శ్రీ దేవీ భాగవత పురాణంలోని గాయత్రీ స్తోత్రం (5వ అధ్యాయం) లోని శ్లోకాలు, వాటి ప్రతిపదార్థము , తాత్పర్యము మరియు విశేషాలు
శ్లోకం 1
నారద ఉవాచభక్తానుకమ్పిన్ సర్వజ్ఞ హృదయం పాపనాశనమ్ ।గాయత్ర్యాః కథితం తస్మాద్ గాయత్ర్యాః స్తోత్రమీరయ ॥ ౧
- ప్రతిపదార్థము:నారదః = నారద మహర్షి; ఉవాచ = పలికెను; భక్తానుకమ్పిన్ = భక్తులపై దయ గలవాడా!; సర్వజ్ఞ = సమస్తమూ తెలిసినవాడా!; పాపనాశనమ్ = సమస్త పాపములను నశింపజేసే; గాయత్ర్యాః = గాయత్రీ దేవి యొక్క; హృదయమ్ = హృదయ స్తోత్రము (రహస్యము); కథితమ్ = చెప్పబడినది; తస్మాత్ = కావున; గాయత్ర్యాః = గాయత్రీ దేవి యొక్క; స్తోత్రమ్ = (మహత్తరమైన) స్తోత్రమును; ఈరయ = ఉపదేశించండి / చెప్పండి.
- తాత్పర్యము:నారదుడు పలికెను: "భక్తవత్సలుడవైన ఓ సర్వజ్ఞా! శ్రీమన్నారాయణా! సర్వపాపాలను హరించే గాయత్రీ హృదయాన్ని నాకు అనుగ్రహించావు. కాబట్టి ఇప్పుడు పరమ పవిత్రమైన గాయత్రీ స్తోత్రాన్ని కూడా నాకు ఉపదేశించు."
- విశేషాలు:సాధనలో 'హృదయ స్తోత్రం' అంతరంగ సాధనను సూచిస్తే, 'స్తోత్రం' భక్తితో కూడిన స్తుతికి సాధనం. నారదుడు లోక కళ్యాణార్థం గాయత్రీ స్తోత్రాన్ని నారాయణుడిని కోరడం ఇక్కడి విశేషం.
శ్లోకం 2
శ్రీనారాయణ ఉవాచఆదిశక్తే జగన్మాతర్భక్తానుగ్రహకారిణి ।సర్వత్ర వ్యాపికేఽనన్తే శ్రీసన్ధ్యే తే నమోఽస్తు తే ॥ ౨
- ప్రతిపదార్థము:శ్రీనారాయణః = శ్రీమన్నారాయణుడు; ఉవాచ = పలికెను; ఆదిశక్తే = సృష్టికి మూలమైన ఆదిశక్తి స్వరూపిణీ!; జగన్మాతః = లోకమాతా!; భక్తానుగ్రహకారిణి = భక్తులపై అనుగ్రహం కురిపించే దానా!; సర్వత్ర వ్యాపికే = సమస్త జగత్తులో వ్యాపించియున్నదానా!; అనన్తే = అంతము లేనిదానా!; శ్రీసన్ధ్యే = శ్రీసంధ్యాదేవీ!; తే = నీ కొరకు; నమః అస్తు తే = మంగళకరమైన నమస్కారములు అగుగాక.
- తాత్పర్యము:శ్రీనారాయణుడు పలికెను: "సృష్టికి మూలమైన ఓ ఆదిశక్తి! జగన్మాతా! భక్తులను అనుగ్రహించే దేవీ! సర్వవ్యాపిని, అంతము లేని ఓ శ్రీసంధ్యాదేవీ! నీకు శతకోటి నమస్కారాలు."
- విశేషాలు:గాయత్రీ దేవి కాల స్వరూపిణి మరియు కాలాతీతమైన పరబ్రహ్మ స్వరూపిణి. సంధ్యా సమయాలలో ఆరాధించబడే సంధ్యాదేవి సాక్షాత్ ఆదిపరాశక్తియే అని ఈ శ్లోకం స్పష్టం చేస్తోంది.
