మూకసారంలోని 9వ శ్లోకంలో అమ్మవారిని నేరుగా "గురుమూర్తే" అని సంబోధించడం ద్వారా గురువూ, దైవమూ అభేదమనే అద్వైత సత్యం ప్రతిష్ఠితమైంది.  

కాళిదాస మహాకవి రఘువంశ ప్రారంభంలో "వాగర్థావివ సంపృక్తౌ..." అంటూ పార్వతీ పరమేశ్వరులను మాట మరియు దాని అర్థం వంటి విడదీయరాని తత్త్వాలుగా నిరూపించారు. మూకకవి 10వ శ్లోకంలో ఈ భావనను శాక్తేయ దృష్టితో మరింత విస్తరించారు. చీమ నుండి బ్రహ్మ వరకు గల సమస్త వస్తు ప్రపంచమంతా (అర్థ ప్రపంచం / వాచ్యము) పరమశివుడని, ఆ వస్తువులను తెలియజేసే అక్షర, శబ్ద ప్రపంచమంతా (వాచకము) శ్రీ కామాక్షీదేవి అని సమన్వయపరిచారు. ఈ విధంగా సమస్త జగత్తు శివశక్తి స్వరూపమేనని నిరూపించడంలో మూకకవి ఉపనిషత్ సారమైన ఏకత్వ దర్శనాన్ని సాధించారు.  

శ్రీ మూక శంకరుల కవితా వ్యక్తిత్వం మరియు ఆధ్యాత్మిక సాధన సంస్కృత సారస్వతంలో అత్యంత విశిష్టమైనవి. అంధకార బంధురమైన మూగతనం నుండి ఆకాశగంగ వంటి అమృత వాక్ప్రవాహాన్ని పొందిన ఆయన స్వానుభవమే మూకసారములోని ప్రతి శ్లోకంలో ప్రతిధ్వనిస్తుంది. కంచి పరమాచార్యుల దివ్య జ్ఞానంతో సంకలనం చేయబడిన ఈ 31 శ్లోకాలు కేవలం రస రమ్యమైన కవిత్వం మాత్రమే కాదు; సాధకులకు కుండలినీ యోగ మార్గాన్ని, శాక్తేయాద్వైత పరమార్థాన్ని మరియు సంసార తాప నివారణకు ఏకైక సాధనమైన ప్రపత్తిని ఒకే చోట అనుగ్రహించే దివ్య మంత్ర భాండాగారం. మూకసారమును అనుశీలించడం అంటే శబ్దాలంకారాల సౌందర్యాన్ని ఆస్వాదిస్తూనే, పరమ శాంతినిచ్చే ఆ కాంచీ కామాక్షీ అమ్మవారి కరుణా కటాక్షామృతంలో ఓలలాడటమే.   స్వస్తి.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

మూకసారము - శ్లోకము 01(  (స్తుతి శతకము - 11)

​శ్లోకము

​శా.   రాకాచంద్రసమానకాంతివదనా నాకాధిరాజస్తుతా

మూకానామపి కుర్వతీ సురధునీనీకాశవాగ్వైభవమ్।

శ్రీకాంచీనగరీవిహారరసికా శోకాపహంత్రీ సతా-

మేకా పుణ్యపరంపరా పశుపతేరాకారిణీ రాజతే॥ 

​అవతారిక (పరిచయం)

​ఈ శ్లోకంలో కాంచీపుర నివాసిని అయిన కామాక్షీ అమ్మవారి దివ్య మంగళ స్వరూపం, ఆమె ముఖ సౌందర్యం, భక్తులపై ఆమె చూపే కరుణా విశేషాలు వర్ణించబడ్డాయి.

​ప్రతిపదార్థము

​రాకాచంద్రసమానకాంతివదనా = పూర్ణిమ నాటి చంద్రునితో సమానమైన చల్లని, నిర్మలమైన కాంతిగల ముఖము ఉన్నట్టిది; నాకాధిరాజస్తుతా = దేవలోక ప్రభువైన ఇంద్రునిచేత నిరంతరం కీర్తించబడేది; మూకానామ్ అపి = మాట్లాడలేని మూగవారికి సైతం; సురధునీనీకాశవాగ్వైభవమ్ = ఆకాశగంగ (దేవనది) ప్రవాహం వంటి అనర్గళమైన, పవిత్రమైన వాక్చాతుర్యాన్ని; కుర్వతీ = ప్రసాదించేది; శ్రీకాంచీనగరీవిహారరసికా = పవిత్రమైన కాంచీపురంలో విహరించడం (సంచరించడం) అంటే ఎంతో ఇష్టం ఉన్నట్టిది; సతామ్ = సజ్జనులైన భక్తుల యొక్క; శోకాపహంత్రీ = సమస్త దుఃఖాలను, కష్టాలను పోగొట్టేది; పశుపతేః = పరమశివుని యొక్క; రూపుదాల్చిన = ఆకారము దాల్చిన; పుణ్యపరంపరా = పుణ్యాల సమూహమా అన్నట్లుగా ఉన్నట్టి; ఏకా = అద్వితీయురాలైన (సాటిలేని) ఆ జగన్మాత; రాజతే = స్వయంప్రకాశంతో విరాజిల్లుతోంది.

​తాత్పర్యము

​పూర్ణిమ చంద్రుని వంటి ఆహ్లాదకరమైన కాంతి గల ముఖముతో, దేవేంద్రుని పూజలందుకుంటూ, మూగవారికి సైతం గంగమ్మ ఉరవడి వంటి అద్భుతమైన కవిత్వ ధారను అనుగ్రహించే తల్లి కామాక్షి. సత్పురుషుల కష్టాలను తీరుస్తూ, కంచి నగరంలో విహరించడానికి అమితంగా ఇష్టపడే ఆ దేవి, పరమశివుడు చేసుకున్న పుణ్యాలే ఒక రూపంగా నిలిచాయా అన్నట్లుగా కాంచీక్షేత్రంలో పరమ పవిత్రంగా ప్రకాశిస్తోంది.

​విశేషాలు

​ఉపమాలంకారం: అమ్మవారి ముఖాన్ని 'రాకాచంద్రునితో' (పున్నమి వెన్నెలతో), ఆమె ఇచ్చే వాగ్ధాటిని 'సురధుని'తో (వేగంగా దూకే ఆకాశగంగతో) పోల్చడం వల్ల ఈ శ్లోకంలో ఉపమాలంకారం ఎంతో మనోహరంగా కుదిరింది.

​శబ్ద సౌందర్యం (ప్రాస): శ్లోకంలోని నాలుగు పాదాల మొదట్లోనూ, మధ్యలోనూ చక్కని అక్షర మైత్రి (ప్రాస) కుదరడం వల్ల దీనిని చదువుతుంటే ఒక దివ్యమైన నాదం వినిపిస్తుంది.

​మూగవానికి వాక్చాతుర్యం: 'సురధుని' అంటే శబ్దంచేస్తూ వేగంగా ప్రవహించే దేవనది. అమ్మవారి అనుగ్రహం కలిగితే, పుట్టుకతో మాట్లాడలేని మూగవాడు సైతం గంగ ప్రవాహంలా శబ్ద శాస్త్రాన్ని, కవిత్వాన్ని కురిపించగలడని భగవత్పాదుల అనుభవం (మూకకవి స్వయంగా మూగవాడై ఉండి, అమ్మ కటాక్షంతోనే ఈ 500 శ్లోకాలు చెప్పారు).

​కంచిపై మక్కువ: అమ్మవారికి సర్వలోకాలు ఉన్నప్పటికీ, వాటన్నిటికంటే కంచి నగరంలో విహరించడమే ఎక్కువ ఇష్టమని 'విహారరసికా' అనే పదం ద్వారా తెలుస్తోంది.

​ఆకారిణీ (విశేషార్థం): ఆకారిణీ అంటే 'ఆకారం ఉన్నది' అని ఒక అర్థమైతే, 'పిలిచేది' అని మరో వ్యుత్పత్తి. మనం భక్తితో అమ్మను పిలిస్తే చాలు, ఆమె వెంటనే తన భర్త అయిన పశుపతిని (శివుడిని) కూడా వెంటబెట్టుకుని మన కష్టాలు తీర్చడానికి వస్తుందని ఇక్కడి అంతరార్థం (ధ్వని).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

మూకసారము - శ్లోకము 02

శ్లోకము

శా.   జాతా శీతలశైలతస్సుకృతినాం దృశ్యా పరం దేహినాం

లోకానాం క్షణమాత్రసంస్మరణతస్సన్తాపవిచ్ఛేదినీ ।

ఆశ్చర్యం బహుఖేలనం వితనుతే నైశ్చల్యమాబిభ్రతీ

కమ్పాయాస్తటసీమ్ని కాపి తటినీ కారుణ్యపాథోమయీ ॥

ప్రతిపదార్థము 

శీతలశైలతః = హిమగిరినుండి; జాతా = పుట్టినది; పరమ్ = కాని; సుకృతినామ్ = పుణ్యాత్ములైన; దేహినామ్ = దేహధారులకు; దృశ్యా = చూడదగినది; క్షణమాత్రసంస్మరణతః = క్షణకాలము సంస్మరించుటవలన; లోకానామ్ = లోకులయొక్క; సన్తాపవిచ్ఛేదినీ = సంతాపమును బోగొట్టునది; నైశ్చల్యమ్ = నిశ్చలభావమును; ఆబిభ్రతీ = ధరించుచునే; బహుఖేలనం = గొప్పఆటను; వితనుతే = చేయును; కమ్పాయాః = కమ్పానదియొక్క; తటసీమ్ని = ఒడ్డు ప్రదేశమున; కా + అపి = ఒకానొక; తటినీ = నది; కారుణ్యపాథోమయీ = దయాజలముగలదై; ఆశ్చర్యమ్ = ఆశ్చర్యమును; వితనుతే = కలిగించుచున్నది.

తాత్పర్యము

కమ్పానదీ తటమున మరియొక తటిని (కామాక్షీదేవి) ఉన్నది. ఇదియు గంగవలె హిమగిరినుండియే పుట్టినది. కాని ఇది పుణ్యవంతులకు మాత్రమే లోచనగోచరమగును. క్షణకాలము సంస్మరించిన మాత్రముననే సంతాపము నంతయు నంతమొందించును. నిశ్చలముగానుండి ఆడుచుండును. ఈ నదిలో గల జలము కరుణయే.

విశేష వివరణలు

ఈ శ్లోకంలో మూకకవి అమ్మవారిని ఒక అద్భుతమైన "దయా నది"గా వర్ణిస్తూ, సాధారణ నదికి మరియు ఈ దివ్య నదికి ఉన్న విచిత్రమైన వ్యత్యాసాలను సులభమైన రీతిలో వివరించారు:

  • జనన సమానత - దృశ్య వ్యత్యాసము: భౌతిక గంగానది హిమవత్పర్వతం నుండి ఉద్భవించినట్లే, పార్వతీదేవి (కామాక్షి) కూడా హిమవంతుని పుత్రికగా జన్మించింది. అయితే సాధారణ నది అందరికీ కనిపిస్తుంది, కానీ ఈ కరుణా నది (కామాక్షి) మాత్రం పూర్వజన్మల పుణ్యఫలం కలిగిన సుకృతులకు (పుణ్యాత్ములకు) మాత్రమే కనిపించే దివ్యస్వరూపం.
  • తాప నివారణ విశేషం: ఏదైనా నదిలో దిగి స్నానం చేస్తే కేవలం శారీరకమైన వేడి లేదా తాపం మాత్రమే తగ్గుతుంది. కానీ ఈ కంపానదీ తీరంలో వెలసిన కామాక్షీ నదిని ఒక్క క్షణకాలం మనస్సులో స్మరించుకుంటే చాలు, జీవుల పాపజన్యమైన మానసిక సంసార తాపమంతా పూర్తిగా నశించిపోతుంది.
  • చేష్టారహిత జగన్నాటకము: సాధారణంగా ఏ మనిషి అయినా లేదా వస్తువైనా నిశ్చలంగా (కదలకుండా) ఉంటూ ఆటలు ఆడలేరు. కానీ అమ్మవారు కంచిలో ఒకే చోట స్థిర విగ్రహ రూపంలో "నైశ్చల్యాన్ని" ధరించి ఉంటూనే, జగత్తు యొక్క సృష్టి, స్థితి, లయాది లీలలనే "గొప్ప ఆటను" నడిపిస్తున్నారు. కుమ్మరివాడు కుండను చేయడానికి హస్తపాదాది అవయవాలను కదిలించినట్లు కాకుండా, జగజ్జనని కేవలం తన ఇచ్చామాత్రం (సంకల్పం) చేతనే సమస్త జగద్వ్యాపారాన్ని నిర్వహిస్తున్నారు.
  • అమృత జలము: ఈ నదిలో నీరు ఉండదు, దానికి బదులుగా అపారమైన "కరుణ లేదా దయ" మాత్రమే ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది.

అలంకారాలు & కవిత్వ పటిమ:

  • ఈ శ్లోకమున రూపక, వ్యతిరేక, విరోధాభాస అలంకారములు కలవు.
  • మూడవ పాదమున యతిస్థానమున యతితో పాటు ప్రాసమున్నది.
  • నాల్గవ పాదమున 'క' కారము వర్ణమైత్రి (అనుప్రాస) రూపమున ఉండి శ్రవణపేయంగా ఉంది.

​

 

 

 

 

 

 

 

 

​మూకసారము - శ్లోకము 03 (మూకపంచశతి - స్తుతి శతకము, 90వ శ్లోకం) 

పృధ్వి (జ , స , జ , స , య , వ(లగ)

 పరామృతరసప్లుతా జగతి నిత్యమన్తశ్చరీ

నృణామపి బహిశ్చరీ పరమసంవిదేకాత్మికా |

మహద్భిరపరోక్షితా సతతమేవ కాంచీపురే

మమాన్వహమహమ్మతిర్మనసి భాతు మాహేశ్వరీ || 90 ప్రతిపదార్థము

​పరామృతరసప్లుతా = (సహస్రార చక్రంలోని చంద్రుని నుండి స్రవించే) ఉత్తమమైన అమృతరసముచేత తడిసినది;

​జగతి = ఈ లోకమున;​నిత్యమ్‌ = ఎల్లప్పుడు;​అంతశ్చరీ = (ప్రాణుల) లోపల సంచరించునది;​నృణామ్‌ = మనుష్యుల యొక్క;

​బహిః అపి = వెలుపల కూడా;​చరీ = సంచరించునది;​పరమసంవిత్ = శ్రేష్ఠమైన జ్ఞాన స్వరూపిణి;

​ఏకాత్మికా = అద్వితీయమైన (ఒక్కటే అయిన) ఆత్మ స్వరూపము కలది;​మహద్భిః = జ్ఞానులైన మహాత్ములచేత;

​కాంచీపురే = కాంచీపురమునందు;​సతతమ్‌ ఏవ = నిరంతరము కూడా;​అపరోక్షితా = ప్రత్యాక్షముగా దర్శింపబడినది;

​మాహేశ్వరీ = మహేశ్వరునికి సంబంధించిన;​అహమ్మతిః = 'నేను' (అహం) అనే స్వరూపమైన బుద్ధి శక్తి (అమ్మవారు);

​మమ = నా యొక్క;​మనసి = మనస్సునందు;​అన్వహమ్‌ = ప్రతిరోజూ / ఎల్లవేళలా;​భాతు = ప్రకాశించుగాక!

​తాత్పర్యము

​సహస్రార చక్రము నుండి కురిసే పరమామృతరసముతో తడిసి ముద్దయినది, ఈ జగత్తులోని మానవుల లోపల అంతర్యామిగాను, వెలుపల ప్రపంచ రూపంలోనూ నిరంతరం సంచరించేది, పరమ జ్ఞాన స్వరూపిణియు, అద్వితీయమైన ఏకాత్మకయు అయినది, కాంచీపురములోని మహాత్ములచే ఎల్లప్పుడూ సాక్షాత్కరించుకోబడేది, మరియు పరమశివుని యొక్క 'అహంత' (నేను అనే భావన) రూపంలో ఉండేది అయిన ఆ మాహేశ్వరి (కామాక్షి అమ్మవారు) నా మనస్సునందు ఎల్లప్పుడూ ప్రకాశించుగాక!

​విశేష వివరణము

​1. అమృతరసప్లుతా (యోగ రహస్యం):

సాధకుడు యోగ సాధన ద్వారా కుండలినీ శక్తిని జాగృతం చేసి, మూలాధారం నుండి సహస్రార చక్రానికి చేర్చినప్పుడు, అక్కడ ఉన్న చంద్రమండలం నుండి అమృతం స్రవిస్తుంది. ఆ పరామృత ధారలలో తడిసి ఓలలాడే కుండలినీ శక్తి స్వరూపమే అమ్మవారు.

​2. అంతశ్చరీ - బహిశ్చరీ:

అమ్మవారు కేవలం గుడిలోనే లేదు. వ్యష్టి రూపంలో (వ్యక్తిగతంగా) ప్రతి మనిషి లోపల ప్రాణశక్తిగా, సమష్టి రూపంలో (విశ్వరూపంలో) ఈ బ్రహ్మాండమంతటా వెలుపల వ్యాపించి ఉంది.

​3. పరమసంవిదేకాత్మికా:

అమ్మవారు కేవలం ఒక ఆకారం కాదు, ఆమె శ్రేష్ఠమైన సత్య జ్ఞాన స్వరూపిణి (పరమ సంవిత్). ఆమెతో ఐక్యమవడమే మోక్షం.

​4. శివుని 'అహమ్మతి' అమ్మవారే:

లౌకిక మానవులకు ఉండే "నేను" (అహంకారం) అనేది అజ్ఞానంతో కూడిన క్షుద్రమైనది. కానీ పరమశివునికి ఉండే "అహమ్" (నేను మహేశ్వరుడను, నేనే అంతా అయి ఉన్నాను అనే భావన) సృష్టికి మూల కారణం. ఆ శివుని యొక్క 'అహం' భావమే అమ్మవారు. శివశక్తుల అభేదానికి ఇది నిదర్శనం. కవి తన మనస్సులో కూడా అజ్ఞానంతో కూడిన అహంకారం పోయి, అమ్మవారి స్వరూపమైన ఆ దైవిక 'అహమ్మతి' నిరంతరం ప్రకాశించాలని ప్రార్థిస్తున్నారు.

​శబ్దాలంకార విశేషం:

ఈ శ్లోకంలో 'అన్వహమహమ్‌' అనే చోట 'అహమ్' అనే పదం పక్కపక్కనే రావడం వల్ల యమకాలంకారం, 'మ'కార అక్షరం పదే పదే రావడం వల్ల వృత్యానుప్రాసాలంకారం కలిగి, శ్లోకం వినడానికి ఎంతో మధురంగా ఉంటుంది.

===============================================

​

 

 

 

 

మూకసారము - శ్లోకము 04 ( స్తుతి శతకము 97)

పృధ్వి (జ , స , జ , స , య , వ(లగ)

చరాచరవిచిన్మయీం సకలహృన్మయీం చిన్మయీం

 గుణత్రయమయీం జగత్రయమయీం త్రిధామామయీమ్।

పరాపరమయీం సదా దశదిశాం నిశాహర్మయీమ్

 పరాం సతతసన్మయీమ్ పరమచిన్మయీం శీలయే॥

ప్రతిపదార్థము

చరాచరవిచిన్మయీమ్ = చరాచరములలోని విభిన్న చిత్తులు స్వరూపములుగా గల; సకలహృన్మయీమ్ = అందఱి హృదయములు స్వరూపములుగా గల; చిన్మయీమ్ = చిత్తు స్వరూపముగా గల; గుణత్రయమయీమ్ = గుణత్రయము స్వరూపముగా గల; జగత్రయమయీమ్ = మూడు లోకములు స్వరూపముగా గల; త్రిధామామయీమ్ = మూడు ధామములు స్వరూపములుగా గల; పరాపరమయీమ్ = పరము అపరమునైన; సదా = ఎల్లప్పుడు; దశదిశామ్ = పది దిక్కులైన; నిశాహర్మయీమ్ = రాత్రిందినస్వరూపమైన; సతతసన్మయీమ్ = ఎల్లప్పుడు సద్రూపిణిగా నుండు; పరమచిన్మయీమ్ = పరమచిత్తు స్వరూపముగా గల; పరామ్ = పరను; శీలయే = ధ్యానించెదను.

తాత్పర్యము

చరాచరములలోని విశిష్టచైతన్యములు ఆమె స్వరూపములు. సకల హృదయములు ఆమె రూపములు అయినవి. చిత్తే ఆమె రూపము. గుణత్రయము, జగత్రయము, ధామత్రయము ఆమె రూపములై ఏర్పడును. పరము, అపరము రెండును ఆమెయే. పది దిక్కులు, రాత్రింబవళ్ళు ఆమె రూపములే. ఎల్లప్పుడు సద్రూపిణిగానే ఆమె ఉండును. పరమచిత్స్వరూపిణి కూడ ఆమెయే. అట్టి అమ్మవారిని ధ్యానించెదను.

విశేష వివరణము

ఈ శ్లోకమున అమ్మవారి సర్వమయత్వము (అంతా తానే అయి ఉండడం) చెప్పబడుచున్నది.

చైతన్య స్వరూపము: చరాచరము లన్నింటను చైతన్యముండును. సోపాధికముగా నుండుటచే నా చైతన్యము భిన్నభిన్నముగా విశిష్టవిశిష్టముగా తోచును. ఒక జీవివలె మరొక జీవి యుండదు. వారి స్వభావములు కృత్యములు భిన్నభిన్నముగానే యుండును.

సకలహృన్మయి: సమష్టిసంకల్పము భగవంతునికి మనఃస్థానీయము. వ్యష్టిలోని హృదయములు అనగా మనస్సులు సమష్టిసంకల్పరూపిణియైన అమ్మవారికి భిన్నములుగావు. కావున ఆమె సకలహృన్మయి యని చెప్పబడినది.

గుణత్రయమయి: సత్త్వరజస్తమస్సులు గుణత్రయమని చెప్పబడును. ప్రళయకాలమున గుణత్రయము సామ్యము కలిగి ఉండును. వైషమ్యము కలిగినప్పుడు సృష్టి యేర్పడును. ఈ ప్రపంచమును సృష్టించుట రక్షించుట సంహరించుట అను ఈ మూడు క్రియలు గుణత్రయ కృత్యములే. కావున వీనిని భరించు అమ్మవారు గుణత్రయమయి అని చెప్పబడినది.

జగత్త్రయమయి: జగత్త్రియమనగా స్వరమర్త్యపాతాళములు. ఈ మూడును అమ్మవారి శరీరము నందే యున్నవని పురాణములు చెప్పుచున్నవి. నిలబడియున్న అమ్మవారిని గూర్చి చెప్పేటప్పుడు పాతాళము పాదములని, కటి మర్త్యలోకమని, తల స్వర్గలోకమని నిలబడియున్న ఆమెను గూర్చి చెప్పబడినది. కూర్చొనియున్న అమ్మవారిని గూర్చి చెప్పేటప్పుడు ఆమె పాదములు భూలోకమని, నాభ్యాదికంఠాంతము భువర్లోకమని, శిరస్సు స్వర్గలోకమని చెప్పబడినది.

త్రిధామమయి: ధామములు అనగా తేజస్సులు. అగ్ని సూర్య చంద్ర మండలములుగా తేజోరూపిణియైన అమ్మవారు చెప్పబడినది. కావున ఈ శ్లోకమున ఆమె త్రిధామమయి అని చెప్పబడినది. లేక ధామములనగా జాగ్రత్స్వప్నసుషుప్తులు. ఈ మూడును అమ్మవారే అయినందున త్రిధామమయి అని చెప్పబడినది.

పరాపరమయి: ఉపనిషత్తు యందు బ్రహ్మరూపములు రెండని ఒకటి అపరమని, మరొకటి పరమని చెప్పబడినందున అమ్మవారు పరాపరమయి అని ఈ శ్లోకమున చెప్పబడినది. అపరవిద్య అనగా ఋగ్వేదాది సమస్తవాఙ్మయమని, తత్త్వమసి వాక్యార్ధవిచారణము పరవిద్య అని చెప్పబడి నందున అమ్మవారు పరాపరవిద్యారూపిణియై నందున ఈ శ్లోకమున ఆమె పరాపరమయి అని చెప్పబడినది.

దేశకాలమయత: "దశదిశామ్", "నిశాహర్మయీమ్" (రాత్రింబవళ్ళు) అను రెండు సమాసములు అమ్మవారియొక్క దేశకాలమయతను (స్థలము, సమయము తానై ఉండడాన్ని) చెప్పును.

సతతసన్మయి - పరమచిన్మయి: సతతసత్తు అనగా ఎల్లప్పుడు ఉండు సత్తు కావున ఆమె సతతసన్మయి అని చెప్పబడినది. అట్టే పరమచిన్మయి.

ఇట్లు పరదేవత పరయైన అమ్మవారిని ధ్యానింపవలెనని తన ఆచారమును కవి ఈ శ్లోకమున మనకు తెలుపుచున్నాడు.

సాహిత్య విశేషం: ఈ శ్లోకంలో పెక్కు పదములు 'మయి' తో ముగియుటచేత చక్కని పదాంతానుప్రాస అలంకారము ఏర్పడి, శ్లోకానికి ఎంతో శ్రవణ సుభగత్వాన్ని (వినసొంపును) చేకూర్చింది

​

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

మూకసారము - శ్లోకము 05 ( పాదారవింద శతకం 49)

శిఖరిణి (య , మ , న , స , భ , వ(లగ)

శ్లో॥ భవామ్భోదౌ నౌకాం జడిమవిపినే పావకశిఖా-

మమర్త్యేంద్రాదీనామధిముకుటముత్తంసకలికామ్ |

జగత్తాపే జ్యోత్స్నామకృతకవచఃపంజరపుటే

శుకస్త్రీం కామాక్ష్యా మనసి కలయే పాదయుగలీమ్ ||

ప్రతిపదార్థం

భవాంభోధౌ = భవ (సంసారం అనే) + అంభోధౌ (సముద్రంలో)నౌకామ్ = ఒక గట్టి నావ (పడవ) వంటిది

జడిమ విపినే = జడిమ (అజ్ఞానం లేదా జడత్వం అనే) + విపినే (దట్టమైన అడవికి)పావక శిఖామ్ = పావక (అగ్ని యొక్క) + శిఖామ్ (జ్వాల వంటిది - అడవిని కాల్చే కార్చిచ్చు వంటిది) అమర్త్యేంద్రాదీనామ్ = అమర్త్య (మరణం లేని దేవతలకు) + ఇంద్ర (రాజైన దేవేంద్రుడు) మొదలైనవారి అధిముకుటమ్ = కిరీటముల పైభాగమున ఉత్తంస కలికామ్ = అలంకారంగా పెట్టుకునే పూమొగ్గ వంటిది జగత్ తాపే = ఈ లోకంలో పడే తాపత్రయాలు, కష్టాలు అనే ఎండకు జ్యోత్స్నామ్ = చల్లని వెన్నెల వంటిది అకృతక వచః పంజర పుటే = అకృతక (ఎవరో చేసినవి కావు, స్వయంభువులైన వేదములు అనే) + వచః (వాక్కులనే) + పంజర పుటే (పంజరంలో)శుకస్త్రీమ్ = పెంపుడు ఆడచిలుక వంటిది అయిన కామాక్ష్యాః = ఆ కామాక్షీ దేవి యొక్కపాద యుగలీమ్ = రెండు పాదాల జంటనుమనసి = నా మనస్సు నందు కలయే = నిరంతరం ధ్యానిస్తాను (నిలుపుకుంటాను).

తాత్పర్యము

సంసారమనే అంతులేని సముద్రాన్ని దాటించడానికి సురక్షితమైన నావ లాంటిది; మనసులోని అజ్ఞానమనే దట్టమైన అడవిని బూడిద చేసే అగ్నిజ్వాల లాంటిది; దేవేంద్రుడు మొదలైన దేవతలు మోకరిల్లినప్పుడు వారి కిరీటాలపై అలంకారంగా ప్రకాశించే పూమొగ్గ లాంటిది; సంసార తాపత్రయాలనే ఎండతో అలసిపోయిన జీవులకు చల్లదనాన్నిచ్చే వెన్నెల లాంటిది; వేద వాక్కులనే బంగారు పంజరంలో ముద్దుగా పలికే ఆడచిలుక లాంటిది అయిన ఆ కామాక్షీ అమ్మవారి దివ్య పాద పద్మాలను నా మనస్సులో భక్తితో ధ్యానిస్తున్నాను.

విశేష వివరణ (సామాన్యునికి అర్థమయ్యేలా...)

ఈ శ్లోకంలో కవి అమ్మవారి పాదాలను ఐదు అద్భుతమైన ఉపమానాలతో పోల్చారు. ప్రతి పోలిక వెనుక ఒక లోతైన ఆధ్యాత్మిక రహస్యం ఉంది:

1. సంసారానికి నావ (భవామ్భోదౌ నౌకామ్)

మనం బ్రతుకుతున్న ఈ జీవితం ఒక పెద్ద సముద్రం లాంటిది. సుఖదుఃఖాల అలలు మనల్ని ముంచేస్తూ ఉంటాయి. ఈ సముద్రాన్ని ఈదడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు. కానీ అమ్మవారి పాదాలను నమ్ముకుంటే, అవి మనల్ని క్షేమంగా ఒడ్డుకు చేర్చే 'నావ' (బోట్) లాగా పనిచేస్తాయి.

2. అజ్ఞానానికి అగ్ని (జడిమవిపినే పావకశిఖామ్)

'జడిమ' అంటే బద్ధకం, తెలివిలేకపోవడం, అజ్ఞానం. ఇది ఒక పెద్ద దట్టమైన అడవి లాంటిది. అడవిని నరకడం కష్టం, కానీ ఒక చిన్న అగ్ని కణం పడితే అడవి అంతా ఎలా కాలిపోతుందో... అమ్మవారి పాదాలను ధ్యానిస్తే మనలోని అజ్ఞానమనే అడవి అలా కాలిపోయి జ్ఞానం కలుగుతుంది. (ఈ శ్లోకం రాసిన మూకకవి పుట్టుకతో మూగవాడు, జడుడు. అమ్మవారి అనుగ్రహంతోనే ఆయనకు ఇంతటి పాండిత్యం వచ్చింది, అందుకే ఈ మాట ఆయన నోట రావడం ఎంతో సత్యం!)

3. దేవతల కిరీటాలపై పూమొగ్గ (అధిముకుటముత్తంసకలికామ్)

ముల్లోకాలకు అధిపతి అయిన దేవేంద్రుడే వచ్చి అమ్మవారికి నమస్కరిస్తాడు. అలా ఆయన తల వంచి మొక్కినప్పుడు, ఆయన కిరీటం పైన ఉన్న రత్నాల కాంతిలో అమ్మవారి పాదాలు ఒక అందమైన పూమొగ్గలా మెరుస్తూ ఉంటాయట. అంటే, అంతటి ఐశ్వర్యవంతులైన దేవతలు సైతం ఆశ్రయించే పాదాలవి.

4. లోక తాపానికి వెన్నెల (జగత్తాపే జ్యోత్స్నామ్)

సంసారంలో మనకు ఎదురయ్యే కష్టాలు, బాధలు, రోగాలు, కోపతాపాలు అన్నీ మండుటెండ లాంటివి. ఎండలో అలసిపోయిన వానికి చల్లని వెన్నెల ఎంత హాయినిస్తుందో, కష్టాల్లో ఉన్న భక్తునికి అమ్మవారి పాదాల ధ్యానం అంతటి శాంతిని, ఊరటను ఇస్తుంది.

5. వేదాల పంజరంలో చిలుక (అకృతకవచఃపంజరపుటే శుకస్త్రీమ్)

'అకృతక వచః' అంటే మనుషులు సృష్టించనివి, అంటే వేదాలు. వేదాలన్నీ అమ్మవారి గురించే చెబుతాయి. వేదాలు అనే ఒక అందమైన పంజరంలో ఉండి ముద్దు ముద్దుగా పలికే 'ఆడచిలుక' అమ్మవారి పాదాలు. వేదాల అంతరార్థం అమ్మవారి పాదసేవే అని భావం.

అలంకార విశేషం :

సాహిత్య పరంగా చూస్తే ఇందులో "మాలా రూపకాలంకారం" ఉంది. అంటే, ఒకే వస్తువును (ఇక్కడ అమ్మవారి పాదాలను) వరసగా నావతో, అగ్నితో, పూమొగ్గతో, వెన్నెలతో, చిలుకతో పోల్చడం వల్ల దీనికి ఈ పేరు వచ్చింది.

ముగింపు:

"అమ్మా కామాక్షీ! నీ పాదాలు ఎలాంటివో తెలుసుకుని, వాటిని నా మనస్సులో గట్టిగా నిలుపుకుంటున్నాను" అని కవి మనకు ఒక సులభమైన భక్తి మార్గాన్ని ఈ శ్లోకం ద్వారా చూపించారు.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

​మూకసారము - శ్లోకము 06( (స్తుతి శతకం - 56)

శిఖరిణి (య , మ , న , స , భ , వ(లగ)

శ్లో॥ పరా విద్యా హృద్యా శ్రితమదనవిద్యా మరకత-

ప్రభానీలా లీలాపరవశితశూలాయుధమనాః ॥

తమః పూరం దూరం చరణనతపౌరన్దరపురీ-

మృగాక్షీ కామాక్షీ కమలతరలాక్షీ నయతు మే ॥

ప్రతిపదార్థము

పరా = ఉత్కృష్టమైన లేదా శ్రేష్ఠమైన; విద్యా = విద్యారూపిణియైన; హృద్యా = అందరి హృదయాలను ఆకట్టుకునే మనోహారిణియైన; శ్రితమదనవిద్యా = ఆశ్రయించిన కాదివిద్య (శ్రీవిద్యకు సంబంధించిన ఒక విశేష పూజా విధానం) గలది; మరకతప్రభానీలా = పచ్చని మరకతమణి (పచ్చల) యొక్క కాంతి వలె నల్లనైన (నీలవర్ణపు) రూపం కలది; లీలాపరవశితశూలాయుధమనాః = తన విలాసవంతమైన లీలాచేష్టల చేత పరవశింపజేయబడిన శూలాయుధధారియైన పరమశివుని మనస్సు కలది; చరణనతపౌరందరపురీమృగాక్షీ = తన పాదముల యందు నమస్కరించిన అమరావతి నగరానికి చెందిన (దేవతా) స్త్రీలు కలది; కమలతరలాక్షీ = తామరపూల రేకుల వలె చంచలమైన (కదలాడే) కన్నులు గలది అయిన; కామాక్షీ = కామాక్షీదేవి; మే = నా యొక్క; తమఃపూరమ్ = అజ్ఞానమనే దట్టమైన చీకటి ప్రవాహమును; దూరమ్ = సుదూరముగా; నయతు = తొలగించి కొనిపోవుగాక (నశింపజేయుగాక).

తాత్పర్యము

అమ్మవారు అందరినీ మోహింపజేసే అద్భుతమైన అందం కలది కాబట్టి ఆమె ‘హృద్యా’ (మనోహారిణి). ఆమె సాక్షాత్తు మోక్షాన్నిచ్చే పరవిద్యారూపిణి. లోక కల్యాణప్రదమైన కాదివిద్యను ఆశ్రయించి ఉండేది. పచ్చని మరకతమణి వలె శ్యామల (నీల) వర్ణముతో ప్రకాశించేది. తన మనోహరమైన లీలా విలాసములతో ఆ పరమశివుని మనస్సునే పరవశింపజేసేది. దేవేంద్రుని నగరమైన అమరావతికి చెందిన దేవతాస్త్రీలు నిరంతరం ఆమె పాదాలపై వ్రాలి నమస్కరిస్తూ ఉంటారు. కమలముల వలె చంచలమైన సుందర నేత్రములు కలిగిన ఆ కామాక్షీ అమ్మవారు, నా హృదయములోని అజ్ఞానమనే గాఢాంధకార (చీకటి) ప్రవాహాన్ని పూర్తిగా దూరం చేసి నన్ను అనుగ్రహించుగాక!

విశేష వివరణ

ఈ శ్లోకంలో కవి మూకశంకరులు అమ్మవారి దివ్యమైన రూపమును, ఆమె వైభవాన్ని వర్ణిస్తూ మన హృదయాలలోని అజ్ఞానాన్ని పోగొట్టమని ప్రార్థిస్తున్నారు:

  1. పరావిద్యా స్వరూపిణి: అమ్మవారు పరశక్తి స్వరూపిణి కాబట్టి ఆమెను ‘పరా’ అంటారు. విద్యలలో రెండు రకాలు ఉంటాయి. ఒకటి ‘అపరవిద్య’ - అంటే నాలుగు వేదాలు (ఋగ్వేదం, యజుర్వేదం, సామవేదం, అథర్వవేదం), పురాణాలు, శాస్త్రాలు చదవడం. వీటిని చదవడం వల్ల దేవుడి గురించి పైపైన తెలుస్తుంది (పరోక్ష జ్ఞానం). కానీ, పుట్టుక-చావు లేని ఆ పరబ్రహ్మాన్ని కళ్లెదుట నిలిపి, సాక్షాత్కరింపజేసే (అపరోక్ష జ్ఞానం) ఉత్కృష్టమైన విద్యను ‘పరవిద్య’ అంటారు. అమ్మవారే ఆ మోక్షాన్నిచ్చే పరవిద్య.
  2. పర-అవిద్య: మరో లోతైన అర్థం ఏమిటంటే, శివుని మనకు కనబడకుండా కప్పి ఉంచే ‘అవిద్య’ (మాయ) కూడా అమ్మవారే. అందుకే ఆమె ‘పర-అవిద్య’ (మాయను దాటించే శక్తి) అని కూడా పిలవబడుతుంది.
  3. శ్రితమదనవిద్యా: శ్రీవిద్యోపాసనలో ‘కాదివిద్య’ అనేది మన్మథుడు (మదనుడు) ఆరాధించిన అత్యంత రహస్యమైన, శక్తివంతమైన విద్య. అమ్మవారు ఆ విద్యకు మూలమైనది.
  4. మరకతప్రభానీలా: కాంచీపురంలో వెలసిన కామాక్షీ అమ్మవారు పచ్చని మరకతమణి (Emerald) కాంతితో, నీలమేఘ శ్యామలంగా మెరిసిపోతూ ఉంటుంది.
  5. లీలాపరవశిత శూలాయుధమనాః: ముల్లోకాలను శాసించే, చేతిలో శూలం పట్టిన ఆ పరమశివుడే అమ్మవారి అందానికి, లీలలకు పరవశుడైపోతాడు. శివుని మనస్సును సైతం దోచుకున్న చల్లని తల్లి ఆమె.
  6. దేవతాస్త్రీల నమస్కారాలు: అమరావతి నగరంలో ఉండే ఇంద్రాణి మొదలైన దేవతాస్త్రీలు (మృగాక్షులు - లేడి కళ్ల లాంటి అందమైన కళ్లున్నవారు) అమ్మవారి పాదాల ముందు తలవంచి నమస్కరిస్తూ ఉంటారు.
  7. చీకటిని తొలగించుట (తమఃపూరం దూరమ్): మనలో ఉన్న అజ్ఞానం, అహంకారం, కష్టాలు అనేవి ఒక పెద్ద చీకటి ప్రవాహం లాంటివి. సూర్యుడు రాగానే చీకటి ఎలా పారిపోతుందో, కమలాల వంటి కన్నులున్న కామాక్షీ అమ్మవారి దయాదృష్టి మనపై పడితే మన హృదయంలోని అజ్ఞానమనే చీకటి ప్రవాహం అంతా దూరమైపోతుందని కవి వేడుకుంటున్నారు.

వ్యాకరణ విశేషం :

ఈ శ్లోకంలో ఒక చిన్న వ్యాకరణ విశేషం ఉంది. ‘పరయైన విద్య’ అని కర్మధారయ సమాసం చేసినప్పుడు, సంస్కృత వ్యాకరణ నియమాల ప్రకారం అది ‘పరవిద్యా’ అని కావాలి. కానీ ఇక్కడ కవి ‘పరావిద్యా’ (పర శబ్దానికి దీర్ఘం ఇచ్చి) అని ఉపయోగించారు. పాణిని వ్యాకరణ సూత్రమైన “అన్యేభ్యోపి దృశ్యతే” అనే నియమం ప్రకారం పర శబ్దానికి దీర్ఘం వచ్చి ‘పరావిద్యా’ కావడం కూడా వ్యాకరణబద్ధంగా సరైనదే (సాధు రూపమే) అని పెద్దలు చెబుతారు. కవి పాండిత్యానికి ఇది ఒక గొప్ప నిదర్శనం.

​

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

మూకసారము - శ్లోకము 07 (స్తుతి శతకం - 101)

మాలినీ (న , న , మ , య , య)

సమరవిజయకోటీ సాధకానన్దధాటీ

మృదుగుణగణపేటీ ముఖ్యకాదమ్బవాటీ ।

మునినుతపరిపాటీ మోహితాజాణ్డకోటీ

పరమశివవధూటీ పాతు మాం కామకోటీ ॥ 101 ॥

ప్రతిపదార్థము

సమరవిజయకోటీ = కోట్లాది యుద్ధములలో విజయములను పొందినదియును; సాధకానందధాటీ = సాధకులకు ఆనంద తీవ్రతను కలిగించునదియును; మృదుగుణగణపేటీ = మృదువైన సౌశీల్యాది గుణములనెడి మణులకు పెట్టె (పెట్టె వంటిది) అయినదియును; ముఖ్యకాదంబవాటీ = కదంబ వృక్షములు ఎక్కువగా ఉన్న తోటను కలిగినదియును; మునినుతపరిపాటీ = మునులచేత పొగడబడిన ఆచారము/మర్యాద గలదియును; మోహితాజాండకోటీ = కోట్లాది బ్రహ్మాండములను మోహింపజేయునదియును; పరమశివవధూటీ = పరమశివుని ధర్మపత్ని అయినట్టియును; కామకోటీ = 'కామకోటి' అనే నామము కలిగిన శ్రీమాతా!; మామ్ = నన్ను; పాతు = కాపాడుగాక!

తాత్పర్యము

కోట్లకొలది యుద్ధములలో విజయాన్ని సాధించినది, సాధకులకు ఆనంద తీవ్రతను ప్రసాదించేది, మృదువైన కల్యాణ గుణములనే మణులను భద్రపరిచే పెట్టె వంటిది, సుందర కదంబ వనములో నివసించేది, మునులచే స్తుతింపబడే శ్రేష్ఠమైన మర్యాదలు గలది, కోట్లాది బ్రహ్మాండములను తన మాయచే మోహింపజేసేది మరియు పరమశివుని దేవేరి అయిన 'కామకోటి' అమ్మవారు నన్ను ఎల్లవేళలా కాపాడుగాక!

విశేష వివరణలు (సులభమైన శైలిలో)

ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి దివ్య మహిమలను, గుణాలను ఎంతో రమణీయంగా వర్ణించారు:

  • 1. సమరవిజయకోటీ (విజయాల రాశి):

పురాణాలలో మహిషాసురుడు, శుంభ-నిశుంభులు, భండాసురుడు వంటి కొద్దిమంది రాక్షసులను అమ్మవారు సంహరించిన కథలే వింటుంటాం. కానీ అనంతమైన బ్రహ్మాండాలలో ఆమె సాధించిన విజయాలు అసంఖ్యాకాలు. ఇక్కడ 'కోటి' అనగా కేవలం ఒక సంఖ్య మాత్రమే కాక, 'అనంతమైన తత్త్వము' అని అర్థం.

  • 2. సాధకానందధాటీ (ఆనంద ప్రవాహం):

అమ్మవారిని ధ్యానించే సాధకులు ధ్యానంలో (సమాధి స్థితిలో) పొందే ఆనందం ఎంతో తీవ్రమైనది. ఆ అనుభూతి పొందినవారు దాని నుంచి బయటకు రావడానికి కూడా ఇష్టపడరు. ఒకవేళ ధ్యానం ముగిసి బయటకు వచ్చినా, మరల మరల ఆ ఆనందంలో మునిగిపోవాలనే ఆకాంక్షిస్తారు.

  • 3. మృదుగుణగణపేటీ (దివ్య గుణాల నిధి):

అమ్మవారిలో అనంతమైన కల్యాణ గుణము లున్నాయి. రత్నాలను పెెట్టెలో భద్రంగా దాచుకున్నట్లు, అమ్మవారు తన సౌమ్యమైన, మృదువైన గుణాలన్నింటినీ తనలోనే నిలుపుకుంది. అవే ఆమెకు నిజమైన ఆభరణాలు.

  • 4. ముఖ్యకాదంబవాటీ (కదంబ వనవాసిని):

అమ్మవారి దివ్య నివాసాలలో 'కదంబ వనం' అతి ముఖ్యమైనది. ఆమె వనంలో ఎన్నో రకాల చెట్లు ఉన్నప్పటికీ, కదంబ వృక్షాలు సమృద్ధిగా ఉండటం వల్ల దానికి కదంబ వనమని పేరు వచ్చింది.

  • 5. మునినుతపరిపాటీ (మునులచే కొనియాడబడే నియమం):

రాజ్యాలను ఏలే రాణులకు నిర్దిష్టమైన రాజమర్యాదలు, సంప్రదాయాలు ఉంటాయి. రాజరాజేశ్వరి అయిన జగన్మాత మర్యాదలు మానవుల ఊహకు అందవు. గొప్ప మునులు, యోగులు మాత్రమే ఆమె దివ్య ప్రవర్తనను, నియమాలను గుర్తించి స్తుతించగలరు.

  • 6. మోహితాజాండకోటీ (జగన్మోహిని):

అమ్మవారు కోట్లాది బ్రహ్మాండాలను సృష్టించి, తన దివ్య మాయచే వాటిని నడిపిస్తోంది. ప్రతి బ్రహ్మాండానికి బ్రహ్మ, విష్ణు, మహేశ్వరులు ఉంటారు. అమ్మవారి ఆజ్ఞ ప్రకారమే వారు సృష్టి, స్థితి, లయ కార్యాలను నిర్వహిస్తారు.

  • 7. కామకోటీ (కోరికల నెరవేర్చే తత్త్వం):

సృష్టిని నడిపించడానికి కోట్ల భావాలు ఉన్నట్లే, జీవులందరి ఆఖరి కోరిక అయిన 'మోక్షాన్ని' ప్రసాదించే దివ్య రూపం అమ్మవారే. అందుకే ఆమెను 'కామకోటి' అని పిలుస్తారు.

ఈ శ్లోకం మాలినీ వృత్తంలో నడుస్తుంది. కవి అనుప్రాసాల (స, మృ-ము, ప వర్ణముల మైత్రి) ను ఎంతో అందంగా ఉపయోగించారు. దక్షిణ భారతదేశానికి చెందిన ఈ కవి సంస్కృతంలో శ్లోకం చెప్పినప్పటికీ, తెలుగు/దేశీయ కవితా పద్ధతులను సమ్మేళనం చేస్తూ చవిచూపడం విశేషం.