శ్లోకం 3
త్వమేవ సన్ధ్యా గాయత్రీ సావిత్రీ చ సరస్వతీ ।బ్రాహ్మీ చ వైష్ణవీ రౌద్రీ రక్తా శ్వేతా సితేతరా ॥ ౩
- ప్రతిపదార్థము:త్వమ్ ఏవ = నీవే; సన్ధ్యా = సంధ్యా దేవివి; గాయత్రీ = గాయత్రివి; సావిత్రీ చ = సావిత్రివి; సరస్వతీ = సరస్వతీ దేవివి; బ్రాహ్మీ చ = బ్రహ్మ శక్తివైన బ్రాహ్మివి; వైష్ణవీ = విష్ణు శక్తివైన వైష్ణవివి; రౌద్రీ = రుద్ర శక్తివైన రౌద్రివి; రక్తా = ఎరుపు వర్ణము కలదానవు; శ్వేతా = తెలుపు వర్ణము కలదానవు; సితేతరా = నలుపు (తెలుపు కాని / శ్యామల) వర్ణము కలదానవు.
- తాత్పర్యము:"తల్లీ! సంధ్య, గాయత్రి, సావిత్రి, సరస్వతి అన్నీ నీ రూపాలే. త్రిమూర్తుల శక్తులైన బ్రాహ్మీ, వైష్ణవీ, రౌద్రీ రూపాలు నీవే. ఎరుపు, తెలుపు మరియు నలుపు (త్రిగుణాత్మక వర్ణాలు) రూపాలలో ప్రకాశించేది నీవే."
- విశేషాలు:ఇందులో త్రిమూర్తి శక్తులు, త్రిసంధ్యలు (ఉదయము, మధ్యాహ్నము, సాయంత్రము) మరియు త్రిగుణాలు (రజస్సుకు ఎరుపు, సత్త్వానికి తెలుపు, తమస్సుకు నలుపు) గాయత్రీ స్వరూపంగానే వర్ణించబడ్డాయి.
శ్లోకం 4
ప్రాతర్బాలా చ మధ్యాహ్నే యౌవనస్థా భవేత్పునః ।వృద్ధా సాయం భగవతీ చిన్త్యతే మునిభిః సదా ॥ ౪
- ప్రతిపదార్థము:భగవతీ = షడ్గుణైశ్వర్య సంపన్నురాలైన ఓ దేవీ!; ప్రాతః = ఉదయ కాలమునందు; బాలా = బాలికా రూపంలోను; మధ్యాహ్నే = మధ్యాహ్న సమయమునందు; యౌవనస్థా = యౌవనవతిగాను; పునః = అలాగే; సాయమ్ = సాయంకాలమునందు; వృద్ధా = వృద్ధ రూపంలోను; మునిభిః = మునుల చేత; సదా = ఎల్లప్పుడూ; చిన్త్యతే భవేత్ = ధ్యానింపబడుచున్నది.
- తాత్పర్యము:"మునులు ఎల్లప్పుడూ నిన్ను ఉదయ సంధ్యలో బాలికగా (గాయత్రి), మధ్యాహ్న సంధ్యలో యౌవనవతిగా (సావిత్రి), సాయం సంధ్యలో వృద్ధురాలిగా (సరస్వతి) ధ్యానిస్తారు."
- విశేషాలు:సూర్యుని యొక్క ఉదయ, మధ్యాహ్న, అస్తమయ స్థితులను మానవ జీవిత దశలైన బాల్య, యౌవన, వార్ధక్యాలతో పోల్చి ఉపాసన చేసే క్రమం ఇందులో నిక్షిప్తమై ఉంది.
శ్లోకం 5
హంసస్థా గరుడారూఢా తథా వృషభవాహినీ ।ఋగ్వేదాధ్యాయినీ భూమౌ దృశ్యతే యా తపస్విభిః ॥ ౫
- ప్రతిపదార్థము:యా = ఏ దేవి అయితే; హంసస్థా = హంస వాహనముపై ఉన్నదై; గరుడారూఢా = గరుత్మంతుని అధిరోహించినదై; తథా = అలాగే; వృషభవాహినీ = వృషభము (ఎద్దు) వాహనముగా కలదై; ఋగ్వేదాధ్యాయినీ = ఋగ్వేదమును అధ్యయనము చేయునదై; భూమౌ = భూలోకమునందు; తపస్విభిః = తపస్సు చేసే తపస్వుల చేత; దృశ్యతే = దర్శింపబడుచున్నదో (ఆమెవే నీవు).
- తాత్పర్యము:"హంస, గరుడ, వృషభ వాహనాలను అధిరోహించి, ఋగ్వేదాన్ని గానం చేస్తూ భూలోకంలో తపస్వులకు ప్రత్యక్షమయ్యే దైవం నీవే."