===========================================

​

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

మూకసారము - శ్లోకము 08 ( స్తుతి శతకము 77)

మందాక్రాంతము (మ , భ , న , త , త , గా(గగ)

యస్యా వాటి హృదయకమలం కౌసుమీ యోగభాజాం

యస్యాః పీఠీ సతతశిశిరా శీకరైర్మాకరన్దైః ।

యస్యాః పేటీ శ్రుతిపరిచలన్మౌళిరత్నస్య కాఞ్చీ

సా మే సోమాభరణమహిషీ సాధయేత్కాంక్షితాని ॥ 77

ప్రతిపదార్థము 

యస్యాః = ఎవతెకు; యోగభాజామ్ = యోగుల యొక్క; హృదయకమలమ్ = హృదయ కమలమే; కౌసుమీ = పూలకు సంబంధించిన; వాటి = తోటయో; యస్యాః = ఎవతెయొక్క; పీఠీ = పీఠము; మాకరన్దైః = మకరందమునకు చెందిన; శీకరైః = తుషారములచేత (చినుకులచేత); సతతశిశిరా = ఎల్లప్పుడు చల్లనిదో; యస్యాః = ఎవతెకు; శ్రుతిపరిచలన్మౌళిరత్నస్య = వేదముల చలించు తల యందలి కడు శ్రేష్ఠమైన రత్నమునకు; కాఞ్చీ = కాంచీనగరము; పేటీ = పెట్టెయో; సా = ఆ; సోమాభరణమహిషీ = శివుని పట్టపురాణి (కామాక్షీదేవి); మే = నాయొక్క; కాంక్షితాని = కోర్కెలను; సాధయేత్ = తీర్చుగాక!

తాత్పర్యము

ఎవతెకు యోగుల హృదయకమలమే పుష్పవాటికయో, ఎవతెయొక్క పీఠము మకరందపు చినుకులతో ఎల్లప్పుడూ చల్లనై యుండునో, ఎవతెకు వేదములలో చలించే మౌళిరత్నానికి కాంచీనగరము పెట్టెగా ఉన్నదో, ఆ సోమశేఖరుని (పరమశివుని) పట్టపురాణియైన కామాక్షీదేవి నా కోరికలన్నింటినీ తీర్చుగాక!

విశేష వివరణలు 

ఈ శ్లోకంలో మూకకవి అమ్మవారి ఉపాసన, నివాస స్థానం మరియు ఆమె దివ్యత్వాన్ని అలంకారికంగా చాలా లోతుగా వివరించారు:

  • యోగుల హృదయరామము (హృదయకమల వాటిక):

మానవ శరీరంలో మూలాధారాది షట్చక్రాల్లోని అన్ని కమలాలలో ఆయా సంప్రదాయాలను బట్టి అమ్మవారు ఉపాస్య దేవతగా ఉన్నప్పటికీ, ముఖ్యంగా 'హృదయకమలం'లోనే అమ్మవారిని ప్రధానంగా ఉపాసిస్తారు. ఈ ఆరు కమలాలలో యోగులు హృదయకమలంలోనే దేవిని విశేషంగా ధ్యానిస్తారు. అందుకే యోగుల హృదయకమలాలన్నీ అమ్మవారికి ఆడుకోవడానికి పూలతోట (పుష్పవాటిక) అని కవి వర్ణించారు. ఇక్కడ 'హృదయకమలం' అనే పదం ఏకవచనంలో ఉన్నప్పటికీ, అది జాత్యేకవచనం. అంటే యోగులందరి హృదయకమలాలు అమ్మవారికి ఒకే గొప్ప పూలతోటగా అమరాయి అని భావం (రూపకాలంకారం).

  • మకరంద శీతల పీఠము:

అమ్మవారి పాదపీఠము మకరందపు (తేనె) చినుకులతో ఎల్లప్పుడూ చల్లగా ఉంటుందని చెప్పడం ద్వారా, ఆమె పాదపీఠం కూడా ఒక అద్భుతమైన తామర పువ్వు అని పరోక్షంగా చెప్పినట్లయింది. తేనె చినుకుల వల్ల ఆ పీఠం ఎప్పుడూ ప్రశాంతంగా, చల్లగా ఉంటుంది (పర్యాయోక్త్యలంకారము).

  • వేద రత్నము - కాంచీ పెట్టె:

వేదములను (శ్రుతులను) ఒక స్త్రీతో పోలిస్తే, వేదముల చివర ఉండే ఉపనిషత్తులు ఆ వేదకాంత తల (శిరస్సు/మౌళి) అవుతాయి. ఆ ఉపనిషత్తుల యందు ప్రకాశించే శ్రేష్ఠమైన రత్నమే శ్రీ కామాక్షీదేవి. అటువంటి అమూల్యమైన రత్నాన్ని దాగేందుకు సురక్షితమైన పెట్టె కాంచీనగరము. సాధారణంగా విలువైన రత్నాన్ని భద్రపరచడానికి దాచే పెట్టెను వాడతారు కదా! వేద శిరస్సులలో లభించే అమ్మవారనే పరమ రత్నాన్ని శివుడో, జ్ఞానులో లేదా యోగులో తీసుకువచ్చి 'కాంచీనగరము' అనే రత్నాల పెట్టెలో దాచి ఉంచారనే సుందరమైన వ్యంగ్యార్థం ఇందులో ప్రస్ఫుటిస్తోంది.

కవిత్వ & ఛందో విశేషాలు:

  • మొదటి మూడు పాదాలలో తమిళ లేఖన సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి 4వ అక్షరంలో ప్రాస అమరేలా రచించారు.
  • నాల్గవ పాదంలో 1వ మరియు 11వ అక్షరాల మధ్య 'స' వర్ణమైత్రి సాధించబడింది.
  • నాల్గవ పాదంలో "సా మే సోమా..." అని రావడంలో అద్భుతమైన 'వృత్త్యనుప్రాస అలంకారం' అలరిస్తుంది.

సంక్షేపంగా చెప్పాలంటే—యోగుల హృదయాలలో విహరిస్తూ, వేదాలలో రత్నంలా ప్రకాశిస్తూ, కాంచీనగరంలో నివసించే ఆ పరమశివుని ధర్మపత్ని కామాక్షీదేవి మనోభీష్టాలను నెరవేర్చే కల్పవల్లి!

​మూకసారము - శ్లోకము 09(ఆర్యాశతకము 46}

కుణ్ణలి కుమారీ కుటిలే

చణ్ణి చరాచరసవిత్రి చాముండే।

గుణిని గుహారణి గుహ్యే

 గురుమూర్తే త్వాం నమామి కామాక్షి॥

ప్రతిపదార్థము

కుండలి = నాగకన్యవైన, కుమారీ = కన్యవైన / బాలికవైన, కుటిలే = వంకరలుగలదానవైన, చండి = కోపస్వభావముగల దానవైన, చరాచరసవిత్రి = చరాచరములకు (సమస్త జగత్తుకు) తల్లివైన, చాముండే = చండముండ సంహారము చేసినదానవైన, గుణిని = గుణములుగలదానివైన, గుహారణి = గుహవు అరణివియైన, గుహ్యే = గుహలోనున్న దానివైన, గురుమూర్తే = గురుస్వరూపిణివైన, కామాక్షి = ఓ కామాక్షీదేవీ!, త్వామ్ = నిన్నుగూర్చి, నమామి = నమస్కరించెదను.

తాత్పర్యము

అమ్మవారు వంకరలు తిరుగు కుండలిని యనబడు నాగకన్యక, కుమారి (కన్యక), కోపస్వభావము కలది, సమస్త చరాచర జగత్తుకు తల్లి, సద్గుణవతి, చండముండుల సంహరిణి, గుహారూపిణి, అరణి రూపిణి, గుహలో నుండునది, మరియు శ్రీగురుస్వరూపిణి. అట్టి ఓ కామాక్షీ దేవీ! నీకు నమస్కరించుచున్నాను.

విశేష వివరణము

1) కుండలిని - కుటిలే - చండి సంకేతాలు:

యోగమార్గంలో కుండలిని మేల్కొని పైకి పోవునప్పుడు అత్తగారింటికి కొత్తగా బోవు కుమారీ (బాలిక) వలె మంద్రధ్వని చేయును. "యత్కుమారీ మంద్రయతే" అను శ్రుతి వాక్యము దీనిని సమర్ధించుచున్నది.

అమ్మవారు కుటిలస్వభావులైన రాక్షసాదులయందు కుటిలగా (వంకర మార్గంలో) నుండి వారిని సంహరించును. కావున అమ్మవారు 'కుటిల' అని చెప్పబడినది. లేదా ఆమె కుండలినీ స్వరూపిణి కావున, వంకరలుగా తిరుగుట కుండలినికి స్వభావము. 'కుటిలే' అను పదము ఆ యోగస్వభావమును తెలుపును.

చాలా కాలము నిద్రించి మేల్కొన్న కుండలిని ఆకలిగొని కోపించియున్న పామువలె బుసలు కొట్టుచుండును. 'చండి' అను పదము ఆ కోపముగలది అని తెలుపును. లేదా దుష్టులను సంహరించునప్పుడు, మరియు ప్రలయ కాలమందు అందరిని సంహరించుటకు తమోగుణమును స్వీకరించునప్పుడు కోపముగలది అని 'చండి' పదము బోధించును.

2) గుణిని - గుహారణి - గుహ్యే - గురుమూర్తే భావాలు:

'గుణిని' అను పదము అమ్మవారి సగుణత్వమును తెలుపును. భక్తులను అనుగ్రహించు కరుణ, వాత్సల్యాది కల్యాణగుణములు కలది అని ఇది తెలుపును.

పరమాత్మ నివసించు బుద్ధికి 'గుహ' అని పేరు. అమ్మవారు బుద్ధిరూపిణి అని 'గుహ' శబ్దము తెలుపును. అరణియందు (యజ్ఞకట్టె) ఏవిధంగా అగ్ని గూఢముగా (దాగి) ఉండునో, బుద్ధియనే గుహయందు పరమాత్మ ఆవిధంగా ఉండును. కావున బుద్ధిరూపిణియగు అమ్మవారు అరణి వంటి గుహ కావున 'గుహారణి' అని చెప్పబడినది.

'గుహ్య' అనగా గుహయందు ఉన్నది అని అర్థము. పరమాత్మరూపిణియై బుద్ధిగుహయందు ఉండుటచే అమ్మవారు 'గుహ్య' అని పొగడబడినది.

"శ్రీ గురుః సర్వకారణభూతా శక్తిః అను భావనోపనిషత్సూక్తి ననుసరించి అమ్మవారే సాక్షాత్తు శ్రీ గురుస్వరూపిణి.

3) ఛందోవిశేషము (అనుప్రాస సౌందర్యం):

ఈ శ్లోకంలో మొదటి పాదములో ఉన్న అన్ని పదముల మొదట ('కు' - కుణ్ణలి, కుమారీ, కుటిలే; 'చ' - చణ్ణి, చరాచర, చాముణ్ణి), రెండవ పాదంలో ఉన్న అన్ని పదముల మొదట ('గు' - గుణిని, గుహారణి, గుహ్యే, గురుమూర్తే) అక్షరాల వడి (అనుప్రాస శోభ) అద్భుతంగా అమరియున్నది.

 

 

 

 

 

 

మూకసారము - శ్లోకము 10 ( ఆ ర్యా శతకం |47)

అభిదాకృతిర్భిదాకృతి

రచిదాకృతిరపి చిదాకృతిర్మాతః |


అనహంతా త్వమహంతా

 భ్రమయసి కామాక్షి శాశ్వతీ విశ్వమ్ 

పదార్థము

మాతః = అమ్మా! కామాక్షి = ఓ కామాక్షీదేవీ! అభిదాకృతిః = భేదములేని దానవు (ఏకస్వరూపిణివి); అపి = అయినను; భిదా కృతిః = భేదముకల దానివి (అనేక రూపములు కలదానివి); అచిదాకృతిః = జడస్వరూపిణివి; అపి = అయినను; చిదాకృతిః = చైతన్యరూపిణివి; అనహంతా = అహంత (అహంకారము/నేను అను భావము) లేనిదానవు; అపి = అయినను; అహంతా = అహంతారూపిణివి (సమస్త జగత్తును నామరూపములతో ప్రకాశింపజేయు శక్తివి); త్వమ్ = నీవు; శాశ్వతీ = నిత్యమైనదానవై ఉండి కూడా; విశ్వమ్ = సమస్త ప్రపంచమును; భ్రమయసి = భ్రమింపజేయుచున్నావు.

తాత్పర్యము

ఓ తల్లీ! కామాక్షీదేవీ! నీవు భేదము లేనిదానివి (అభేద రూపిణివి) అయినప్పటికీ భేదము కలదానిగా, జడరూపిణివి అయినప్పటికీ చైతన్య స్వరూపిణిగా, అహంత లేనిదానివి అయినప్పటికీ అహంతారూపిణిగా ఉంటూ, సదా శాశ్వతురాలవైన నీవు నీ విచిత్ర మాయాశక్తిచేత ఈ విశ్వమంతటినీ భ్రమింపజేయుచున్నావు.

వివరణ

ఈ క్రింది విధంగా ఇచ్చిన వచనాన్ని ప్రతి వాక్యాన్ని విడవకుండా, చాలా తేలికైన మరియు సులభమైన తెలుగులో అర్థమయ్యేలా రాయడం జరిగింది:

శ్రీ కామాక్షీదేవి మాయా స్వరూపం కలిగినది. మాయ అనేది ఎవరికీ కంటికి కనిపించని పరమేశ్వరుని యొక్క శక్తి. మనకు ఈ ప్రపంచం కనిపిస్తోంది. అది అసలు ఎలా వచ్చింది? అనే ప్రశ్న మనకు కలుగుతుంది. మనం చూడలేని ఒక శక్తి ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టించిందని మన మనస్సుకు నచ్చజెప్పుకుంటాం. శాస్త్రాలు, పురాణాలు కూడా ఇదే చెప్తున్నాయి. నిజానికి ఈ ప్రపంచం ఎలా పుట్టిందో మనకు తెలీదు. ఎవరి వల్ల ఈ ప్రపంచం పుడుతుందో, ఎవరి వల్ల బతుకుతుందో, చివరికి ఎవరిలో కలిసిపోతుందో ఆయనే పరమేశ్వరుడు (బ్రహ్మ) అని తైత్తిరీయోపనిషత్తు చెప్పింది.

ఐతే, పరమేశ్వరుడు ఈ ప్రపంచాన్ని అసలు ఎందుకు సృష్టించాడు? అనే ప్రశ్నకు సమాధానం లాంటి అసలైన సమాధానాలు కావు గానీ, రకరకాల వివరణలు చాలా ఉన్నాయి. ఒకరు దేవుడు ఆడుకుంటున్నాడని చెప్పారు. ఇంకొకరు ఒంటరిగా ఉన్న దేవునికి సంతోషం లేక, సంతోషం కోసం ఈ ప్రపంచాన్ని సృష్టించాడని చెప్పారు. మరికొందరు సృష్టించడమే పరమేశ్వరుని నైజం కాబట్టి, సృష్టించకుండా ఎలా ఉంటాడు? అని తిరిగి ప్రశ్నించారు. ఈ మాటలతోనే మన మనస్సును సముదాయించుకుంటున్నాం.

సరే, పరమేశ్వరుడు ప్రపంచాన్ని సృష్టించాడు, కాపాడుతున్నాడు, అంతం చేస్తున్నాడు అంటే ఆయనకు ఆ శక్తి ఉందని అర్థం. ఆ శక్తి కంటికి కనిపించదు. ఆ శక్తినే కొందరు 'మాయ' అన్నారు. ఇది చాలా వింతైనది. ఈ శక్తి పరమేశ్వరుని కంటే వేరుగా కనిపిస్తుందా? అంటే కనిపించదు. అలాగని అసలు శక్తి లేదు అందామా? శక్తి లేకపోతే ఈ ప్రపంచాన్ని పుట్టించడం, నడపడం, అంతం చేయడం శక్తి లేని దేవుడు ఎలా చేయగలడు? శక్తి లేనివాడు ఏ పని కూడా చేయలేడనే విషయం మనందరికీ తెలిసిందే. అందుకే సృష్టి, స్థితి, లయలు చేసే శక్తి ఉన్న దేవుడే వాటిని చేస్తున్నాడని మనం ఒప్పుకోవాలి.

ఒకడు ఒక పని చేసిన తర్వాతనే ఆ పని చేసే శక్తి అతనికి ఉందని మనకు తెలుస్తుంది. అంతేగానీ, ఆ పని చేయకముందే అతనిలో ఆ శక్తి ఉందని మనకు ఎలా తెలుస్తుంది? ఎలా చెప్పగలం? అందుకే శక్తి అనేది పనిని బట్టే తెలుస్తుందని చెప్పారు. ఈ శక్తి ఆయన కంటే వేరైనదా లేక వేరు కాదా? అనే ప్రశ్నకు వేరని కానీ, వేరు కాదని కానీ చెప్పలేము. అలాగే, మాయా శక్తి స్వరూపిణి అయిన శ్రీ కామాక్షీదేవి కూడా శివుని కంటే వేరైనదని కానీ, వేరు కాదని కానీ మనం చెప్పలేము. అందుకే ఈ శ్లోకంలో శ్రీ కామాక్షీదేవి శివునితో ఒక్కటై ఉన్నప్పటికీ, వేరుగా ఉన్న రూపంలో ఉందని చెప్పబడింది.

2. శివుడు జ్ఞాన స్వరూపుడు (చేతనాత్మకమైన స్వరూపం ఉన్నవాడు). అమ్మవారు శివుడి కంటే వేరు కాదు అని మనం అనుకున్నప్పుడు, ఆమె కూడా జ్ఞాన స్వరూపిణియే అవుతుంది. ఒకవేళ ఆమె శివుడి కంటే వేరైనది అని అనుకున్నప్పుడు, ఆమె అజ్ఞాన స్వరూపిణి (జడ స్వరూపిణి) అని చెప్పబడుతుంది. అందుకనే ఈ శ్లోకంలో ఆమె అజ్ఞాన స్వరూపిణి (అచిదాకృతి) అయినప్పటికీ, జ్ఞాన స్వరూపిణి (చిదాకృతి) అని చెప్పబడింది

3. అహమ్" అనే శబ్దానికి (పదానికి) "ఆత్మ" అని అర్థం. కానీ ఎవరికీ ఆ పదం పూర్తిగా అర్థం కావడం లేదు. అర్థమైనప్పటికీ, దానిని సరిగా ఉపయోగించలేకపోతున్నవారే ఎక్కువ మంది ఉన్నారు. పైగా, తాము పుట్టిన ఈ శరీరాన్నే "నేను" అని అనుకుంటున్నారు. "నేను పుట్టి ఇప్పటికి అరవై ఐదేళ్లు పూర్తయ్యాయి", "ఇరవై ఐదేళ్లు పూర్తయ్యాయి" అనే మాటలు ఆ మాటలు అన్నవారి శరీరాల వయస్సును మాత్రమే తెలియజేస్తాయి.

శరీరం పుట్టక ముందు కూడా ఆత్మ ఉంది. శరీరం చనిపోయిన తర్వాత కూడా ఆత్మ ఉంటుంది. పుట్టక ముందు ఉన్న ఆత్మ ఒక శరీరాన్ని తీసుకోవడమే 'పుట్టుక'. ఆ శరీరాన్ని విడిచిపెట్టడమే 'మరణం'. ఈ విధంగా పుట్టుక నుండి చావు వరకు జరిగే మార్పులన్నీ శరీరానికి సంబంధించినవే అయినప్పటికీ, ఈ స్థూల శరీరంపై ఉన్న అభిమానం (మమకారం) వల్ల జీవాత్మ ఆ మార్పులన్నీ తనకే జరుగుతున్నట్లు అనుకుంటాడు. తాను నిజానికి ఆత్మయే అయినప్పటికీ, తాను తీసుకున్న శరీరం తాను కాకపోయినా, "తానే శరీరం" అని అనుకోవడాన్నే అహంకారం అంటారు.

అలాగే, సూక్ష్మ శరీరం కూడా ఆత్మ కాదు. తాను కాని ఆ సూక్ష్మ శరీరాన్ని "నేనే" అని భావించడం కూడా అహంకారమే అవుతుంది. ఈ రకమైన భావననే అహమభిమానము (ఇది కూడా అహంకారమే) అని అంటారు.

మట్టి నుండి పుట్టిన వస్తువులన్నీ మట్టితోనే తయారైనట్లు, ఆత్మ అయిన పరమేశ్వరుని నుండి పుట్టిన ఈ ప్రపంచం అంతా కూడా ఆత్మ స్వరూపమే అవుతుంది. ప్రపంచం అనేది 'శబ్ద ప్రపంచం' (మాటలు/పదాలు), 'అర్థ ప్రపంచం' (వస్తువులు/భావాలు) అని రెండు రకాలుగా ఉంది.

  • శబ్ద ప్రపంచానికి 'నామ ప్రపంచం' (పేర్లు) అని పేరు.
  • అర్థ ప్రపంచానికి 'రూప ప్రపంచం' (రూపాలు/వస్తువులు) అని ఇంకొక పేరుంది.

శబ్ద ప్రపంచం అనేది పేర్లను తెలియజేసేది (వాచకము), అర్థ ప్రపంచం అనేది ఆ పేర్ల వెనుక ఉన్న అసలైన వస్తువు (వాచ్యము). ఈ అర్థ ప్రపంచం అంతా శివుడు, శబ్ద ప్రపంచం అంతా అమ్మవారు. కాళిదాసు మహాకవి కూడా పార్వతీ పరమేశ్వరులు 'మాట - దానికి ఉండే అర్థం' లాగా విడదీయరాని వారని చెప్పాడు. ఆ శ్లోకానికి వ్యాఖ్యానం రాస్తూ మల్లినాథుడు — అమ్మవారు మాటల స్వరూపం (శబ్ద స్వరూపిణి), శివుడు అర్థ స్వరూపుడు అని పురాణాల్లో ఉన్న మాటలను ఉదాహరణగా చూపించాడు.

చీమ నుండి బ్రహ్మదేవుని వరకు ఉన్న సమస్త వస్తు ప్రపంచం (అర్థ ప్రపంచం) అంతా శివుడే. ఆ వస్తువుల గురించి తెలియజేసే శబ్ద ప్రపంచం అంతా అమ్మవారే. ఈ శబ్ద ప్రపంచం అంతా 'అ' అనే అక్షరం నుండి 'హ' అనే అక్షరం వరకు ఉన్న వర్ణమాల (అక్షరాల) నుంచే ఏర్పడింది. అక్షరాలకు 'మాతృకలు' అని పేరు. ఈ అక్షరాలు కూడా శబ్దాలే. అక్షరాల నుండి పదాలు, పదాల నుండి వాక్యాలు, వాక్యాల నుండి వేదాలు, పురాణాలు వంటి సమస్త సాహిత్యము ఏర్పడ్డాయి. ఇదంతా శబ్ద ప్రపంచమే.

ఏ వస్తువునూ అంటుకోకుండా మొత్తం వస్తు ప్రపంచాన్ని ఆకాశం తనలోనే ఉంచుకున్నట్లుగా, ఆత్మ కూడా ఏ వస్తువునూ తాకకుండా అన్ని వస్తువులనూ తనలోనే దాచుకుంటుంది. అలాగే, ఒక వస్తువును తాకకుండానే శబ్దము దాని అర్థాన్ని మనకు తెలియజేస్తుంది. వస్తువును 'వాచ్యము' అని, శబ్దమును 'వాచకము' అని అంటారు.

ఒక శబ్దం వినపడగానే దానికి సంబంధించిన అర్థం మనకు తడుతుంది. అర్థం మనసులోకి వచ్చిందంటే, దానితో పాటు శబ్దం కూడా వచ్చినట్లే. అంటే శబ్దము, అర్థము ఒకదానిని విడిచి ఒకటి వేరుగా ఉండవని దీని సారాంశము. మనం ఏ శబ్దాన్ని విన్నా, అది 'అ' నుండి 'హ' వరకు ఉన్న వర్ణమాలలోని అక్షరాలతో ఏర్పడినదే. కాబట్టి అన్ని అర్థాలూ "అహమ్" (ఆత్మ) యొక్క అర్థాలే; అన్ని శబ్దాలూ "అహమ్" (ఆత్మ) యొక్క రూపాలే.అలాగే అన్ని శబ్దములూ "అహమ్" (ఆత్మ) యొక్క రూపాలే. "అహంత" అంటే — ప్రపంచంలోని అన్ని అర్థాలూ (వస్తువులూ) నా స్వరూపమే అని భావించడం, ఆ రకంగా అనుభవంలోకి తెచ్చుకోవడం. అమ్మవారు ఇలాంటి అహంతా స్వరూపిణి (అన్నీ తానై ఉన్న స్వరూపం కలిగినది).

నిజానికి ఈ పేర్లు, రూపాలు అన్నీ అబద్ధాలు (మిథ్యలు). ఉన్నది ఒక్కటే బ్రహ్మము (పరమాత్మ). ఈ శబ్ద ప్రపంచం, అర్థ ప్రపంచం అనేవి అసలు లేనివే. ఆ జ్ఞానం ఉన్నవాడు శివుడు, కాబట్టి ఆయనకు అహంకారం లేదు, అహంత కూడా లేదు. అమ్మవారు కూడా శివ స్వరూపిణియే. శివునిలాగే ఆమెకు కూడా అహంకారం లేదు, అజ్ఞానం లేదు, మాయ లేదు. శివునికి ఎలాగైతే అహంత లేదో, ఆమెకు కూడా అహంత లేదు. అందుకే అమ్మవారిని "అనహంతారూపిణి" (అహంత లేని స్వరూపం కలిగినది) అని కూడా అంటారు.

అసలు లేని ఈ ప్రపంచం ఉన్నట్లు కనిపించడం, దానికి కర్త పరమేశ్వరుడే అని అనుకోవడం ఇదంతా మాయే. లేని ప్రపంచాన్ని ఉన్నట్లు కనిపించేలా చేసింది ఎవరు? మాయే! పరమేశ్వరుడు ఏమీ చేయలేదు, అంతా మాయే చేసింది. అందుకే ఆమె జ్ఞాన స్వరూపుడైన పరమేశ్వరుని ఏమీ చేయనివానిగా ఉంచి, తాను మాత్రం జడ స్వరూపిణిగా (చేతన లేనిదానిగా) మారింది.

పరమేశ్వరునికి ఈ ప్రపంచాన్ని నడిపే పనిని, "ఈ ప్రపంచమంతా నేనే" అనే అభిమానాన్ని (మమకారాన్ని) కలిగించి, ఆయనలో అహంకారాన్ని, అహంతను తానే అయి నిలిచింది. కానీ నిజానికి శివుని కంటే వేరు కాని అమ్మవారు 'అహంత' ఎలా అవుతుంది? కాబట్టి, "అనహంతరూపిణి" (అహంత లేనిది) కూడా ఆ అమ్మవారే.

పరస్పరం ఒకటికొకటి వ్యతిరేకమైన భేద-అభేదాలు (వేరుగా ఉండటం, వేరు కాకపోవడం), చిత్-జడాలు (జ్ఞానము, జ్ఞానం లేకపోవడం), అహంత-అనహంత (నేను అనే భావం ఉండటం, లేకపోవడం) వంటి రకరకాల రూపాలను ధరించి, ఈ ప్రపంచాన్ని మైకంలో ముంచి భ్రమింపజేస్తున్నది అమ్మవారే.

మొదట నుంచీ మాయను తన శక్తిగా కలిగిన ఈశ్వరుడు, సృష్టి మొదలయ్యే సమయంలో — "నేను స్పష్టంగా రూపుదిద్దుకోని వాడిని (అవ్యాకృతః), పేర్లను మరియు రూపాలను నేను స్పష్టంగా విభజించి సృష్టిస్తాను" అనే 'నేను' (అహం) అనే భావాలను (వృత్తులను) పొందుతాడు.

ఈ 'నేను' అనే ఆకారంతో కూడిన భావనా శక్తినే శాక్తేయులు (అమ్మవారిని పూజించేవారు) "విమర్శ" అని పిలుస్తారు. ఈ విమర్శకే "అహంత" అని పేరు.

ఆ శ్రీ కామాక్షీదేవి ఈ మొత్తం విశ్వాన్ని భ్రమలో పడేస్తుంది. శ్రీ కామాక్షీదేవి ఒక్కటిగానే ఉన్న జ్ఞాన స్వరూపమైన బ్రహ్మాన్ని (పరమాత్మను) — ఒకవైపు 'శివుడు'గా, మరొకవైపు 'జీవుడు'గా వేర్వేరుగా ఉన్నట్లు భ్రమింపజేస్తుంది.

కేవలం చైతన్య స్వరూపమైన బ్రహ్మాన్ని — జ్ఞానము ఉన్నదిగా (చిత్), జ్ఞానము లేని జడమైనదిగా (జడ) భ్రమపడేలా చేస్తుంది.

శివుడిని ఈ ప్రపంచంలో జీవుడిగా తిరిగేలా భ్రమలో పడేసి, తిరిగి ఆ జీవుడిని ప్రపంచం దాటిన శివుడిగా (పరమాత్మగా) మార్చే అవిద్య (అజ్ఞానము), విద్య (జ్ఞానము) రెండు రూపాలూ ఆ అమ్మవారే.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

మూకసారము - శ్లోకము 11 (ఆర్యాశతకము - 98వ శ్లోకము)

అంతరపి బహిరపి త్వం

 జంతుతతేరంతకాంతకృదహంతే |

చింతితసంతానవతాం

సంతతమపి తంతనీషి మహిమానమ్

ఈ శ్లోకమున అమ్మవారిని నిరంతరము ధ్యానించు వారి మహిమ ఆమె అనుగ్రహమున వర్ధిల్లును అని చెప్పబడుచున్నది.

ప్రతిపదార్థము

అహంతే = ఓ అహంతారూపిణి! / పూర్ణాహంతగా వెలయు కామాక్షీ!, త్వమ్ = నీవు, జంతుతతేః = సమస్త ప్రాణిసమూహముయొక్క, అంతః = లోపల, అసి = ఉన్నావు, బహిః = బయటను, అసి = ఉన్నావు, అంతకాంతకృద అంకే = యముని అంతము చేసిన పరమశివుని తొడపై ఉన్నదానవు, సంతతమపి = ఎల్లప్పుడునూ, చింతింత సంతానవతామ్ = ఎడతెగని ధ్యానము గలవారియొక్క, మహిమానమ్ = మహిమను / గొప్పతనమును, తంతనీషి = బాగా విస్తరింపజేసెదవు / వర్ధిల్లజేసెదవు.

తాత్పర్యము

ఓ పూర్ణాహంతారూపిణివైన శ్రీ కామాక్షీదేవి! నీవు యముని సంహరించిన పరమశివుని తొడపై అలరారుచున్నావు. సమస్త జీవరాశుల లోపల, వెలుపల నీవే అంతర్యామివై వ్యాపించియున్నావు. నిన్ను నిరంతరము ధ్యానించు భక్తులయొక్క మహిమను, ప్రభావమును నీవు ఎల్లప్పుడూ వర్ధిల్లజేయుదువు.

విశేష వివరణము

1) అహంత – పూర్ణాహంత స్వరూపము:

మాయాశబల బ్రహ్మమునకు "అహమ్" (నేను) అను స్ఫురణము ఉండును. మాయాశబలబ్రహ్మయైన పరమేశ్వరుని ఆ స్ఫురణములోనే సర్వ జగత్తు అంతర్భవించి యుండును. ఆ 'అహమ్' స్ఫురణమే 'అహంత' అనబడును.

అనగా పరమేశ్వరుని అహమాత్మక స్ఫురణమే అమ్మవారు కావున ఆమెకు 'అహంత' అని పేరు. జీవుని అహంకారము నుండి (పరిచ్ఛిన్న అహం) ఈశ్వరుని అహమాత్మక స్ఫురణము వేఱని తెలుపుటకు ఈశ్వరుని ఆ అహమ్ స్ఫురణము పూర్ణాహంత అని పిలువబడును.

ఈ 'అహమ్' స్ఫురణము జీవేశ్వరుల "అహమజ్ఞః", "అహమ్ సర్వమ్" ఇత్యాది సర్వ వృత్తులకును సాక్షిగా ఉండును.

2) జీవుని అహంకారము – చైతన్య ప్రసారము:

స్థూలాది శరీరములందలి 'అహమ్' అభిమానము సాధారణ అహంకారమని పిలువబడును. చైతన్యము ప్రకృతిలో (మాయలో) ప్రతిబింబించి "అహమవ్యాకృతః", "నామరూపే వ్యాకరవాణి" ఇత్యాది సృష్టి వృత్తులకు హేతువగును.

స్థూలాది భావాభావ విషయములకు సాక్షి 'అహం స్ఫురణము' అని, అంతఃకరణముయొక్క మాయావిషయాకార పరిణామము 'వృత్తి' అని చెప్పబడును. తత్ప్రతిఫలిత చైతన్యము 'వృత్తిజ్ఞానము' అనబడును.

"అహమవ్యాకృతః", "నామరూపే వ్యాకరవాణి" మొదలగు తొలి వృత్తులకు ఆయా ఆకారములు నామరూప వ్యాకరణానంతరము అవిద్యచే కల్పితములో లేదా వైదిక వ్యవహారసిద్ధములో కావలసినదే కాని, మన మాయాకారములను విడివిడిగా నిర్దేశించజాలము.

3) అంతర్యామిత్వము & భక్త రక్షణ:

అమ్మవారు సమస్త జీవుల లోపల (అంతర్యామిగా) మరియు బయట (విశ్వరూపముగా) నిండియున్నందున సర్వవ్యాపి.

యముని సంహరించిన శ్రీకామేశ్వరుని అంకము (తొడ) నధిష్టించి ఉండుట చేత, అమ్మవారిని ఆశ్రయించిన భక్తులకు కాలాత్మకమైన మృత్యుభయము ఉండదు. ఎడతెగకుండా అమ్మవారిని ధ్యానించు సాధకుల యశస్సును, మహిమను ఆమె నిరంతరం పెంపొందింపజేయును.

3) 'అహమ్' శబ్దము – అహంకారము:

'అహమ్' అనే శబ్దము కేవలం పరమాత్మ స్ఫురణకే కాక అహంకారము నందు కూడా ఉపయోగింపబడుతుంది.

"మహదహమాదయో2 ండమ సృజన్ యదనుగ్రహీతః" అను శ్రుతిగీతా వాక్యము దీనికి నిదర్శనము.

ఇక్కడ 'గ్రహము' అనగా చైతన్యము అని అర్థం. 'అనుగ్రహము' అనగా ఆ చైతన్యము యొక్క ప్రతిఫలనము (ప్రతిబింబించుట) అని భావము.

'అహంకారము' మొదలైన శబ్దములలోని 'కార' అను పదం ఆకారార్థంలో లేదా అభేదార్థంలో వాడబడుతుంది. అహంకారంలో ప్రతిఫలించిన చైతన్యమే "అహం కర్తా" (నేను కర్తను) అను వృత్తిజ్ఞానముగా మారుతుంది.

4) తాంత్రిక రహస్యము – శివజీవైక్యము:

ఈ 'అహంత' వెనుక తాంత్రిక శాస్త్ర సమ్మతమైన ఒక విశేష పరమార్థం ఉంది.

'అహమ్' (అ + హమ్) అను అక్షర సముదాయంలో:

'అ' కారము సాక్షాత్తు శివవాచకము (పరమశివుని స్వరూపం).

'హ' కారము అవిద్యా ప్రతిఫలిత చైతన్యరూపుడైన జీవునికి వాచకము.

కావున 'అహమ్' అను స్ఫురణమే అక్షరాల శివజీవుల ఐక్యతను (శివజీవైక్య విషయమును) సూచిస్తుంది. వేదాంతంలో చెప్పబడే "శివోఽహమ్" (నేనే శివుడను) అనే చరమవృత్తి జ్ఞానంలో కూడా ఈ శివజీవైక్యమే ప్రధాన విషయం.

ఇదంతా వాక్కుకు అందని, వర్ణించజాలని అహంత యొక్క యథామతి వివరణ మాత్రమే. ఆ పూర్ణాహంతే సాక్షాత్తు అమ్మవారి నిత్య స్వరూపము. చైతన్యరూపిణియైన ఆ శ్రీమాత సమస్త జీవరాశుల లోపల, వెలుపల వ్యాపించి ఉంది.

5) ధ్యాన మహిమ & అనుగ్రహము:

ధ్యానము అనగా ఏమిటి? – దీర్ఘకాలము పాటు ఏకవిషయ జ్ఞానము లేదా ఒకే ధ్యేయవస్తువుపై ఎడతెగకుండా సాగే ప్రత్యయముల (ఆలోచనల) ప్రవాహమే 'ధ్యానము' లేదా 'ఉపాసన' అనబడుతుంది.

అట్టి ధ్యానయోగంలో మునిగి తేలే యోగులకు, సాధకులకు అమ్మవారు:

చిరంజీవిత్వము (అమరత్వము/కాలాతీత స్థితి),

సత్యకామత్వము (సత్యమైన కోరికలు కలుగుట),

సత్యసంకల్పత్వము (తలచిన సంకల్పం వెంటనే సిద్ధించుట) మొదలైన దివ్య మహిమలను ప్రసాదిస్తుంది.

వారి జ్ఞానము నందు విషయమై భాసించే ఆ పరాశక్తియే (అమ్మవారే) స్వయంగా ఉండి ఈ మహిమలన్నింటినీ అనుగ్రహిస్తూ ఉంటుంది.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

మూక సారము -12 వశ్లోకం ( పాదార వింద శతకం 41 శ్లోకం)

శిఖరిణి య , మ , న , స , భ , వ(లగ) 

గిరాం దూరౌ చోరౌ జడిమతిమిరాణాం కృతజగ-

త్పరిత్రాణౌ శోణౌ మునిహృదయలీలైకనిపుణౌ |

నఖైః స్మేరౌ సారౌ నిగమవచసాం ఖండితభవ-

గ్రహోన్మాదౌ పాదౌ తవ జనని కామాక్షి కలయే

ప్రతిపదార్థము

కామాక్షి = ఓ కామాక్షీదేవీ!, గిరామ్ = వాక్కులకు, దూరౌ = దూరములైనట్టి (అందనట్టి), జడిమతిమిరాణామ్ = అజ్ఞానము మరియు అజ్ఞానాంధకారములను, చోరౌ = దొంగిలించునట్టి (తొలగించునట్టి), కృతజగత్పరిత్రాణౌ = చేయబడిన లోకరక్షణ కలిగినట్టి, శోణౌ = ఎర్రనైన వర్ణము కలిగినట్టి, మునిహృదయలీలైకనిపుణౌ = మునుల హృదయములలో విహరించుటయందు మిక్కిలి నేర్పు కలిగినట్టి, నఖైః = తమ గోళ్ళకాాంతులతో, స్మేరౌ = కొంచెము నవ్వుతున్నట్లుగా ఉన్నట్టి, నిగమవచసామ్ = వేద వాక్కులకు, సారౌ = ముఖ్యమైన సారమైనట్టి, ఖండితభవగ్రహోన్మాదౌ = నశింపజేయబడిన సంసారమను దయ్యము లేదా గ్రహము వలన కలిగే పిచ్చిగల, తవ = నీయొక్క, పాదౌ = పాదములను, మనసి = నా మనస్సునందు, కలయే = ధ్యానించుచున్నాను.

తాత్పర్యము

ఓ కామాక్షీ దేవీ! వాక్కులకు అందునట్టివి కానివి, అజ్ఞానమనే చీకట్లను పోగొట్టునట్టివి, అఖిల జగత్తులను రక్షించునట్టివి, కెంపుల వంటి ఎరుపు రంగు కలిగినవి, మునుల మనస్సులందు విహరించుటలో నేర్పు కలిగినవి, తమ గోళ్ళ కాాంతులతో మందహాసం చేస్తున్నట్లుండునవి, వేద వాఙ్మయము అంతటికీ నిశ్చయమైన సారమైనవి, సంసారమనే గ్రహం పట్టడం వల్ల కలిగే పిచ్చిని సంపూర్ణంగా తొలగించునవి అయిన నీ దివ్య పాద పద్మాలను నా మనస్సులో నిరంతరం ధ్యానిస్తున్నాను.

విశేష వివరణము

ఈ శ్లోకంలో మూకకవి అమ్మవారి పాదాల అద్భుత మహిమను, అందాన్ని సులభంగా అర్థమయ్యే రీతిలో వర్ణించారు:

శ్రుతివేద్యత (వేదాల సారము): వేదాలలో అమ్మవారి లీలలను కొనియాడే భావమే ఈ శ్లోకంలో "నిగమవచసాం సారౌ" గా చెప్పబడింది. అమ్మవారి పాదాలే వేదాలన్నింటికీ పరమార్థము మరియు సారము.

లీలా విశేషం: మునుల హృదయాలలో అమ్మవారు చేసే లీలలు ఈ శ్లోకంలో "లీలైక నిపుణౌ" అని కీర్తించబడ్డాయి.

విరోధాభాస పరిహారం (ఒక చిన్న సందేహ నివారణ): ఒకే శ్లోకంలో అమ్మవారి పాదాలు "వాక్కులకు అందవు" (గిరాం దూరౌ) అని చెబుతూనే, మరొక వైపు "వేద వాక్కుల సారము" (నిగమవచసాం సారౌ) అని చెప్పడం మొదటిచూపుకు కాస్త విరోధంగా అనిపించవచ్చు. అయితే దీని అంతరార్థం ఏమిటంటే—అమ్మవారి పాదాల స్వరూపం సామాన్యమైన మాటలతో వర్ణించడానికి అలవికానిది (వాచ్యము కాదు). కానీ వేదాలు చెప్పే పరమ తాత్పర్యము మాత్రం ఆ పాదాలే. ఈ విధంగా గ్రహించినప్పుడు ఆ విరోధ భావము తొలగిపోతుంది.

కావ్య సౌందర్యం (శబ్దాల పొందిక): ఈ శ్లోకం చదవడానికి ఎంతో శ్రావ్యంగా ఉంటుంది. పూర్వార్ధంలో ప్రాస నియమాలు పాటించబడ్డాయి. శ్లోకంలోని ప్రతి పాదంలోనూ "దూరౌ - చోరౌ", "త్రాణౌ - శోణౌ", "స్మేరౌ - సారౌ", "మాదౌ - పాదౌ" అని వచ్చే పదాల జంటలు శ్రవణానందకరమైన అనుప్రాసల (వృత్త్యనుప్రాస) అందాన్ని చేకూరుస్తున్నాయి.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

మూక సారము -13 వశ్లోకం( పాదారవింద శతకము 17 )

శిఖరిణీ య , మ , న , స , భ , వ(లగ) 

జపాలక్ష్మీశోణో జనితపరమఙ్ఞాననలినీ-

వికాసవ్యాసంగో విఫలితజగజ్జాడ్యగరిమా |

మనఃపూర్వాద్రిం మే తిలకయతు కామాక్షి తరసా

తమస్కాండద్రోహీ తవ చరణపాథోజరమణః

ప్రతిపదార్థము

కామాక్షి = ఓ కామాక్షీదేవీ!, జపాలక్ష్మీశోణ: = దాసాని పువ్వు (మందార పువ్వు) కాంతివలె ఎఱ్ఱనైనదియు, జనితపరమజ్ఞానలహరీ = పుట్టిన గొప్ప జ్ఞానప్రవాహము యొక్క, వికాసవ్యాసంగః = వికాస సంబంధము కలిగినదియు, విఫలితజగజ్జాడ్యగరిమా = జగత్తు యొక్క అజ్ఞానము/జాడ్యము యొక్క గొప్పతనమును విఫలమొనర్చినదియు, తమస్కాణ్డద్రోహీ = అజ్ఞానమనే చీకట్ల సమూహమునకు ద్రోహమొనర్చునది (నాశనము చేయునది) యు అయిన, తవ = నీయొక్క, చరణపాథోజరమణ: = పాదమనెడు సూర్యుడు, మే = నాయొక్క, మనః పూర్వాద్రిమ్ = మనస్సనెడు తూర్పుకొండకు (ఉదయగిరికి), తరసా = శీఘ్రముగా (త్వరగా), తిలకయతు = తిలకమగుగాక (కాంతివంతమైన బొట్టువలె ప్రకాశించుగాక)!

తాత్పర్యము

ఓ కామాక్షీ అమ్మవారూ! నీ పాదపద్మమనే సూర్యుడు దాసాని పువ్వు వలె ఎఱ్ఱనైన కాంతితో వెలుగుతుంటాడు. ఉదయిస్తున్న సూర్యుడు తామరలను వికసింపజేసినట్లు, నీ పాదసూర్యుడు సాధకునిలో గొప్ప జ్ఞానప్రవాహాన్ని వికసింపజేస్తాడు. సూర్యుడు లోకంలో సోమరితనాన్ని పోగొట్టినట్లే, నీ పాదసూర్యుడు ఈ సంసార సంబంధమైన అజ్ఞానాన్ని, జడత్వాన్ని వీడిపోయేలా చేస్తాడు.

సూర్యుడు అంధకారాన్ని తుడిచిపెట్టినట్లే, నీ పాదసూర్యుడు మనసులోని చీకట్లను పటాపంచలు చేస్తాడు. అటువంటి దివ్యమైన నీ పాదసూర్యుడు, తూర్పుకొండ పై ఉదయించే సూర్యుని వలె, నా మనస్సనే తూర్పుకొండపై ఉదయించి, నాకు తిలకం (బొట్టు) వలె శీఘ్రంగా అలంకారమై ప్రకాశించుగాక అని మూకకవి ప్రార్థిస్తున్నారు.

విశేషాలు

1. రూపకాలంకారము & శోభ:

ఉదయించే సూర్యుని కాంతితో తూర్పుకొండ (పూర్వాద్రి) ఏ విధంగానైతే ప్రకాశిస్తుందో, అదే విధంగా సాధకుని మనస్సు అమ్మవారి దివ్య పాదకమలాల కాంతితో శోభిల్లుతుంది. అందుకే కవి ఈ శ్లోకంలో తూర్పుకొండ – సూర్యుల యొక్క రూపాన్ని, తన మనస్సు – జగదంబ (అమ్మవారి) పాదాలకు ఆపాదిస్తూ రూపకాలంకారాన్ని అత్యద్భుతంగా అలంకరించారు.

2. ఛందో విశేషాలు (యతి మైత్రి):

ఈ శ్లోకంలో మొదటి (ప్రథమ), రెండవ (ద్వితీయ) మరియు నాలుగవ (చతుర్థ) పాదాలలోని యతి స్థానాలలో చక్కటి వర్ణమైత్రిని కూర్చడం జరిగింది.

3. 'తిలకము' అనే శబ్ద విశిష్టత:

నుదుటిపై ధరించే బొట్టు (తిలకం) కేవలం ముఖానికి మాత్రమే కాక, ఆ బొట్టు ధరించిన వ్యక్తి మొత్తం శరీరానికి అందాన్ని ఇస్తుంది. అలాగే, తూర్పుకొండ శిఖరంపై ఉదయించిన సూర్యుడు కేవలం ఆ శిఖరానికే కాకుండా మొత్తం తూర్పుకొండ అంతటికీ శోభను చేకూరుస్తాడు. అలంకార శాస్త్రంలో అవయవానికి చేసే అలంకారం, ఆ అవయవంతో పాటు పూర్తి శరీరానికి (అవయవికి) కూడా శోభను ఇస్తుంది. ఈ లోతైన అర్థాన్ని ఇక్కడ 'తిలకయతు' (తిలకమగుగాక) అనే పదం సూచిస్తోంది.

4. కమలినీ భర్తత్వము (నపుంసక లింగంలో స్త్రీత్వ దర్శనం):

సాధారణంగా సూర్యుడు తామరలకు అధిపతి (భర్త). తామర తీగను చెప్పే కమలిని, నలిని మొదలైన పదాలు స్త్రీలింగాలు. కాబట్టి సూర్యునికి ఆ కమలినికి భర్తగా ఉండటం సముచితంగా ఉంటుంది. అయితే కవులు, నపుంసక లింగమైన 'కమలము' అనే శబ్దంలో కూడా స్త్రీత్వాన్ని దర్శించి, ఆ కమలానికి భర్త సూర్యుడేనని వర్ణిస్తారు. కమలము (పువ్వు) అనేది కమలిని (తామర తీగ)కి ఒక అవయవం. సూర్యుడు పువ్వును వికసింపజేయడం ద్వారా, ఆ తీగ మొత్తానికి (అవయవికి) వికాసాన్ని కలిగిస్తాడు. ఇక్కడ కూడా ఆ సూర్యకాంతి ప్రభావం అవయవానికి సంక్రమింపజేయబడింది. (గమనిక: ఇక్కడ జ్ఞాన, కమలినులను పోల్చడంలో ఒక చిన్న లింగభేద దోషం అనిపించినా, అది పెద్దగా పరిగణించవలసినది కాదు — అకించిత్కరమే).

సూర్యునికి – అమ్మవారి పాదానికి గల వ్యత్యాసాలు (వైధర్మ్యాలు)

సాధారణ సూర్యునికి, అమ్మవారి పాదపద్మమనే సూర్యునికి మధ్య ఉన్న గొప్ప తేడాలను (వైధర్మ్యాలను) కవి ఈ శ్లోకంలో చాలా చమత్కారంగా వ్యంగ్యంగా (అంతర్లీనంగా) తెలియజేశారు:

మనస్సులోని చీకటి: మనస్సు అనేది అజ్ఞానమనే చీకటికి నిలయం. భౌతిక సూర్యుడు బయట ఉండే చీకటిని మాత్రమే పోగొట్టగలడు కానీ, మనుషుల మనస్సుల్లో ఉండే చీకట్లను పోగొట్టలేడు. ఆ మనో-అంధకారాన్ని తొలగించాలంటే అమ్మవారి చరణ సూర్యుడు మాత్రమే ఆ పని చేయగలడు.

ఆధ్యాత్మిక అజ్ఞానము: సూర్యుడు జీవులలో ఉండే భౌతిక సోమరితనాన్ని మాత్రమే పోగొట్టగలడు కానీ, లోకంలో ఉన్న అజ్ఞానాన్ని (సంసార జాడ్యాన్ని) తొలగించలేడు. దాని కోసం అమ్మవారి పాదమే పూనుకోవాలి.

జ్ఞాన వికాసము: సూర్యుడు తామర పువ్వులను వికసింపజేయగలడు కానీ, భక్తులలో 'జ్ఞానము' అనే దివ్య పుష్పాన్ని వికసింపజేయలేడు. ఆ జ్ఞాన వికాసాన్ని ప్రసాదించడానికి అమ్మవారి పాదమే దిక్కు.

స్వయం ప్రకాశకత్వము: లోకంలో సూర్యుడిని స్వయంప్రకాశకుడు (తనంతట తాను వెలిగేవాడు) అని చెబుతారు. కానీ జ్ఞానస్వరూపమైన అమ్మవారి పాదాల దృష్టిలో చూస్తే, సూర్యుడి కాంతి కూడా అమ్మవారి ద్వారానే ప్రకాశించేదే (పర ప్రకాశ్యమే). నిజమైన యథార్థ స్వయంప్రకాశం ఒక్క అమ్మవారి చరణ జ్ఞానానికే ఉంటుంది!

సంపూర్ణ తమస్కాండద్రోహిత్వము: సూర్యుని కాంతి కూడా తొలగించలేని చీకట్లు లోకంలో ఉండవచ్చు (ఉదాహరణకు మనసులోని చీకటి, గుహలలోని చీకటి). కానీ అమ్మవారి పాదకాంతి తొలగించలేని అజ్ఞానమనే చీకటి ఏదీ లేదు. కాబట్టి చీకటి సమూహాన్ని పూర్తిగా నాశనం చేసే "సంపూర్ణ తమస్కాండద్రోహి" అనే విశేషణము ఒక్క అమ్మవారి పాదాలకే పరిపూర్ణంగా వర్తిస్తుంది.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

మూక సారము -14 వశ్లోకం (స్తుతి శతకము 48 శ్లో)

శిఖరిణీ య , మ , న , స , భ , వ(లగ) 

వరీవర్తు స్థే మా త్వయి మమ గిరాం దేవి మనసో

నరీనర్తు ప్రౌఢా వదనకమలే వాక్యలహరీ |

చరీచర్తు ప్రజ్ఞాజనని జడిమా నః పరజనే

సరీసర్తు స్వైరం జనని మయి కామాక్షి కరుణా ||

ప్రతిపదార్థము

గిరాం దేవి = వాక్కుల దేవతవైన ఓ దేవీ! త్వయి = నీయందు, మమ = నాయొక్క, మనసః = మనస్సుయొక్క, స్థే మా= స్థిరత్వము, వరీవర్తు = ఎల్లప్పుడూ ఉండుగాక; వదనకమలే = నా ముఖపద్మమునందు, ప్రౌఢా = గంభీరమైన/ప్రౌఢమైన, వాక్యలహరీ = వాక్యముల ప్రవాహము, నరీనర్తు = మిక్కిలి నాట్యమాడుగాక; ప్రజ్ఞాజనని = జ్ఞానమునకు తల్లివైన ఓ అమ్మవారూ! నః = మాయొక్క, పరజనే = శత్రువులందు/వ్యతిరేకులందు, జడిమా = మందత్వము/జ్ఞానహీనత, చరీచర్తు = సంచరించుగాక; జనని = ఓ జగన్మాతా! కామాక్షి = ఓ కామాక్షీదేవీ! మయి = నాయందు, కరుణా = నీ దయాదృష్టి, స్వైరమ్ = స్వేచ్ఛగా, సరీసర్తు = నిరంతరం ప్రసరించుగాక.

తాత్పర్యము

వాగ్దేవియైన ఓ కామాక్షీ అమ్మవారూ! నా చంచలమైన మనస్సు ఎల్లప్పుడూ నీ రూపాన్నే ధ్యానిస్తూ నీయందే స్థిరంగా ఉండుగాక. నా ముఖకమలంలో గంభీరమైన, సుందరమైన వాక్ప్రవాహం తాండవించుగాక. ప్రజ్ఞను ప్రసాదించే ఓ తల్లిరా! నా ప్రత్యర్థులు లేదా శత్రువులలో అజ్ఞానము/జాడ్యము ఆవహించుగాక. ఓ జగన్మాతా కామాక్షీ! నాపై నీ దివ్య కరుణాకటాక్షాలు ఎల్లవేళలా స్వేచ్ఛగా, అపరిమితంగా ప్రసరించుగాక!

విశేష వివరణ

ఈ శ్లోకంలో మూకకవి అమ్మవారిని జ్ఞానప్రదాత్రిగా, కరుణామయిగా ఆరాధిస్తూ నాలుగు ప్రధానమైన ప్రార్థనలను మనముందుకు తెచ్చారు:

మనో స్థిరత్వము (అమనస్కత): సాధారణంగా చంచలంగా ఉండే మనస్సును అమ్మవారి చరణారవిందాలపై లగ్నం చేయాలని కోరుతున్నారు. మనస్సు అమ్మవారి యందే సంపూర్ణంగా స్థిరపడితే, ఇక ప్రాపంచిక చలనాలు నశించి మనస్సు "అమనస్క స్థితి" (సమాధి స్థితి) ని పొందుతుంది.

వాక్చాతుర్యము: సన్మార్గంలో సాగే గంభీరమైన పాండిత్యం, కవితా శక్తి, వాక్ప్రవాహం తమ ముఖంలో సదా నాట్యమాడాలని వేడుకుంటున్నారు. అమ్మవారి అనుగ్రహం ఉంటే మూగవారు కూడా గొప్ప పండితులు కాగలరనే దానికి మూకకవి జీవితమే గొప్ప నిదర్శనం.

శత్రు జయము: ఇక్కడ శత్రువులు అంటే కేవలం బయటి వ్యక్తులు మాత్రమే కాదు; ఆధ్యాత్మిక సాధనకు భంగం కలిగించే అజ్ఞానము, దుర్గుణాలు కూడా. శత్రువులకు వాగ్బంధనము, జాడ్యము కలిగి, సాధకుడికి విజయం సిద్ధించాలని కోరుతున్నారు.

అపరిమిత కరుణ: పైన పేర్కొన్న భక్తి, జ్ఞానం, వాక్పటుత్వం వంటివన్నీ సిద్ధించాలంటే అమ్మవారి కరుణాకటాక్షం అత్యంత ఆవశ్యకం. కామాక్షీదేవి దయా దృష్టి ప్రసరిస్తే సాధకుడి ప్రాపంచిక, ఆధ్యాత్మిక కోరికలన్నీ నెరవేరుతాయి; లేదా అసలు కోరికలే లేని పూర్ణత్వ స్థితి లభిస్తుంది.

వ్యాకరణ ప్రయోగ విశేషం: ఈ శ్లోకంలో కవి వరీవర్తు, నరీనర్తు, చరీచర్తు, సరీసర్తు అనే యఙ్లుగంత (సానుప్రాస) క్రియాపదాలను ఉపయోగించారు. ఇవి శ్లోకానికి అద్భుతమైన శబ్దాలంకారాన్ని, లయబద్ధమైన సంగీత సౌందర్యాన్ని చేకూర్చాయి.

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 15వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - కటాక్షశతకంలోని 47వ శ్లోకం)

వసంతతిలకము త , భ , జ , జ , హ(గల) 

కైవల్యదాయ కరుణారసకిఙ్కరాయ

కామాక్షి! కన్దలితవిభ్రమశఙ్కరాయ।

ఆలోకనాయ తవ భక్తవశఙ్కరాయ

మాతర్నమోస్తు పరతన్త్రిత శఙ్కరాయ॥

ప్రతిపదార్థం :

మాతః = అమ్మా! కామాక్షి! = ఓ కామాక్షీదేవీ! కైవల్యదాయ = మోక్షమును ప్రసాదించునదియు; కరుణారసకింకరాయ = కరుణారసమనేది సేవకుడిగా కలిగినదియు; కన్దలితవిభ్రమశంకరాయ = నూతనంగా అంకురించిన విలాసములతో ఆనందాన్ని కలిగించునదియు; భక్తవశంకరాయ = భక్తులను తనకు వశము చేసుకునేదియు; పరతంత్రితశంకరాయ = పరమశివుడిని కూడా తన ప్రేమకు/వశానికి లోబరుచుకున్నదియు అయిన; తవ = నీ యొక్క; ఆలోకనాయ = దివ్య దృష్టికి (కటాక్ష వీక్షణానికి); నమః అస్తు = నా నమస్కారములు కలుగుగాక!

తాత్పర్యం:

అమ్మా! కామాక్షీ దేవీ! నీ కటాక్ష వీక్షణము సాక్షాత్తు కైవల్యాన్ని (మోక్షాన్ని) ఇస్తుంది. నీ కరుణారసమే నీకు దాసుడిగా మారి పనిచేస్తుంది. అంకురించే నీ సంతోషకరమైన విలాసములు భక్తులకు సచ్చిదానందాన్ని కలిగిస్తాయి. భక్తులను నీ వైపు తిప్పుకునే శక్తి ఉన్న నీ చూపులు, ఆ పరమశివుడిని కూడా నీ పరతంత్రుడిగా (నీకు వశమైనవాడిగా) మార్చివేస్తాయి. అటువంటి మహిమాన్వితమైన నీ దివ్య వీక్షణానికి (చూపుకు) శతకోటి నమస్కారాలు.

విశేష వివరణలు:

కైవల్యదాయ – కరుణారస కింకరాయ:

సాధారణంగా మోక్షం (కైవల్యం) పొందడం అత్యంత కష్టం. కానీ కామాక్షీ దేవి చూపు పడితే చాలు, మోక్షం అయాచితంగా లభిస్తుంది. ఇక్కడ దేవి 'కరుణారసము' ఎంత గొప్పదంటే, అది దేవి చూపులకు ఒక సేవకుడిలా (కింకరుడిలా) మారి, దేవి ఎటు చూస్తే అటు కరుణను వర్షింపజేస్తుంది.

పరతంత్రిత శంకరాయ:

పరమశివుడు సర్వ స్వతంత్రుడు, ఎవరికీ వశం కానివాడు. కానీ అమ్మవారి చిరునవ్వులు, సౌందర్య విలాసాలు, ప్రేమపూర్వక కటాక్షం ముందు ఆ పరమేశ్వరుడు కూడా తన స్వతంత్రాన్ని మరచి అమ్మవారికి 'పరతంత్రుడు' (వశీభూతుడు) అయిపోతాడు.

భక్త వశంకరాయ:

అటు పరమశివుడిని వశం చేసుకునే శక్తి ఉన్న అమ్మవారి చూపు, ఇటు భక్తులను కూడా తన దివ్య సౌందర్యంతో, వాత్సల్యంతో తనవైపు తిప్పుకొని అనుగ్రహిస్తుంది.

అలంకార విశేషం (పాదాంతానుప్రాసము):

ఈ శ్లోకంలో ప్రతి పాదం చివర "...ంకరాయ" (కిఙ్కరాయ, శఙ్కరాయ, వశఙ్కరాయ, పరతన్త్రిత్ శఙ్కరాయ) అని ఒకే రకమైన శబ్ద పునరావృత్తి రావడం వల్ల అద్భుతమైన 'పాదాంతానుప్రాస' శబ్దాలంకారం చేకూరి, వినడానికి ఎంతో మధురంగా ఉంటుంది.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 16వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - కటాక్షశతకంలోని 17వ శ్లోకం)

వసంతతిలకము (  త , భ , జ , జ , గా(గగ)

నీలో౽ పి రాగమధికం జనయన్పురారే-

ర్లోలోऽపి భక్తిమధికాం ద్రఢయన్నరాణామ్ |

వక్రో౽పి దేవి నమతాం సమతాం వితన్వన్

కామాక్షి! నృత్యతు మయి త్వదపాఙ్గపాతః ॥

అవతారిక

ఈ శ్లోకంలో కవి అమ్మవారి క్రీగంటి చూపుల (అపాంగ దృష్టి) మహత్వాన్ని వర్ణిస్తూ విరోధాభాసాలంకారాన్ని ప్రయోగించారు. పైకి విరుద్ధంగా కనిపించినా, లోతుగా ఆలోచిస్తే అద్భుతమైన పరమార్థం గోచరించడం ఈ అలంకారం ప్రత్యేకత.

ప్రతిపదార్థం

కామాక్షి! = ఓ కామాక్షీదేవీ! త్వత్ = నీ యొక్క, అపాఙ్గపాతః = క్రీగంటి చూపుల ప్రసారము, నీలః + అపి = నల్లనిదైనప్పటికినీ, పురారేః = త్రిపురాంతకుడైన శివునికి, అధికమ్ = మిక్కిలి, రాగమ్ = అనురాగమును (ఎఱ్ఱదనమును), జనయన్ = కలిగిస్తూ; లోలః + అపి = చంచలమైనదైనప్పటికినీ, నరాణామ్ = మనుష్యులకు, అధికామ్ = మఱింత ఎక్కువైన, భక్తిమ్ = భక్తిని (ఏకాగ్రతను), ద్రఢయన్ = దృఢపరుస్తూ; వక్రః + అపి = వంకరైనదైనప్పటికినీ, దేవి = ఓ దేవీ!, నమతామ్ = నమస్కరించు భక్తులకు, సమతామ్ = సమభావమును, వితన్వన్ = విస్తరింపజేస్తూ, మయి = నాయందు, నృత్యతు = నర్తించుగాక (ప్రసరించుగాక).

తాత్పర్యం

అమ్మా కామాక్షీ! నీ క్రీగంటి చూపు నల్లనిది అయినప్పటికీ, అది పరమశివునిలో అపారమైన అనురాగాన్ని పెంచుతోంది. అది స్వభావరీత్యా చంచలమైనది (అటుఇటు కదిలేది) అయినప్పటికీ, మానవులలో అచంచలమైన భక్తిని దృఢీకరిస్తోంది. అంతేకాదు, అది వంకరగా (క్రీగంటిగా) ఉన్నప్పటికీ, నీకు నమస్కరించే భక్తులలో సమభావాన్ని పెంచుతోంది. అటువంటి దివ్యమైన నీ చూపు నాపై నిరంతరం ప్రసరిస్తూ, నన్ను ధన్యుడిని చేయుగాక!

విశేష వివరణ

1. మూడు అద్భుతమైన విరోధాభాసాలు

మొదటి విరోధం (రంగు పరంగా): సాధారణంగా నలుపు రంగు వేరొక చోట నలుపునే విస్తరిస్తుంది. కానీ అమ్మవారి నల్లని చూపు శివునిలో రాగాన్ని పెంచుతోంది. ఇక్కడ 'రాగము' అంటే ఒక అర్థంలో 'ఎఱ్ఱదనము' (నలుపు ఎరుపును ఇవ్వడం విరోధం), మరొక అంతరార్థంలో 'ప్రేమ/అనురాగము'. అనురాగమనే శ్లేషార్థం వల్ల ఈ విరోధం తొలగిపోతుంది.

రెండవ విరోధం (స్థిరత్వం పరంగా): కంటిపాప చంచలమైనది (లోలః). చంచలమైనది ఇతరులలో స్థిరత్వాన్ని ఎలా ఇస్తుంది? కానీ అమ్మవారి చూపు భక్తుల మనస్సులలో అచంచలమైన, తైలధార వంటి భక్తి స్థైర్యాన్ని ఇస్తుంది.

మూడవ విరోధం (ఆకారం పరంగా): అమ్మవారి చూపు వంకరైనది (వక్రః - క్రీగంటి చూపు). వంకరగా ఉన్నది సమభావాన్ని ఎలా ఇస్తుంది? కానీ అమ్మవారి ఆ చూపు తనను సేవించే భక్తులలో వైషమ్యాలు లేని సమభావాన్ని (సమతామ్) కలిగిస్తుంది.

2. భక్తి స్వరూప విశ్లేషణ

భగవద్రామానుజుల సిద్ధాంతం ప్రకారం భక్తి అంటే నిరంతర జ్ఞానధార లేదా భగవదాకార చిత్తవృత్తి. శ్రీ శంకరుల సిద్ధాంతం ప్రకారం స్వస్వరూపానుసంధానమే భక్తి. రెండింటిలోనూ పరమాత్మను ఏకాగ్రతతో ఉపాసించడమే ముఖ్యం. అమ్మవారి అపాంగ దృష్టి పడగానే మానవుని మనస్సులోని చంచలత్వం నశించి, అటువంటి ఏకాగ్రత లభిస్తుంది.

3. శబ్దాలంకార అందాలు

ఈ శ్లోకంలో విరోధాభాస అలంకారంతో పాటు, పాదాల ప్రారంభంలో మరియు మధ్యలో నీల-లోల, జనయన్-ద్రఢయన్ వంటి పదాలతో ఆద్యానుప్రాస, మధ్యానుప్రాస శబ్దాలంకారాలు కూడి శ్లోకానికి చక్కని శ్రవణపేయమైన శోభను సమకూర్చాయి.

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 17వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - కటాక్షశతకంలోని 24వ శ్లోకం)

వసంతతిలకము (  త , భ , జ , జ , గా(గగ)

అత్యన్తశీతలమతన్ద్రయతు క్షణార్ధ-

మస్తోకవిభ్రమమనఙ్గవిలాసకన్ద

మల్పస్మితాదృతమపారకృపాప్రవాహ-

మక్షిప్రరోహమచిరాన్మయి కామకోటి॥

ప్రతిపదార్థము

కామకోటి = కామకోటి పీఠాధిష్ఠాత్రివైన ఓ దేవీ! అత్యన్తశీతలమ్ = మిక్కిలి చల్లనైనదియు, అస్తోకవిభ్రమమ్ = అత్యంత మనోజ్ఞమైన కదలికలు గలదియు, అనఙ్గవిలాసకన్దమ్ = మన్మథుని శృంగార విలాసములకు మూలకారణమైనదియు, అల్పస్మితాదృతమ్ = మందహాసముచే (చిఱునవ్వుచే) గౌరవింపబడినదియు, అపారకృపాప్రవాహమ్ = అపారమైన దయా ప్రవాహము కలదియు ఐన, అక్షిప్రరోహమ్ = నీ కంటిచూపు అను చిగురును (కటాక్షమును), మయి = నా యందు, అచిరాత్ = వెంటనే, క్షణార్ధమ్ = అరక్షణ కాలము, అతన్ద్రయతు = జాగరూకము (ప్రసరింప) చేయుగాక.

తాత్పర్యము

ఓ కామాక్షి దేవీ! అత్యంత చల్లనైనది, మనోహరమైన కదలికలు కలిగినది, మన్మథుని విలాసాలకు జన్మస్థానమైనది, మందహాసంతో కూడుకున్నది మరియు అంతులేని దయా ప్రవాహంతో నిండిన నీ దివ్య కటాక్ష వీక్షణాన్ని నాపై వెంటనే అరక్షణ కాలమైనా ప్రసరింపజేసి నన్ను ధన్యుడిని చేయి తల్లీ!

విశేష వివరణము

అలంకార శోభ (పదాధ్యనుప్రాస): ఈ శ్లోకంలో విశేషణాలన్నీ (అత్యన్త, అస్తోక, అనఙ్గ, అల్ప, అపార) 'అ' అనే అక్షరంతో ప్రారంభమై, విశేష్యమైన 'అక్షిప్రరోహమ్' కూడా 'అ' తోనే మొదలవుతుంది. శబ్దాలంకారాలలో ఇది పదాధ్యనుప్రాస కిందకు వస్తుంది. మూకకవి ఈ విధంగా ప్రయోగించడం శ్లోకానికి విశేషమైన శ్రవ్యతను, సౌందర్యాన్ని తెచ్చిపెట్టింది.

కటాక్ష మహిమ: మూకమహాకవి అమ్మవారి నిండైన చూపు మొత్తం తనపై పడక్కర్లేదని, కేవలం ఒక అరక్షణము (క్షణార్ధమ్) నీ కటాక్షపు చిగురు (అక్షిప్రరోహమ్) నాపై పడితే చాలు, జన్మ ధన్యమవుతుందని అమ్మవారిని వేడుకుంటున్నారు.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 18వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - కటాక్షశతకంలోని 77వ శ్లోకం)

వసంతతిలకము (  త , భ , జ , జ , గా(గగ)

సంసారఘర్మపరితాపజుషాం నరాణాం

కామాక్షి శీతలతరాణి తవేక్షితాని |

చంద్రాతపంతి ఘనచందనకర్దమంతి

ముక్తాగుణంతి హిమవారినిషేచనంతి ||

ప్రతిపదార్థము

కామాక్షి! = ఓ కామాక్షీదేవీ! శీతలతరాణి = మిక్కిలి చల్లనైన; తవ = నీయొక్క; ఈక్షితాని = చూపులు (కటాక్షములు); సంసారఘర్మపరితాపజుషామ్ = సంసారమనెడు గ్రీష్మరుతువు యొక్క తీవ్రమైన ఎండ వేడిమిచే తాపము పొందిన; నరాణామ్ = మనుష్యులకు; చన్ద్రాతపన్తి = హాయినిచ్చే వెన్నెలలుగా మారుచున్నవి; ఘనచన్దనకర్దమన్తి = దట్టమైన గంధపు పూతలవలె పనిచేయుచున్నవి; ముక్తాగుణన్తి = చల్లని ముత్యాల హారములుగా భాసించుచున్నవి; హిమవారినిషేచనన్తి = మంచు నీటి (చల్లని నీటి) అభిషేకములాగా తరింపజేయుచున్నవి.

తాత్పర్యము

ఓ కామాక్షీ అమ్మా! సంసారమనే ఎండ వేడిమి (కష్టాల) చేత అల్లాడిపోతున్న మానవులకు నీ చల్లని చూపులు ఎంతో ఉపశమనాన్ని ఇస్తాయి. నీ కటాక్షం వారి పాలిట హాయినిచ్చే వెన్నెలగా, మంచి గంధపు పూతగా, చల్లని ముత్యాల దండగా, చల్లటి నీటితో చేసే అభిషేకంలాగా పనిచేస్తూ వారి తాపాన్ని పూర్తిగా పోగొడుతోంది.

విశేష వివరణ

సంసార తాపము – ఉపశమన మార్గాలు: కడు వేసవి కాలంలో తీవ్రమైన ఎండ దెబ్బకు (తాపానికి) గురైనవారు చల్లదనం కోసం వెన్నెల్లో కూర్చోవడం, ఒంటికి చందనం పట్టు వేసుకోవడం, చల్లని ముత్యాల హారాలు ధరించడం, చల్లటి నీటితో స్నానం చేయడం వంటివి చేస్తారు.

అమ్మవారి కటాక్ష మహిమ: లౌకికమైన సంసార చక్రంలో నలిగిపోతూ కష్టాలనే ఎండ వేడిమికి తపించిపోయే భక్తులకు, జగన్మాతయిన కామాక్షి అమ్మవారి ఒక్క చల్లని చూపు లభిస్తే చాలు—అది పైన పేర్కొన్న లౌకిక చల్లదనాలన్నింటినీ ఒక్కసారే ప్రసాదిస్తుంది.

అలంకార విశేషం: అమ్మవారి చూపులకు చల్లదనాన్ని ఇచ్చే అనేక వస్తువులను పోలికగా (ఉపమానాలుగా) ఒకదాని వెనుక ఒకటి వరుసగా చెప్పడం వల్ల ఈ శ్లోకంలో 'మాలోపమాలంకారము' అద్భుతంగా కుదిరింది.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 19వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - కటాక్షశతకంలోని 94వ శ్లోకం)

వసంతతిలకము (  త , భ , జ , జ , గా(గగ)

బాణేన పుష్పధనుషః పరికల్ప్యమాన-

త్రాణేన భక్తమనసాం కరుణాకరేణ |

కోణేన కోమలదృశస్తవ కామకోటి

శోణేన శోషయ శివే మమ శోకసింధుమ్

ప్రతిపదార్థము

కామకోటి = కామకోటి పీఠాధీశ్వరివైన ఓ కామాక్షీ ! = శివే! = మంగళస్వరూపిణివైన ఓ పార్వతీ అమ్మవారా! = పుష్పధనుషః = పువ్వుల ధనుస్సు ధరించిన మన్మథుని యొక్క = బాణేన = బాణమైనదియు = భక్తమనసామ్ = భక్తుల మనస్సులకు = పరికల్ప్యమాన = కలుగజేయబడుచున్న = త్రాణేన = రక్షణగలదియు = కరుణాకరేణ = దయకు నిలయమైనదియు = తవ = నీయొక్క = కోమలదృశః = మృదువైన కంటి యొక్క = శోణేన = ఎర్రనైన = కోణేన = అపాంగము (కంటి కొనచూపు) చేత = మమ = నాయొక్క = శోకసిన్ధుమ్ = దుఃఖమనెడి సముద్రమును = శోషయ = ఇంకిపోయేలా (ఎండిపోయేలా) చేయుము.

తాత్పర్యము

అమ్మా! కామాక్షీ! శివే! నీ మృదువైన ఎర్రని కంటి కొనచూపు మన్మథునికి బాణము వంటిది. అది నీ భక్తుల మనస్సులకు రక్షణను చేకూరుస్తుంది మరియు దయా సముద్రమై వెలుగుతుంది. అటువంటి నీ దివ్యమైన కటాక్షముచే నా దుఃఖమనే పెద్ద సముద్రమును పూర్తిగా ఇంకిపోయేలా చేసి నన్ను ఆదుకో తల్లీ!

విశేష వివరణ

త్రివిధ భావాల వ్యంజకత: అమ్మవారి చూపు శివుడిని వశపరుచుకునే సమయంలో మన్మథుని బాణంగా మారుతుంది. భక్తులను ప్రోచే సమయంలో అపారమైన కరుణతో నిండి ఉంటుంది. అదే సమయంలో భక్తుడైన మూకకవి యొక్క శోక సముద్రమును ఎండగట్టడానికి (శుష్కింపజేయడానికి) కొంత తీవ్రతను కలిగి ఉంటుంది. కంటిలోని ఎరుపు రంగు ఒకేసారి అనురాగాన్ని, దయను మరియు అజ్ఞానాన్ని దహించే శక్తినీ సూచిస్తుంది. ఈ మూడు భావాలు శ్లోకంలోని 'కోణేన' అనే పదం ద్వారా అద్భుతంగా వ్యక్తమవుతున్నాయి.

అలంకార వైభవం:

రూపకాలంకారం: అమ్మవారి కంటి చూపును మన్మథుని బాణంగా రూపించడం వల్ల ఇందులో రూపకాలంకారం ఉన్నది.

పాదాద్యనుప్రాస: నాలుగు పాదాల మొదట్లో బాణేన, త్రాణేన, కోణేన, శోణేన అనే ప్రాస పదాలు రావడం వల్ల పాదాద్యనుప్రాసాలంకారం శోభిల్లుతోంది.

వృత్త్యనుప్రాస: చివరి పాదంలో 'శ' కారం వరుసగా రావడం వల్ల (శోణేన శోషయ శివే! మమ శోక...) వృత్త్యనుప్రాసాలంకారం అలరారుతోంది.

తత్వార్థం (శోషణ శక్తి): ఒక ద్రవాన్ని ఎండగట్టడం లేదా ఆర్పివేయడం (శోషణము) అనేది ప్రధానంగా వాయువు యొక్క ధర్మము. వాయువునకు ఉండే ఈ శోషణ గుణము అగ్నికి కూడా సంక్రమిస్తుంది. అమ్మవారు తన కంటి చూపుతో 'శోక సముద్రమును ఇంకించు' అని మూకకవి ప్రార్థించడంలో అమ్మవారి చూపునకు వాయువు/అగ్ని యొక్క శోషణ శక్తి ఉందనే ఆధ్యాత్మిక రహస్యం సూచించబడింది. వాయువునకు రూపం ఉండదు కానీ, అగ్నికి 'రోహిత రూపం' (ఎరుపు రంగు) వేదసిద్ధమైనది. అమ్మవారి చూపు ఎర్రగా ఉండుట (శోణేన) వల్ల, ఆ అగ్నిస్వరూపమైన దివ్యతేజస్సు భక్తుని దుఃఖమనే శోకసింధువును దహించి, ఇంకిపోయేలా చేస్తుందని శ్లోకార్థం.

 

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 20వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - కటాక్షశతకంలోని 99వ శ్లోకం)

వసంతతిలకము (  త , భ , జ , జ , గా(గగ)

అజ్ఞాతభక్తిరసమప్రసరద్వివేక–

మత్యన్తగర్వమనధీతసమస్తశాస్త్రమ్ ।

అప్రాప్తసత్యమసమీపగతం చ ముక్తేః

కామాక్షి! నైవ తవ కాంక్షతి దృష్టిపాతః ॥

ప్రతిపదార్థము

కామాక్షి = ఓ కామాక్షీ దేవీ! = తవ = నీయొక్క; దృష్టిపాతః = కటాక్షము; అజ్ఞాతభక్తిరసమ్ = భక్తిరస మంటే ఏమిటో తెలియనివానిని; అప్రసరద్వివేకమ్ = వివేకము అలవడనివానిని; అత్యన్తగర్వమ్ = మిక్కిలి గర్వము కలవానిని; అనధీతసమస్తశాస్త్రమ్ = శాస్త్రాలేమీ చదువుకోనివానిని; అప్రాప్తసత్యమ్ = సత్యమును తెలుసుకోనివానిని; ముక్తేః = ముక్తికి; అసమీపగతమ్ = దగ్గరగా లేనివానిని (దూరంగా ఉన్నవానిని); న ఏవ కాంక్షతి = కోరదు (అపేక్షించదు).

తాత్పర్యము

ఓ కామాక్షీ దేవీ! భక్తిరసమంటే ఏమిటో తెలియనివానిని, వివేకం లేనివానిని, మిక్కిలి అహంకారం కలవానిని, ఏ శాస్త్రాలూ చదువుకోనివానిని, సత్య మార్గాన్ని పొందనివానిని, ముక్తికి ఎంతగానో దూరంగా ఉన్నవానిని... నీ దివ్య కటాక్ష వీక్షణము అపేక్షించదు.

అంటే సాధారణ అర్ధంలో — ఇన్ని సద్గుణాలు ఉన్న శ్రేష్ఠులకే అమ్మవారి కటాక్షం లభిస్తుంది తప్ప, ఏ అర్హతా లేని సాధారణ మానవులకు ఇది సులభంగా లభించదు అని భావం.

విశేష వివరణ

ఈ శ్లోకంలో ఒక అంతరార్థం (ధ్వని అర్ధం) మరియు అమ్మవారి నిర్హేతుక కృపా విశేషం దాగి ఉన్నాయి:

నిరంకుశ స్వతంత్రత: బాహ్యంగా చూస్తే "ఈ గుణాలు లేనివారిని అమ్మవారి దృష్టి కోరదు" అనిపిస్తుంది. కానీ అమ్మవారి కృప "నిర్హేతుక దయ" (ఏ కారణం/అర్హత చూడకుండా కురిపించే దయ). అమ్మవారి కటాక్షం ఎవరిపైన పడటానికి ఏ నియమాలు, అర్హతలు అడ్డురావు.

యాదృచ్ఛిక కృప: సజ్జనులకు, సాధకులకు మాత్రమే కాక, అజ్ఞానంలో ఉన్నవారిపై కూడా అమ్మవారి కటాక్షం పడితే చాలు — క్షణంలో వారి అజ్ఞానం, గర్వం నశించి వారు ధన్యులవుతారు.

కటాక్ష మహిమ: అమ్మవారి దృష్టి పడటానికి జీవుడి యోగ్యత కంటే అమ్మవారి స్వచ్ఛందమైన నిరంకుశ స్వాతంత్ర్యమే ప్రధానమైనది. ఏ గుణాలూ లేని అధముడిపైనా అమ్మవారి చూపు పడితే, వాడు తత్క్షణం సకల గుణసంపన్నుడై ముక్తికి అర్హుడవుతాడు.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 21వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - మందస్మిత శతకంలోని 94వ శ్లోకం)

శార్దూల విక్రీడితము మ , స , జ , స , త , త , గ 

ఇంధానే భవవీతిహోత్రనివహే కర్మౌఘచండానిల-

ప్రౌఢిమ్నా బహులీకృతే నిపతితం సంతాపచింతాకులమ్ |

మాతర్మాం పరిషించ కించిదమలైః పీయూషవర్షైరివ

శ్రీకామాక్షి తవ స్మితద్యుతికణైః శైశిర్యలీలాకరైః

ప్రతిపదార్థము:

శ్రీకామాక్షి = ఓ కామాక్షీదేవీ! మాతః = అమ్మా! కర్మౌఘచండానిలప్రౌఢిమ్నా = కర్మసమూహమనెడి తీవ్రమైన గాలి యొక్క సమర్థతచేత, బహులీకృతే = మిక్కిలి ఎక్కువ చేయబడినట్టియు, ఇంధానే = ప్రజ్వరిల్లుచున్నట్టియు, భవవీతిహోత్రనివహే = సంసారమనెడి అగ్నిసమూహమునందు, నిపతితమ్ = పడిపోయినట్టియు, సంతాపచింతాకులమ్ = దుఃఖముచేత, చింతలచేత వ్యాకులతనందినట్టియు, మామ్ = నన్ను, అమలైః = స్వచ్ఛములైన, పీయూషవర్షైరివ = అమృతవర్షముల వలె ఉన్నట్టియు, శైశిర్యలీలాకరైః = చల్లదనము (శీతలత్వము) అనే లీలకు నివాస స్థానములైనట్టియు, తవ = నీ యొక్క, స్మితద్యుతికణైః = చిఱునవ్వు కాంతిలేశములచేత, కించిత్ = కొంచెము, పరిషించ = ప్రోక్షించుము (తడుపుము).

తాత్పర్యము:

ఓ అమ్మ కామాక్షీ! ప్రారబ్ధ కర్మల సమూహమనే తీవ్రమైన చండమారుతము (గాలి) తోడవ్వడం వల్ల, మండుతున్న సంసారమనే మహా అగ్నిజ్వాలలు మరింత భయంకరంగా పెరిగిపోతున్నాయి. ఆ సంసారాగ్నిలో పడిపోయి, తీవ్రమైన దుఃఖంతో, చింతలతో వ్యాకులపడుతున్న నన్ను కాపాడు. అమృత వర్షం వలే స్వచ్ఛమై, పరమ శీతలత్వాన్ని ఇచ్చే నీ చిఱునవ్వు కాంతిలేశాలతో (చిరునవ్వు కాంతి చుక్కలతో) నన్ను కొద్దిగా తడిపి ఉపశమనం కలిగించు తల్లీ!

విశేష వివరణ:

రూపక, ఉపమాలంకారాల కలయిక:

ఈ శ్లోకంలో కవి రూపక, ఉపమాలంకారాలను చాలా రమణీయంగా సమన్వయపరిచారు. "కర్మల సమూహం" చండమారము (తీవ్రమైన గాలి) లాంటిది కాగా, "సంసారం" పెను అగ్నిహోత్రం లాంటిది. అగ్నికి గాలి తోడైతే జ్వాలలు భయంకరంగా పెరుగుతాయి. అలాగే, పూర్వకర్మల ప్రాబల్యం వల్ల సంసారంలో దుఃఖాలనే అగ్నిజ్వాలలు మరింతగా ప్రజ్వరిల్లుతాయి.

అమృతవర్షము - శీతలత్వము:

సంసారాగ్ని తాపానికి దహించుకుపోతున్న జీవుడికి కావాల్సింది అమృతం వంటి చల్లదనమే. ఇక్కడ అమ్మవారి చిఱునవ్వు కాంతులు కేవలం వెలుగును మాత్రమే కాదు, అమృతాన్ని, అత్యంత చల్లదనాన్ని (శైశిర్యాన్ని) కురిపిస్తాయి. అందుకే అమ్మవారి స్మితకాంతులను అమృతవర్షంతో కవి ఉపమించారు (ఉపమాలంకారం).

మృత్యుభయ నివారణ:

సంసార తాపం వల్ల కలిగే చింతలు మృత్యువుకు దారితీస్తాయి. అమృతం అజ్ఞానాన్ని, మృత్యువును హరించి అమరత్వాన్ని, నిత్యానందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది. అమ్మవారి చిఱునవ్వు కాంతిలోని చిన్న లేశము (చిన్న చుక్క) పడినా చాలు—సంసార తాపమంతా క్షణంలో పటాపంచలై, మృత్యుభయం తొలగిపోయి పరమానందం సిద్ధిస్తుందని శ్రీ మూకశంకరులు కంచి కామాక్షి అమ్మవారిని వేడుకుంటున్నారు.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 22వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - మందస్మిత శతకంలోని 24వ శ్లోకం)

శార్దూలము   మ , స , జ , స , త , త , గ 

కర్పూరైరమృతాంశుభిర్జనని! తే కాన్తైశ్చ చన్ద్రాతపై-

ర్ముక్తాహారగుణైర్మృణాలవలయైర్ముగ్ధస్మితశ్రీరియమ్।

శ్రీకాఞ్చీపురనాయికే! సమతయా సంస్తూయతే సజ్జనై-

స్తత్తాదృఙ్మమ తాపశాన్తివిధయే కిం దేవి! మన్దాయతే॥

ప్రతిపదార్థము

శ్రీకాఞ్చీపురనాయికే! = ఓ శ్రీకాంచీపురమునకు అధిదేవతవైన కామాక్షీ అమ్మవారా!; జనని! = జగన్మాతా!; దేవి! = ప్రకాశించు స్వభావము గల పరాశక్తీ!; తే = నీ యొక్క; ఇయమ్ = ఈ; ముగ్ధస్మితశ్రీః = అందమైన, అమాయకమైన చిఱునవ్వు యొక్క కాంతి/శోభ; కర్పూరైః = కర్పూరములతోను; అమృతాంశుభిః = శీతల కిరణాలు గల చంద్రులతోను; కాన్తైః = మనోహరమైన; చన్ద్రాతపైః చ = వెన్నెలలతోను; ముక్తాహారగుణైః = ముత్యాల దండలతోను; మృణాలవలయైః = తామరతూండ్లతో చేసిన కడియములతోను; సజ్జనైః = సత్పురుషులచేత (జ్ఞానులచేత); సమతయా = సమానమైనదిగా (తుల్యమైనదిగా); సంస్తూయతే = కొనియాడబడుచున్నది; తత్ = అటువంటి; తాదృక్ = సాటిలేని శీతలత్వము గల నీ చిఱునవ్వు శోభ; మమ = నా యొక్క; తాపశాన్తివిధయే = (సంసార) తాపములను తొలగించి శాంతిని కలిగించే విషయంలో; కిమ్ = ఏ కారణము చేత; మన్దాయతే = ఆలస్యము/సోమరితనము చూపుచున్నది?

తాత్పర్యము

కాంచీపురేశ్వరియైన ఓ జగన్మాతా! కామాక్షీ దేవీ! నీ మందహాసము (చిఱునవ్వు) యొక్క కాంతి కర్పూరము, పూర్ణ చంద్రుడు, చల్లని వెన్నెల, ముత్యాల హారములు, తామరతూండ్ల కడియములతో సమానమైన శీతలత్వము కలిగినదని సజ్జనులు ఎల్లప్పుడూ కీర్తిస్తుంటారు. అటువంటి మహా మహిమాన్వితమైన నీ చిఱునవ్వు శోభ, నా మానసిక, శారీరక తాపములను (దుఃఖములను) నివారించే విషయంలో ఎందుకు ఆలస్యము చేస్తోందో నాకు బోధపడటం లేదు!

విశేష వివరణ

శీతలోపచారములు & ఉపమాలంకారము:

భారతీయ సాంప్రదాయంలో శరీరాన్ని లేదా మనస్సును చల్లబరిచేందుకు కర్పూరము పూసుకోవడం, వెన్నెలలో గడపడం, ముత్యాల హారాలు ధరించడం, తామరతూండ్లను ధరించడం వంటివి శీతలోపచారాలుగా చెబుతారు. కవి కామాక్షీ అమ్మవారి చిఱునవ్వును ఈ అన్ని శీతల వస్తువులతో సమానమైనదని సజ్జనులు (జ్ఞానులు) స్తుతిస్తున్నారనడం ద్వారా ఇక్కడ సుందరమైన ఉపమాలంకారము స్ఫురిస్తోంది.

కవి వ్యాజస్తుతి / ఆర్తి:

జ్ఞానులైన సజ్జనులు చెప్పే మాట ఏనాడూ అసత్యం కాజాలదు. నీ చిఱునవ్వు అంతటి చల్లదనము, ప్రశాంతతను ఇవ్వగలిగినప్పుడు, నా తాపములను శమింపజేయడంలో ఎందుకు ప్రశాంతంగా, ఆలస్యంగా వ్యవహరిస్తోంది? అని కవి అమ్మవారిని నిష్కాపట్యంతో ప్రశ్నిస్తున్నారు.

'ముగ్ధ' శబ్ద స్వారస్యము:

ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి చిఱునవ్వును "ముగ్ధస్మితశ్రీః" అని వర్ణించారు. 'ముగ్ధ' అనగా అమాయకత్వము లేదా భోళాతనము. అమాయకులైనవారు ఏ పనినైనా వెంటనే చేయక కొంత ఆలస్యంగా గ్రహించి స్పందిస్తుంటారు (మందగిస్తారు). కాబట్టి, అమ్మవారి చిఱునవ్వులోని అమాయకత్వము (ముగ్ధత్వము) వలనే నా తాప నివారణలో కూడా ఈ చిన్నపాటి ఆలస్యము జరుగుతోందేమోనని కవి చాలా మధురమైన భావనతో అమ్మవారి చిఱునవ్వు యొక్క అమాయకత్వాన్ని కొనియాడారు.

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 23వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - మందస్మిత శతకంలోని 31 వ శ్లోకం)

శార్దూలము   మ , స , జ , స , త , త , గ 

చేతః శీతలయంతు నః పశుపతేరానందజీవాతవో

నమ్రాణాం నయనాధ్వసీమసు శరచ్చంద్రాతపోపక్రమాః |

సంసారాఖ్యసరోరుహాకరఖలీకారే తుషారోత్కరాః

కామాక్షి స్మరకీర్తిబీజనికరాస్త్వన్మందహాసాంకురాః ||

కామాక్షి = ఓ కామాక్షీ దేవీ!; పశుపతేః = పరమశివునికి; ఆనంద జీవాతవః = ఆనందాన్ని తిరిగి ప్రాణవంతం చేసే దివ్యౌషధాలు; నమ్రాణామ్ = నమస్కరించే భక్తుల యొక్క; నయనాధ్వసీమసు = కంటి చూపుల పరిధిలో (కంటి మార్గాల్లో); శరచ్చంద్రాతపోపక్రమాః = శరత్కాలపు వెన్నెల వలె ఆహ్లాదాన్ని కలిగించేవి; సంసారాఖ్య సరోరుహాకర ఖలీకారే = సంసారము అనే తామర చెరువును పాడుచేయడంలో (నాశనం చేయడంలో); తుషారోత్కరాః = మంచు బిందువుల సమూహం వంటివి; స్మర కీర్తి బీజనికరాః = మన్మథుని కీర్తి అనే పైరుకు (విజయానికి) తెల్లని విత్తనాల సమూహం వంటివి అయిన; త్వత్ మందహాసాంకురాః = నీ చిఱునవ్వు మొలకలు; నః = మా యొక్క; చేతః = మనస్సును; శీతలయంతు = చల్లబరచుగాక (శాంతింపజేయుగాక).

తాత్పర్యం

ఓ కామాక్షీ దేవీ! పరమశివునికి ఆనందాన్నిచ్చే సంజీవని వంటివి, నమస్కరించిన భక్తుల నేత్రాలకు శరత్కాలపు వెన్నెలలాగా అత్యంత ఆహ్లాదాన్ని పంచేవి, ‘సంసారం’ అనే తామరల చెరువును తుడిచిపెట్టే తుషార బిందువులు (మంచు సమూహం) వంటివి, మన్మథుని యశస్సును పెంచే విత్తనాల వంటివి అయిన నీ చిరునవ్వు మొలకలు (కాంతిరేఖలు) మా మనస్సులకు పరమ శాంతిని, చల్లదనాన్ని ప్రసాదించుగాక!

విశేష వివరణలు

1. రూపకాలంకారము:

అమ్మవారి మందహాసాన్ని కేవలం ఒక నవ్వుగా కాకుండా, శివునికి ఆనందాన్నిచ్చే 'దివ్యౌషధం'గా, భక్తుల కళ్లకు 'శరత్కాలపు వెన్నెల'గా, సంసార తామరలను తుడిచిపెట్టే 'మంచు'గా, మన్మథుని కీర్తిని పెంచే 'విత్తనాలు'గా అభేదంగా నిరూపించి వర్ణించడం వల్ల ఇందులో రూపకాలంకారము సుస్పష్టంగా ఉంది.

2. కవి సమయము (కీర్తి వర్ణన):

సంస్కృత కావ్య సంప్రదాయంలో (కవి సమయంలో) 'కీర్తి' లేదా యశస్సును ఎప్పుడూ తెల్లని రంగుతో పోలుస్తారు. ఇక్కడ అమ్మవారి నవ్వు కూడా తెల్లనిది కావడం చేత, ఆ తెల్లని చిరునవ్వులను మన్మథుని కీర్తికి కారణమైన "తెల్లని విత్తనాలు" (బీజములు) గా కవి వర్ణించారు.

3. సమాసోక్తి మరియు పరిణామాలంకారాలు (కృషక వ్యవహార స్ఫురణ):

ఈ శ్లోకంలో ఒక రైతు వ్యవహారం (వ్యవసాయ ప్రక్రియ) రూపకంగా స్ఫురిస్తుంది:

ఖలీకారే = పొలాన్ని దుక్కి దున్ని సిద్ధం చేయడం (కళ్ళం చేయడం).

తుషారోత్కరాః = నీరు చల్లడం.

బీజనికరాః = విత్తనాలు విత్తడం.

అంకురాః = మొలకలు రావడం.

ఈ విధంగా ఒక వ్యవసాయ క్రమం అమ్మవారి మందహాస వర్ణనలో అంతర్లీనంగా స్ఫురించడం వల్ల సమాసోక్త్యలంకారము ఏర్పడింది. అలాగే, ఈ అంకురాలు భక్తుల మనస్సును చల్లబరచడానికి అమ్మవారి 'మందహాసాలు'గా పరిణమించవలసి రావడం వల్ల పరిణామాలంకారము కూడా ఇందులో ఇమిడి ఉంది.

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 24వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - మందస్మిత శతకంలోని 85వ శ్లోకం)

శార్దూలము   మ , స , జ , స , త , త , గ 

సూతిః శ్వేతిమకందలస్య వసతిః శృంగారసారశ్రియః

పూర్తిః సూక్తిఝరీరసస్య లహరీ కారుణ్యపాథోనిధేః |

వాటీ కాచన కౌసుమీ మధురిమస్వారాజ్యలక్ష్మ్యాస్తవ

శ్రీకామాక్షి మమాస్తు మంగలకరీ హాసప్రభాచాతురీ

ప్రతిపదార్థము:

శ్రీకామాక్షి = ఓ కామాక్షీదేవీ!; శ్వేతిమకన్దలస్య = తెలుపు అనే మొలకకు / కాంతికి; సూతిః = జన్మస్థానము; శృఙ్గారసారశ్రియః = శృంగార రస సారాంశమనే లక్ష్మికి; వసతిః = నివాసస్థానము; సూక్తిఝరీరసస్య = మంచి మాటల ప్రవాహ రసమునకు; పూర్తిః = నిండైన సంపూర్ణత; కారుణ్యపాథోనిధేః = దయా సముద్రము యొక్క; లహరీ = ప్రవాహ అలలు / కెరటము; మధురిమస్వారాజ్యలక్ష్మ్యాః = తియ్యదనమనే స్వారాజ్య లక్ష్మికి; కాచన = వర్ణించలేని ఒకానొక; కౌసుమీ = పూలతో కూడిన; వాటీ = ఉద్యానవనము (తోట); తవ = నీ యొక్క; హాసప్రభాచాతురీ = చిఱునవ్వు కాంతి నైపుణ్యము; మమ = నాకు; మఙ్గలకరీ = శుభములను కలిగించేదిగా; అస్తు = అగుగాక.

తాత్పర్యము:

ఓ శ్రీ కామాక్షీ! నీ మందహాస కాంతి యొక్క చాతుర్యం అమితమైన తెల్లదనానికి (కాంతికి) మూలస్థానము, శృంగార రస సమస్త శోభలకు నిలయము, సుందర కావ్య సూక్తుల ప్రవాహానికి పరిపూర్ణత, దయాసముద్రంలో ఎగసిపడే కరుణాతరంగము, మరియు మాధుర్యమనే స్వారాజ్యలక్ష్మి విహరించే ఒకానొక దివ్య పూలతోట. అటువంటి నీ చిఱునవ్వు కాంతి వైభవం నాకు నిరంతరం సకల శుభాలను ప్రసాదించుగాక!

విశేష వివరణ:

మాలారూపకాలంకారం: ఈ శ్లోకంలో అమ్మవారి చిఱునవ్వు కాంతిని (హాసప్రభను) వరుసగా అనేక దివ్యమైన ఉపమానాలతో రూపకం చేయడం జరిగింది (తెలుపు మొలకకు జన్మస్థానం, శృంగార లక్ష్మికి నివాసం, సూక్తి ప్రవాహానికి పూర్తి, కరుణాసముద్ర ప్రవాహం, మాధుర్యానికి పూలతోట). ఇలా ఒకే వస్తువుపై అనేక రూపకాలను వరసగా అమర్చడం వల్ల ఇక్కడ మాలారూపకాలంకారం శోభిల్లుతోంది.

మధురిమ స్వారాజ్యలక్ష్మి: జగత్తులోని సమస్త మాధుర్యాల కంటే అమ్మవారి నవ్వు అత్యంత శ్రేష్ఠమైనది మరియు స్వయంప్రకాశకమైనదని తెలపడానికి "మధురిమ స్వారాజ్యలక్ష్మి" అనే పదం వాడబడింది.

ఆనందమయ హాసం: అమ్మవారి చిఱునవ్వు కేవలం బాహ్యమైన నవ్వు కాదు; అది కరుణతో కూడిన ఆనంద తరంగం. ఆమె మృదువుగా నవ్వగానే ప్రసరించే కాంతి ఆధ్యాత్మిక వికాసానికి, శుభాలకు మార్గం సుగమం చేస్తుంది. ఆ జగన్మాత మందహాసంలో దుఃఖఛాయలు ఉండవు, అది నిత్య ఆనంద సుగంధ భరితం.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 25వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - మందస్మిత శతకంలోని 100వ శ్లోకం)

శార్దూలము   మ , స , జ , స , త , త , గ 

క్రీడాలోలకృపాసరోరుహముఖీసౌధాఙ్గణేభ్యః కవి-

శ్రేణీవాక్పరిపాటి కామృతఝరీసూతీగృహేభ్యశ్శివే! |

నిర్వాణాఙ్కురసార్వభౌమపదవీసింహాసనేభ్యస్తవ

శ్రీకామాక్షి! మనోజ్ఞమన్దహసితజ్యోతిష్కణేభ్యో నమః || (100)

ప్రతిపదార్థము

శివే = మంగళ స్వరూపురాలవైన; శ్రీకామాక్షి! = ఓ శ్రీ కామాక్షీదేవీ!; క్రీడాలోలకృపాసరోరుహముఖీ సౌధాఙ్గణేభ్యః = విహార కుతూహలము కలిగిన 'దయ' అనే స్త్రీకి మేడ ముంగిళ్ళైనట్టి; కవిశ్రేణీవాక్పరిపాటి కామృతఝరీ సూతీగృహేభ్యః = కవి సమూహాల వాగ్ధోరణి అనే అమృతనదికి ప్రసవ గృహాలైనట్టి (జన్మస్థానములైనట్టి); నిర్వాణాఙ్కురసార్వభౌమపదవీ సింహాసనేభ్యః = మోక్ష లక్ష్మి యొక్క చక్రవర్తి పదవికి సింహాసనాలైనట్టి; తవ = నీ యొక్క; మనోజ్ఞమన్దహసితజ్యోతిష్కణేభ్యః = సుందరమైన చిఱునవ్వు కాంతి కణములకు; నమః = నమస్కారము.

తాత్పర్యము

మంగళ స్వరూపిణివైన ఓ శ్రీ కామాక్షీదేవీ! నీ దివ్యమయిన చిఱునవ్వు కాంతి కణాలు లీలగా విహరించే 'దయ' అనే కాంతకు ప్రాంగణాలు, కవి సమూహాల వాగ్ధోరణి అనే అమృతనదికి ప్రసవ గృహాలు (జన్మస్థానాలు), మరియు మోక్షమనే చక్రవర్తి పదవికి సింహాసనాలు అయి భాసిల్లుతున్నాయి. అట్టి నీ అందమైన మందహాస జ్యోతిష్కణాలకు నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేష వివరణము

1. అలంకార విశేషము:

అమ్మవారి చిఱునవ్వు కాంతి కణాలపై సౌధాంగణత్వం (మేడ ముంగిళ్ళు), సూతీగృహత్వం (ప్రసవ గృహాలు), సింహాసనత్వం అనే ధర్మాలను ఆరోపించడం వల్ల ఇక్కడ రూపకాలంకారము విరాజిల్లుతోంది.

2. త్రివిధ విశేషణాల ఆంతర్యము & వస్తుధ్వని:

ఈ శ్లోకంలోని మూడు విశేషణాలు ఒక సాధకుని లేదా స్త్రీ జీవిత పరిణామ క్రమాన్ని సదాచార బద్ధంగా ఆవిష్కరిస్తూ పరమార్థాన్ని ధ్వనింపజేస్తున్నాయి:

సౌధాంగణము: అమ్మవారి చిఱునవ్వు ఆమె హృదయములోని దయాభావానికి సూచిక.

సూతీగృహము: అమ్మవారి మందహాస కటాక్షం ఎవరిపై ప్రసరిస్తుందో వారికి అమృతనది వంటి సత్కవిత్వ వాగ్ధార లభిస్తుంది.

సింహాసనము: దేవి చిఱునవ్వు అనుగ్రహం పొందిన సాధకులు పరమ పదమైన మోక్ష సింహాసనాన్ని అధిష్టిస్తారు.

ఆంతర్యము: ఒక స్త్రీ మొదట కన్యగా సౌధాంగణంలో విహరించి, వివాహితయై సూతీగృహంలో మాతృత్వాన్ని పొందుతుంది. ఆ మాతృత్వంలో పూర్వపు కన్యాత్వ, వివాహితత్వాలు లీనమైపోతాయి. ఆ పైన ఆమెకు కోరదగినది ఏదీ ఉండదు కాబట్టి ఆమె ఆనంద సింహాసనాన్ని అధిష్టించినట్లే. ఈ క్రమ విన్యాసం వల్ల ఇక్కడ అత్యంత సుందరమైన వస్తుధ్వని వ్యక్తమవుతోంది.

3. శరణాగతి - అద్వైత వాసన:

సకల దుఃఖ నివృత్తి రూపమైన బ్రహ్మానంద ప్రాప్తికి 'జీవేశ్వరాద్వైత జ్ఞానమే' ఏకైక మార్గము. "ఈశ్వరానుగ్రహాదేవ పుంసామద్వైతవాసనా" అని పెద్దల ఉక్తి — అంటే ఈశ్వరానుగ్రహం వల్లనే అద్వైత జ్ఞాన పరిపాకానికి పునాది పడుతుంది. అట్టి ఈశ్వరానుగ్రహం శరణాగతి చేతనే లభిస్తుంది.

మూకమహాకవి అద్వైతజ్ఞాన ప్రాప్తికై శ్రీ కామాక్షీదేవి మందస్మిత జ్యోతిష్కణాలకు శరణాగతి చేస్తున్నారు. అమ్మవారి పాదారవిందాలకు, కటాక్షానికి లేదా మందహాసానికి శరణాగతి చేయడం అంటే సాక్షాత్తు దేవికే ఆత్మనివేదన చేసుకోవడమే. 'నమః' అంటే "నాది ఏదీ లేదు" (న మమ) అని అర్థము. ఈ అహంకార, మమకారాల త్యాగంతో విశ్వమంతా ఈశ్వర స్వరూపమే అనే అద్వైత నిశ్చయం కలుగుతుంది.

4. విశ్వావిర్భావం - సిద్ధాంత దర్శనము:

చైతన్యఘనమైన అమ్మవారి పెదవులు విప్పుకోవడమే మందహాసము; అట్లే ఆమె మాయాయవనికను చీల్చుకుని ఆవిర్భవించినదే ఈ విశ్వము. కాబట్టి విశ్వమంతా అమ్మవారి చిద్విలాస మందహాసమే.

శాక్తేయాద్వైత సిద్ధాంతము ("చిద్విలాసః ప్రపంచోయమ్"): కనిపించే జగత్తు మిథ్య కాదు. జగత్తుకు, పరాశక్తికి మధ్య ఉన్న భేద భావన మాత్రమే మిథ్య. విశ్వము-విశ్వేశ్వరి రెండూ సత్యములే.

శాంకరాద్వైత సిద్ధాంతము ("చిద్వివర్తః ప్రపంచోయమ్"): తాడునందు పాము భాసించినట్లు (రజ్జుసర్ప భ్రాంతి), బ్రహ్మమునందు జగత్తు వివర్తముగా (భ్రాంతిగా) తోచుచున్నది కావున జగత్తు మిథ్య.

ఏ సిద్ధాంతం ద్వారా చూసినా, పరమార్థంలో అద్వైత సత్యమే అంగీకరించబడింది. అమ్మవారి మందహాసానికి నమస్కరించడం అంటే విశ్వరూపిణియైన పరాశక్తికే శరణాగతి చేయడం.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 26వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - పాదారవింద శతకంలోని 73వ శ్లోకం)

శిఖరిణి య , మ , న , స , భ , వ(లగ)

కవిత్వశ్రీమిశ్రీకరణనిపుణౌ రక్షణచణౌ

విపన్నానాం శ్రీమన్నలినమసృణౌ శోణకిరణౌ |

మునీంద్రాణామంతఃకరణశరణౌ మందసరణౌ

మనోఙ్ఞౌ కామాక్ష్యా దురితహరణౌ నౌమి చరణౌ

ప్రతిపదార్థము:

కవిత్వశ్రీమిశ్రీకరణనిపుణౌ = కవిత్వమును, సంపదలను (కవిత్వశ్రీలను) ఒకే చోట కలుపుటలో నేర్పరులైనట్టి; విపన్నానామ్ = ఆపదలలో ఉన్నవారి యొక్క; రక్షణచణౌ = రక్షణమునందు ప్రసిద్ధి పొందినట్టి; శ్రీమన్నలినమసృణౌ = కాంతివంతమైన కమలము వంటి నునుపుదనము గలట్టి; శోణకిరణౌ = ఎఱ్ఱని కిరణములను విరజిమ్మునట్టి; మునీన్ద్రాణామ్ = మునీశ్వరుల యొక్క; అన్తఃకరణశరణౌ = అంతఃకరణమునే నివాసముగా గలట్టి; మన్దసరణౌ = మెల్లని గమనము (నడక) కలిగినట్టి; మనోజ్ఞౌ = మిక్కిలి సుందరమైనట్టి; దురితహరణౌ = సమస్త పాపములను నివారించునట్టి; కామాక్ష్యాః = కామాక్షీదేవి యొక్క; చరణౌ = దివ్య పాదములను; నౌమి = నమస్కరించుచున్నాను.

తాత్పర్యము:

కవిత్వ విజ్ఞానాన్ని, అష్టైశ్వర్యాలను ఒకే చోట సమకూర్చడంలో నేర్పరులైనవి, ఆపదల్లో ఉన్నవారిని కాపాడటంలో ప్రసిద్ధి చెందినవి, పద్మమువలె మిక్కిలి మృదువైనవి, ఎర్రని వెలుగులను విరజిమ్మేవి, మునీశ్వరుల హృదయ కమలాలలో నివసించేవి, మందగమనము కలిగి అత్యంత సుందరముగా ఉంటూ పాపాలను హరించే కామాక్షీదేవి యొక్క దివ్య చరణాలకు నమస్కరిస్తున్నాను.

విశేష వివరణ:

కవిత్వశ్రీమిశ్రీకరణ నిపుణౌ:

సాధారణంగా విద్యకు అధిదేవత అయిన సరస్వతి, సంపదలకు అధిదేవత అయిన లక్ష్మి ఒకే చోట ఉండరని, కవులకు పేదరికం ఎక్కువని లోకనానుడి. కానీ అమ్మవారి చరణాలను ఉపాసించే భక్తులకు కవిత్వము (విద్య), శ్రీ (సౌభాగ్యం/సంపద) రెండూ ఒకే చోట లభిస్తాయి. విరోధులైన వారిని కూడా కలిపే శక్తి అమ్మవారి పాద మహిమకు ఉందనే వ్యంగ్యార్థం ఇందులో ఉంది.

రక్షణచణౌ విపన్నానామ్:

ఆపదలో ఉన్న భక్తులను కాపాడటానికి అమ్మవారు ప్రత్యేకంగా వేరే అవతారం దాల్చవలసిన అవసరం లేదు; ఆమె దివ్య చరణాలే ఆపన్నులను రక్షించగలవు. ఐనప్పటికీ భక్తుల ఆనందం కోసం కామాక్ష్యాది రూపాల్లో అర్చామూర్తిగా వేంచేసి ఉంది.

శ్రీమన్నలినమసృణౌ:

కమలము ఎంతో నునుపుగా, సుకుమారంగా ఉంటుంది. అమ్మవారి పాదాలు ఆ కమలముల కంటే కూడా మృదువైనవని చెప్పడం వల్ల ఇక్కడ 'లుప్తోపమాలంకారం' శోభిల్లుతోంది. శ్రీమంతుడైన విష్ణుమూర్తి రోజూ భక్తితో అమ్మవారి పాద సేవ చేయడం వల్ల ఆయన చేతిలోని కమల మృదుత్వం అమ్మవారి చరణాలకు అబ్బిందని అంతరార్థం.

శోణకిరణౌ:

అమ్మవారి పాదాలు ఉదయ భాస్కరుని వలె దివ్యమైన ఎర్రని కాంతి కిరణాలను ప్రసరింపజేస్తుంటాయి.

మునీన్ద్రాణామ్ అన్తఃకరణశరణౌ:

'శరణ' శబ్దానికి ఇల్లు, రక్షకము అనే అర్థాలు ఉన్నాయి. అమ్మవారికి మణిద్వీపం కంటే మునుల పరిశుద్ధమైన అంతఃకరణంలో నివసించడమే అత్యంత ఇష్టమైనది. అలాగే మునులకు అమ్మవారి చరణాల కంటే వేరే శరణు లేదు. ఈ రకంగా పాదాలకు, మునుల హృదయాలకు పరస్పర ఆశ్రయత్వం వ్యక్తమవుతోంది.

మన్దసరణీ & మనోజ్ఞౌ:

అమ్మవారి గతి (నడక) మిక్కిలి మందమైనది, సుందరమైనది. నడకలో ఏ ఏనుగునో, హంసనో ఉపమానంగా చెప్పకపోవడానికి కారణం—అమ్మవారి పాదాల మనోజ్ఞమైన నడకకు ఈ లోకంలో ఏదీ సాటిరాదని తెలపడమే.

దురితహరణౌ:

ఆ చరణాలు భక్తుల సమస్త పాపాలను సమూలంగా దహించివేస్తాయి. ఆ పాదాలు తప్ప వేరే నమస్కరించదగిన వస్తువు ఏదీ లేదని చివరి వాక్యం స్పష్టం చేస్తోంది.

శబ్దాలంకార మహిమ:

ఈ శ్లోకంలో 'కరణ', 'శరణ', 'సరణ', 'హరణ' వంటి పదాలలో 'రణ' అనే అక్షరం పదే పదే రావడం వల్ల పదాంత వృత్త్యనుప్రాస అనే శబ్దాలంకారం ఏర్పడి, శ్లోకానికి విశేషమైన శ్రవణపేయతను (వినసొంపును) అందించింది.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 27వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - పాదారవింద శతకంలోని 99వ శ్లోకం)

శిఖరిణి య , మ , న , స , భ , వ(లగ)

పరస్మాత్సర్వస్మాదపి చ పరయోర్ముక్తికరయోః

నఖశ్రీభిర్జ్యోత్స్నాకలితతులయోస్తామ్రతలయోః |

నిలీయే కామాక్ష్యా నిగమనుతయోర్నాకినతయోః

నిరస్తప్రోన్మీలన్నలినమదయోరేవ పదయోః

ప్రతిపదార్థము

పరస్మాత్ = పరమైన లేదా ఇతరమైన; సర్వస్మాత్ అపి చ = సమస్తము కంటె ను; పరయోః = అత్యున్నతములైనట్టియు/శ్రేష్ఠములైనట్టియు; ముక్తికరయోః = భక్తులకు మోక్షాన్ని (ముక్తిని) ప్రసాదించేట్టియు; నఖశ్రీభిః = కాలిగోళ్ల కాంతులచేత; జ్యోత్స్నాకలితతులయోః = నిర్మలమైన వెన్నెలతో సమానమైన ఉపమ లేదా పోలిక పొందినట్టియు; తామ్రతలయోః = ఎఱ్ఱతామరవలె లేదా రాగి రంగువలె అత్యంత ఎర్రనైన అరికాళ్లు కలిగినట్టియు; నిగమనుతయోః = నిగమములతో (సకల వేదములతో) నిరంతరం స్తుతించబడేట్టియు; నాకినతయోః = నాకినులచేత (స్వర్గవాసులైన సమస్త దేవతలచేత) నమస్కరించబడినట్టియు; నిరస్తప్రోన్మీలత్ నలినమదయోః = నిరసింపబడిన (తొలగించబడిన) వికసిస్తున్న తామరపూల యొక్క మదము (అహంకారము) కలిగినట్టి; కామాక్ష్యాః = శ్రీ కామాక్షీదేవి యొక్క; పదయోః ఏవ = దివ్య పాద పద్మములందే; నిలీయే = లీనమై దాగియుందును / శరణు జొచ్చుచున్నాను.

తాత్పర్యము

శ్రేష్ఠమైన సమస్త వస్తువుల కంటే అత్యున్నతమైనవి, భక్తులకు ముక్తిని ప్రసాదించేవి, కాలిగోళ్ల తెల్లని కాంతులతో వెన్నెలకు సాటి వచ్చేవి, ఎర్రని అరికాళ్లు కలిగి వేదములచే కీర్తించబడేవి, దేవతల కిరీటాలచే నమస్కరించబడేవి, మరియు వికసించే ఎర్రతామరల సౌందర్య మదాన్ని పోగొట్టేవి అయిన శ్రీ కామాక్షీదేవి పాదపద్మములందే నేను నిరంతరం దాగియుందును (శరణు పొందుతాను).

విశేషాలు & వివరణ

పరాత్పర స్వరూపం: అమ్మవారు స్వయంగా 'పరాత్పర' (అన్నింటికంటే శ్రేష్ఠురాలు). కాబట్టి ఆమె దివ్య పాదాలు కూడా లోకంలోని సమస్త ఉత్తమ వస్తువుల కంటే అత్యుత్తమమైనవి.

అలంకార ప్రణాళిక:

ఉపమాలంకారము: శ్లోకంలోని రెండవ పాదంలో అమ్మవారి గోళ్ల తెల్లదనాన్ని వెన్నెలతో పోల్చడం వల్ల సుందరమైన 'ఉపమాలంకారం' సిద్ధిస్తోంది.

ప్రతీపాలంకారము: సాధారణంగా పాదాలను కమలాలతో పోలుస్తారు. కానీ ఇక్కడ వికసిస్తున్న తామరపూల అందం లేదా మదాన్ని అమ్మవారి పాదాల సౌందర్యం అణచివేస్తుందని వర్ణించడం వల్ల ఉపమానాన్ని ఉపమేయం జయించినట్లు చెప్పే 'ప్రతీపాలంకారం' ఏర్పడింది.

వర్ణ సమన్వయం (శ్వేత-అరుణ కాంతులు): అమ్మవారి అరికాళ్లు తామ్ర వర్ణంలో (ఎర్రగా), గోళ్లు చంద్రకాంతివలె (తెల్లగా) ప్రకాశిస్తూ జ్ఞాన-వైరాగ్యాలకు మరియు భక్తి-ముక్తులకు సంకేతంగా నిలుస్తున్నాయి.

వేద వంద్యత్వం: నిగమములచే (వేదములచే) స్తుతించబడటం మరియు దేవతలందరూ తమ శిరస్సులతో నమస్కరించడం ద్వారా ఆ పాదాల పరమ పావనత్వం, సర్వోత్తమత్వం వ్యక్తమవుతున్నాయి.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 28వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - పాదారవింద శతకంలోని 96వ శ్లోకం)

శిఖరిణి య , మ , న , స , భ , వ(లగ)

రణన్మంజీరాభ్యాం లలితగమనాభ్యాం సుకృతినాం

మనోవాస్తవ్యాభ్యాం మథితతిమిరాభ్యాం నఖరుచా |

నిధేయాభ్యాం పత్యా నిజశిరసి కామాక్షి సతతం

నమస్తే పాదాభ్యాం నలినమృదులాభ్యాం గిరిసుతే

ప్రతిపదార్థం

గిరిసుతే = పర్వతపుత్రివైన; కామాక్షి = ఓ కామాక్షీదేవీ!; రణన్మంజీరాభ్యామ్ = ధ్వనించు అందెలు గలవియు; లలితగమనాభ్యామ్ = అందమైన నడకగలవియు; సుకృతినామ్ = పుణ్యాత్ముల యొక్క; మనోవాస్తవ్యాభ్యామ్ = మనస్సునందు నివసించునట్టివియు; నఖరుచా = గోళ్ళకాంతిచే; మథితతిమిరాభ్యామ్ = నశింపజేయబడిన అజ్ఞానమనెడి చీకట్లు గలవియు; పత్యా = భర్తయైన శివునిచేత; నిజశిరసి = తన శిరస్సునందు; సతతమ్ = ఎల్లప్పుడు; నిధేయాభ్యామ్ = ఉంచదగినట్టివియు; నలినమృదులాభ్యామ్ = కమలములవలె మృదువైనవియునైన; నీ = నీయొక్క; పాదాభ్యామ్ = పాదములకు; నమః = నమస్కారము.

తాత్పర్యము

ఓ పర్వతరాజ పుత్రివైన కామాక్షీ ! మంజులమైన మణినూపురముల (అందెల) సవ్వడితో, లలితమైన మందగమనముతో శోభిల్లు నీ దివ్య చరణములు కేవలం పుణ్యాత్ముల హృదయములలో మాత్రమే నివసించును. నీ కాలిన గోళ్ళ నవకాంతి అజ్ఞానమనెడి అంధకారమును సంపూర్ణముగా సమూలముగా తొలగించును. నీ నాథుడైన పరమశివుడు సదా నీ పాదములను తన మకుటముపై (శిరస్సుపై) ధరించుటకు ఉవ్విళ్ళూరుచుండును. తామరపూల కంటే ఎంతో సుకుమారమైన అట్టి నీ దివ్య పాద పద్మములకు నా భక్తిపూర్వక ప్రణామాలు!

విశేష వివరణలు

సౌందర్య మరియు ఆధ్యాత్మిక వ్యంగ్యార్థములు:

రణన్మంజీరాభ్యామ్: అమ్మవారి పాదాల అందెల నాదము వేదనాదమునకు, ప్రణవధ్వనికి సంకేతము.

లలితగమనాభ్యామ్: మందగమనము ఆనందమయమైన, స్థిరమైన జ్ఞానస్థితికి సూచకము.

సుకృతినామ్ మనోవాస్తవ్యాభ్యామ్: పూర్వజన్మల పుణ్యఫలము (సుకృతము) పరిపక్వమైనప్పుడే అమ్మవారి దివ్య పాదములు భక్తుని మనస్సులో నిశ్చలముగా నిలుస్తాయి.

నఖరుచా మథితతిమిరాభ్యామ్: గోళ్ళ నుండి చిందే కాంతి భక్తుల హృదయాలలోని అజ్ఞానమనే అంధకారాన్ని తుడిచిపెడుతుంది.

పత్యా నిజశిరసి నిధేయాభ్యామ్: పరమశివుడు అమ్మవారి పాదాలను తన శిరస్సుపై ఉంచుకుంటాడనడం అమ్మవారి 'స్వాధీనపతిక' గుణాన్ని, లలితా పరాభటారిక అత్యున్నత వైభవాన్ని తెలియజేస్తుంది.

నలినమృదులాభ్యామ్: నేలపై అడుగుపెడితే కందిపోతాయేమోనన్న సుకుమారమైన భయంతోనే శివుడు ఆ పాదాలను తన శిరస్సుపై మోస్తున్నాడనేది ఇక్కడ వ్యంగ్య వైభవం.

అలంకార ప్రణాళిక & శయ్యా సౌందర్యం:

గుణీభూతవ్యంగ్యము: విశేషణముల అర్ధమును సమర్థించుట వల్ల ఇక్కడ గుణీభూతవ్యంగ్యం అలరారుతోంది.

స్వభావోక్తి & లుప్తోపమ: శ్లాఘ్యమైన విశేషణాలతో సహజ వర్ణన ఉండటం వల్ల స్వభావోక్త్యలంకారము, కమలములతో పోల్చుటలో పోలిక రూపం కొంత ప్రచ్ఛన్నంగా ఉండటం వల్ల 'లుప్తోపమా అలంకారము' ఉన్నాయి.

శబ్దాలంకారము & శయ్యా సౌభాగ్యము: శ్లోకంలో ప్రతి పాదంలో పదాల కూర్పు (వర్ణమైత్రి) ఎంతో మృదువుగా ఉంది. పూర్వార్ధంలో 'ఆభ్యామ్' అనే ప్రాస అక్షరాల పునరావృత్తి వల్ల ఒక సుమధురమైన లయ (Rhythm) ఏర్పడింది. ఈ లయాత్మకత శ్లోకానికి ఊయల లీలను, శయ్యాసౌభాగ్యాన్ని ప్రసాదించింది.

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 29వ శ్లోకం (మూకపంచశతి - పాదారవింద శతకంలోని 99వ శ్లోకం)

శిఖరిణి య , మ , న , స , భ , వ(లగ)

యశః సూతే మాతర్మధురకవితాం పక్ష్మలయతే

శ్రియం ధత్తే చిత్తే కమపి పరిపాకం ప్రథయతే |

సతాం పాశగ్రంథిం శిథిలయతి కిం కిం న కురుతే

ప్రపన్నే కామాక్ష్యాః ప్రణతిపరిపాటీ చరణయోః

ప్రతిపదార్థము

మాతః = అమ్మా! కామాక్ష్యాః = కామాక్షీదేవి యొక్క; చరణయోః = పాదములందలి; ప్రణతిపరిపాటీ = నిరంతర ప్రణామ పరంపర లేదా నమస్కరించే అలవాటు; ప్రపన్నే = శరణాగతుడైన భక్తునియందు; యశః = కీర్తిని; సూతే = ప్రసవింపజేయును/కలిగించును; మధురకవితామ్ = తీయని కవిత్వమును; పక్ష్మలయతే = అభివృద్ధి చేయును/వృద్ధిపొందించును; శ్రియమ్ = ఐశ్వర్యమును/సంపదను; ధత్తే = ప్రసాదించును; చిత్తే = మనస్సునందు; కమ్ అపి = వర్ణించజాలని ఏదో ఒకానొక; పరిపాకమ్ = ఆత్మజ్ఞాన పరిపాకమును; ప్రధయతే = విస్తరింపజేయును; సతామ్ = సజ్జనుల యొక్క; పాశగ్రన్థిమ్ = సంసార బంధమనే ముడిని; శిథిలయతి = వదులు చేయును/తొలగించును; కిమ్ కిమ్ = ఏ ఏ శుభ కార్యములను; న కురుతే = చేయదు? (అన్ని శుభాలను చేకూరుస్తుంది).

తాత్పర్యం

అమ్మా కామాక్షీ! నీ దివ్య పాద పద్మములకు శరణాగతుడై నమస్కరించే భక్తునికి ఆ ప్రణామ గుణమే సకల శుభాలను కలిగిస్తుంది. ఆ నమస్కార వైభవం భక్తునికి సమాజంలో కీర్తిప్రతిష్ఠలను ఇస్తుంది, మధురమైన కవితా శక్తిని వికసింపజేస్తుంది, అష్టైశ్వర్యాలను ప్రసాదిస్తుంది, అంతఃకరణంలో దైవికమైన పరిపాకాన్ని నింపుతుంది, మరియు సజ్జనులకు బంధరూపమైన సంసార పాశాలను వదిలిస్తుంది. అమ్మవారి పాద ప్రణామం భక్తునికి సమకూర్చని శ్రేయస్సు అంటూ ఏదీ లేదు!

విశేష వివరణ

సర్వ శ్రేయోదాయకం: ఈ శ్లోకంలో ప్రత్యక్షంగా పేర్కొన్న కీర్తి, మధుర కవిత్వం, సంపద, మనఃపరిపాకం, మోక్షం (పాశగ్రంథి శైథిల్యం) మాత్రమే కాకుండా, భక్తుడు కోరుకునే ఏ శుభాన్ని అయినా అమ్మవారి పాద పద్మాలకు చేసే ప్రణామం ప్రసాదిస్తుందని "కిం కిం న కురుతే" (ఏమేమి చేయదు?) అనే ప్రశ్న రూపంలో కవి స్పష్టం చేశారు.

ప్రపత్తి (శరణాగతి) మహత్యం: ప్రపత్తి అంటే "నాది అనే భావనను వీడి, నాకు వేరే ఏ దిక్కు, ఆధారము లేదు" అని సంపూర్ణంగా అమ్మవారి చరణాలను ఆశ్రయించడం. ఒక్కసారి ఆత్మార్పణతో చేసే ప్రణామం పునర్జన్మ రాహిత్యాన్ని (మోక్షాన్ని) ప్రసాదిస్తుందని కులశేఖరాళ్వారులు వంటి పూర్వాచార్యులు పేర్కొన్నారు.

నమస్కారం చేసేటప్పుడు బాహ్యంగా చేతులు జోడించడమే కాకుండా, అంతరంగంలో "న మమ" (నాది ఏదీ లేదు, నా అహంకారాన్ని నీ పాదాల చెంత త్యజిస్తున్నాను) అనే పూర్ణ శరణాగతి భావం ఉంటే...

ఆ ప్రణతి (నమస్కారం) కూడా కేవలం ఒక నమస్కారంగా మిగిలిపోదు; అది నేరుగా ప్రపత్తి (శరణాగతి) గానే మారిపోతుంది.

కావ్యాలంకారం: శ్లోకంలో "సూతే మాతః", "ధత్తే చిత్తే" వంటి పదబంధాలలో శ్రవణపేయమైన వృత్త్యనుప్రాసాలంకారం, చివరి పాదంలో చక్కటి వర్ణమైత్రి (యతి-ప్రాసల సొగసు) కలిసి శ్లోకానికి విశేషమైన కావ్య అందాన్ని చేకూర్చాయి.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

‘మూకసారము’లోని 30 శ్లోకం (మూకపంచశతి - పాదారవింద శతకంలోని 100వ శ్లోకం)

శిఖరిణి య , మ , న , స , భ , వ(లగ)

మనీషాం మాహేంద్రీం కకుభమివ తే కామపి దశాం

ప్రధత్తే కామాక్ష్యాశ్చరణతరుణాదిత్యకిరణః |

యదీయే సంపర్కే ధృతరసమరందా కవయతాం

పరీపాకం ధత్తే పరిమలవతీ సూక్తినలినీ

ప్రతిపదార్థము

యదీయే సమ్పర్కే = ఏ చరణ రూప ఉదయ సూర్య కిరణముల సంసర్గము/కలయిక చేతనైతే; కవయతామ్ = కవుల యొక్క; ధృతరసమరన్దా = నిండుగా ధరించబడిన మకరంద రసము కలిగినదియు; పరిమలవతీ = మంచి సువాసన/సౌరభముతో కూడినదియు ఐన; సూక్తినలినీ = మంచి సూక్తులనెడి కమలపు తీగ; పరీపాకమ్ = చక్కని పరిపాకమును (పూర్ణ వికాసమును); ధత్తే = పొందుతుందో; (సః) = అట్టి; కామాక్ష్యాః = కామాక్షీ దేవి యొక్క; చరణతరుణాదిత్యకిరణః = చరణములనెడి ఉదయ భాస్కరుని (బాలసూర్యుని) కిరణ సమూహము; మాహేన్ద్రాం కకుభమ్ ఇవ = మహేంద్రునికి సంబంధించిన దిక్కు ఐన తూర్పు దిశ వలె; తే మనీషామ్ = నీ బుద్ధిని; కామ్ అపి దశామ్ = వర్ణించ అలవిగాని ఒక దివ్యమైన స్థితిని/వికాసాన్ని; ప్రధత్తే = కలిగింపజేయుచున్నది.

తాత్పర్యము

అమ్మా కామాక్షీ! తూర్పు దిక్కుపై బాలసూర్యుని కిరణాలు పడగానే ఆ దిక్కు ఒక నూతన ప్రకాశవంతమైన కాంతితో శోభిల్లుతుంది. అదే విధంగా, నీ చరణములనెడి బాలసూర్యుని కిరణాల ప్రసారం వల్ల కవుల బుద్ధి ఒక దివ్యమైన వికాసాన్ని పొందుతుంది. ఆ చరణ కిరణాల స్పర్శ లభించగానే, కవుల యొక్క మంచి మాటలనెడి (సూక్తి) కమలపు తీగ తేనెతో, నవనవలాడే సువాసనలతో నిండి పరిపూర్ణ పరిపాకాన్ని పొందుతుంది.

విశేష వివరణలు

అలంకార సౌందర్యం:

రూపకాలంకారం: అమ్మవారి 'చరణములందు బాలసూర్యునిత్వము' (చరణతరుణాదిత్య) ఆరోపింపబడింది. అలాగే కవుల 'మంచి మాటల (సూక్తి) యందు కమలపు తీగత్వము' (సూక్తినలినీ) ఆరోపింపబడింది.

ఉపమాలంకారం: కవి బుద్ధి అమ్మవారి చరణ కిరణాల ద్వారా వికసించడాన్ని, తూర్పు దిక్కు (మాహేంద్రీ కకుభమ్) బాలసూర్యుని కిరణాల ద్వారా వికసించడంతో పోల్చడం జరిగింది.

శబ్దాలంకారం (వృత్త్యానుప్రాస): "చరణతరుణాదిత్యకిరణ" అను స్థానంలో 'ర', 'ణ' కారముల ఆవృత్తి చేత మధురమైన శబ్దాలంకారం ఏర్పడింది. అలాగే 4వ పాదంలో "పరీపాకం ధత్తే పరిమలవతీ" అంటూ చక్కని వర్ణమైత్రి సాధించబడింది.

అంతరార్థం:

ఉదయ భాస్కరుని కాంతి సోకగానే తూర్పు దిక్కు ప్రకాశించి, కమలపు తీగలో పూలు వికసించి మకరందాన్ని ప్రసరింపజేస్తాయి. అదే రీతిగా కామాక్షీ దేవి చరణముల అనుగ్రహం అనే కాంతి సోకిన వెంటనే, సాధకుని బుద్ధికి అజ్ఞాన తిమిరాలు తొలగి, దివ్యమైన కవితాశక్తి నవనవలాడే మాధుర్యంతో, సౌరభంతో ప్రవహిస్తుంది. అమ్మవారి పాద సంపర్కము వల్ల కవి యశస్సు దిగంతాలలో సుగంధంలా వ్యాపిస్తుందని దీని భావం.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

మూకసారము’లోని 31 శ్లోకం (మూకపంచశతి - స్తుతి శతకంలోని 99వ శ్లోకం)

మాలినీ ( న, న, మ, య, య)

భువనజనని! భూషాభూతచన్ద్రే ! నమస్తే

కలుషశమని! కమ్పాతీరగేహే! నమస్తే!

నిఖిలనిగమవేద్యే! నిత్యరూపే! నమస్తే

పరశివమయి! పాశచ్ఛేదహస్తే! నమస్తే॥

ప్రతిపదార్థం

భువనజనని! = సమస్త లోకములను సృష్టించిన ఓ జగన్మాతా! భూషాభూతచన్ద్రే ! = చంద్రుని శిరోభూషణముగా (శిరస్సుపై అలంకారముగా) ధరించినదానా! తే = నీ కొరకు, నమః = నమస్కారము. కలుషశమని! = భక్తుల పాపములను, దోషములను సమూలంగా నశింపజేయుదానా! కమ్పాతీరగేహే! = కంపా నదీ తీరమునందు నివాసము కలిగినదానా (శ్రీ కామాక్షీ దేవీ)! తే = నీ కొరకు, నమః = నమస్కారము. నిఖిలనిగమవేద్యే! = సమస్తమైన వేదముల సారము ద్వారా మాత్రమే తెలియదగినదానా! నిత్యరూపే! = శాశ్వతమైన, నాశనము లేని సత్యస్వరూపము కలిగినదానా! తే = నీ కొరకు, నమః = నమస్కారము. పరశివమయి! = సాక్షాత్తు పరమశివుడే స్వరూపముగా గలదానా (శివ-శక్తుల ఐక్యరూపిణీ)! పాశచ్ఛేదహస్తే! = సంసార బంధములను (పాశములను) ఛేదించి ముక్తిని ప్రసాదించే దివ్య హస్తము కలదానా! తే = నీ కొరకు, నమః = నమస్కారము.

తాత్పర్యము

సమస్త లోకములకు తల్లివైన ఓ జగన్మాతా! చంద్రుని ఆభరణముగా ధరించిన దేవీ! నీకు నమస్కారము. భక్తుల సమస్త పాపములను పోగొట్టు పాపనాశినీ! కంపా నదీతీరమున నిలయముగా గల శ్రీ కామాక్షీ అమ్మా! నీకు నమస్కారము.

సకల వేదములచే మాత్రమే తెలియదగిన వేదవేద్యురాలా! నిత్యసత్య స్వరూపిణీ! నీకు నమస్కారము. పరమశివ స్వరూపమైన తల్లీ! సంసార పాశములను (బంధనాలను) పటాపంచలు చేసే దివ్యహస్తము గల జగదంబా! నీకు సాష్టాంగ నమస్కారములు.

విశేష వివరణలు

సాష్టాంగ నమస్కార వైభవం (అష్ట నమస్కారములు):

ఈ శ్లోకంలోని నాలుగు పాదాలలో ఒక్కొక్క పాదమునందు రెండు విశిష్ట సంబోధనలు ఉన్నాయి (మొత్తం 8 సంబోధనలు).

ప్రతి సంబోధనకు వేర్వేరుగా 'నమః' (నమస్కారము) అన్వయించుకుంటే, మొత్తం 8 నమస్కారములు అవుతాయి. ఇది భక్తుడు అమ్మవారికి సమర్పించే సంపూర్ణ సాష్టాంగ నమస్కారమును సూచిస్తుంది.

పాశచ్ఛేదహస్తే – తాత్త్విక విశేషం:

లలితా సహస్రనామాలలో అమ్మవారిని "రాగస్వరూప కరాఢ్యా" అని, చేతిలో పాశం ధరించిన దానిగా వర్ణిస్తారు. ఆ పాశంతోనే ఆమె మనుషులలో పితృ-పుత్ర, మాతృ-పుత్రిక, భార్యా-భర్త, సోదర అనుబంధాలను (సంసార బంధాలను) కల్పిస్తుంది.

అటువంటి సంసార బద్ధులను చేసిన ఆ పాశము గల చేతితోనే, శరణుజొచ్చిన సాధకుల బంధనాలను తెంచి వేసి (పాశచ్ఛేదము చేసి) మోక్షాన్ని ప్రసాదిస్తుందని కవి వర్ణించడం ఈ శ్లోకంలో అత్యంత రమణీయమైన అంతరార్థం.

భూషాభూతచన్ఫ్రే – శివశక్తి తాదాత్మ్యము:

పరమశివుడు 'చంద్రశేఖరుడు' (చంద్రుని ధరించినవాడు). ఆయన అర్ధాంగి, కుటుంబిని అయిన జగన్మాత కూడా చంద్రకళను భూషణముగా ధరించి, శివ-శక్తుల అభేద తత్త్వాన్ని చాటుతోంది.

ఛందోలంకార విశేషాలు (వర్ణమైత్రి):

ఈ శ్లోకం మాలినీ వృత్తములో రచించబడింది.

                                    మంగళం మహత్

                                        ఓం తత్ సత్                                        స్వస్తి

=========================================

మూకపంచశతిలో మొత్తం ఐదు శతకాలు ఉన్నాయి:

  1. ఆర్యా శతకం

  2. పాదారవింద శతకం

  3. స్తుతి శతకం

  4. కటాక్ష శతకం

  5. మందస్మిత శతకం

సాధకుని ఆధ్యాత్మిక ప్రయాణం:

  • మొదట ఆర్యా శతకం చదువుతూ జగన్మాతను మనసులో నిరంతరం ధ్యానించాలి. ఆ పుణ్యం, ధ్యాన బలంతో కంటికి కనిపించని అమ్మవారి దివ్యమైన పాదపద్మాలు సాధకుడికి సాక్షాత్కరిస్తాయి.

  • ఆ దివ్య దర్శనంతో పులకించిపోయిన భక్తుడు, అమ్మవారి పాదాల నుంచి మొదలుపెట్టి ఆమెను స్తుతించడం ప్రారంభిస్తాడు. అలా పాదారవింద శతకం, స్తుతి శతకం పూర్తి చేసేసరికి అమ్మవారి దయ తనపై ప్రసరించిన అనుభూతి కలుగుతుంది.

  • ఆ కృపతో కటాక్ష శతకం ముగించే వేళకు, అమ్మవారి చిరునవ్వుల అమృత ప్రవాహం భక్తుడిని పూర్తిగా ముంచెత్తుతుంది.

  • చివరగా మందస్మిత శతకం పూర్తయ్యే సమయానికి సాధకుడికి ఆత్మజ్ఞానం కలిగి, జీవించి ఉండగానే ముక్తిని (జీవన్ముక్తావస్థ) పొందుతాడు. ఈ స్థితిలో నిరంతరం పంచశతిని జపిస్తూ, దేహాన్ని విడిచాక నేరుగా అమ్మవారిలోనే లీనమై శాశ్వతమైన కైవల్య ముక్తిని సాధిస్తాడు.

క్రమముక్తి విధానం: ఒకవేళ సాధకుడికి ఇక్కడే సంపూర్ణ ఆత్మజ్ఞానం కలగకపోయినా, శరీరం విడిచాక అమ్మవారి అనుగ్రహంతో మోక్షం లభిస్తుంది:

  • సాలోక్యం: ముందుగా అమ్మవారి దివ్య లోకానికి చేరుకుంటాడు.

  • సామీప్యం: అక్కడ అమ్మవారికి అత్యంత సమీపంలో ఉండే భాగ్యం దక్కుతుంది.

  • సారూప్యం: పాశం, అంకుశం, చెరకుగల్లు, పుష్పబాణాలు ధరించిన నాలుగు చేతుల దివ్య రూపాన్ని పొందుతాడు.

  • సార్ష్టి: సృష్టి మొదలైన పనులు తప్ప, మిగిలిన విషయాల్లో అమ్మవారితో సమానమైన దివ్య ఐశ్వర్యాన్ని అనుభవిస్తాడు.

  • సాయుజ్యం: ఆ తర్వాత అమ్మవారి ఆభరణాల్లోనో, అవయవాల్లోనో లీనమవుతాడు.

  • చివరకు అమ్మవారే గురువుగా మారి ‘తత్త్వమసి’ (ఆ పరబ్రహ్మవే నీవు) అనే మహావాక్యాన్ని ఉపదేశించి, భక్తుడికి జ్ఞానోదయం కలిగిస్తుంది. అప్పుడు ఆ సాధకుడు చిద్రూపిణియైన అమ్మవారిలో పూర్తిగా ఐక్యమైపోతాడు.

భూలోకంలో భార్యాపిల్లలు బ్రతికున్నంతవరకే తోడుంటారు. మరణించాక కేవలం పుణ్యపాపాలు మాత్రమే జీవుడి వెంట వస్తాయి. కానీ పంచశతిని ఆశ్రయించి అమ్మవారి లోకానికి చేరిన భక్తుడికి మాత్రం, ఆమె చిరునవ్వు అనే వెన్నెల ఎల్లప్పుడూ తోడుగా నిలిచి, మోక్షమనే మేడపై పరమానందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.


3 comments:

  1. This comment has been removed by the author.

    ReplyDelete
  2. వాత్సల్యాఖిలవిశ్వనాథమహిలా వేదాత్మికా వైష్ణవీ

    ReplyDelete
  3. చిన్తానన్తవిముక్తిహేతుచరణా చిన్తామణీ చిన్మయీ
    వాత్సల్యాఖిలవిశ్వనాథమహిలా వేదాత్మికా వైష్ణవీ
    కర్మక్లేశనివారకశ్రితహితా హ్యిష్టార్థసిద్ధిప్రదా
    సింహారూఢవిహారరాజసకలా శ్రీభ్రామరీ రక్షతు

    ReplyDelete

అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం

 అంబా స్తవము( తొమ్మిది మంది అంబల ఆలాపన) ప్రతిపదార్థం  అద్భుతమైన స్తోత్రం ఈరోజు(21- 10-2026) విన్నాను. దాని ప్రతి పదార్థ తాత్పర్య విశేషాలు ...