- విశేషాలు:హంస (బ్రహ్మ), గరుడ (విష్ణు), వృషభం (శివ) అనే త్రిమూర్తుల వాహనాలను తానే ధరించడం ద్వారా అమ్మవారు త్రిమూర్త్యాత్మక పరబ్రహ్మ స్వరూపమని స్పష్టమవుతోంది.
శ్లోకం 6
యజుర్వేదం పఠన్తీ చ అన్తరిక్షే విరాజతే ।సా సామగాపి సర్వేషు భ్రామ్యమాణా తథా భువి ॥ ౬
- ప్రతిపదార్థము:యజుర్వేదమ్ = యజుర్వేదమును; పఠన్తీ చ = పఠించుచూ; అన్తరిక్షే = అంతరిక్ష లోకమునందు; విరాజతే = ప్రకాశించుచున్నదో; సా = అట్టి దేవి; సామగా అపి = సామవేదమును గానము చేయుచున్నదై; సర్వేషు = సమస్తమైన లోకములలోను; తథా = అలాగే; భువి = భూమండలమందును; భ్రామ్యమాణా = సంచరించుచున్నది.
- తాత్పర్యము:"యజుర్వేదాన్ని పఠిస్తూ అంతరిక్షంలో వెలుగొందుతూ, సామగానం చేస్తూ సమస్త లోకాలలోనూ, భూమిపైనా సంచరించే పరమ పావనివి నీవే."
- విశేషాలు:వేదత్రయమైన ఋక్, యజుస్, సామ వేదములు గాయత్రీ దేవి వాక్కులే అని, సర్వ లోకాల యందు ఆమె వేదనాద రూపంలో నిండి ఉందని భావం.
శ్లోకం 7
రుద్రలోకం గతా త్వం హి విష్ణులోకనివాసినీ ।త్వమేవ బ్రహ్మణో లోకే ఽమర్త్యానుగ్రహకారిణీ ॥ ౭
- ప్రతిపదార్థము:త్వమ్ హి = నీవే; రుద్రలోకమ్ = రుద్రలోకమును (కైలాసమును); గతా = చేరినదానవు; విష్ణులోకనివాసినీ = వైకుంఠమున నివసించుదానవు; బ్రహ్మణః లోకే = బ్రహ్మలోకము (సత్యలోకము) నందు; అమర్త్యానుగ్రహకారిణీ = దేవతలను (అమర్త్యులను) అనుగ్రహించుదానవు; త్వమ్ ఏవ = నీవే అయి ఉన్నావు.
- తాత్పర్యము:"రుద్రలోకంలో గౌరీదేవిగా, విష్ణులోకంలో లక్ష్మీదేవిగా, బ్రహ్మలోకంలో సరస్వతీదేవిగా ఉంటూ దేవతలను ఎల్లవేళలా అనుగ్రహించే జగజ్జననివి నీవే."
- విశేషాలు:ఉన్నత దివ్య లోకాలన్నింటిలోనూ దేవతల శక్తిగా, వారికి వరాలనిచ్చే మూలశక్తిగా గాయత్రీ మాతే నివాసముంటోంది.
శ్లోకం 8
సప్తర్షిప్రీతిజననీ మాయా బహువరప్రదా ।శివయోః కరనేత్రోత్థా హ్యశ్రుస్వేదసముద్భవా ॥ ౮
- ప్రతిపదార్థము:సప్తర్షిప్రీతిజననీ = సప్తర్షులకు ఆనందాన్ని/ప్రీతిని కలిగించుదానవు; మాయా = మాయా స్వరూపిణివి; బహువరప్రదా = అనేక వరములను ఇచ్చుదానవు; శివయోః = పార్వతీపరమేశ్వరుల (లేక శివ-శక్తుల) యొక్క; కరనేత్రోత్థా = హస్తములు, నేత్రముల నుండి ఉద్భవించినదానవు; అశ్రుస్వేదసముద్భవా హి = కన్నీరు మరియు చెమట బిందువుల నుండి ఆవిర్భవించిన దానవు.
- తాత్పర్యము:"సప్తర్షులకు అమితమైన ప్రీతిని కలిగించేదానవు, అపరిమితమైన వరాలను ప్రసాదించే జగన్మాయవు. శివ-శక్తుల కరములు, నేత్రాలు, కన్నీరు మరియు స్వేద (చెమట) బిందువుల నుండి దివ్యశక్తిగా ఆవిర్భవించినదానవు."
- విశేషాలు:పురాణ గాథల ప్రకారం దుష్ట శిక్షణ, శిష్ట రక్షణ కోసం పరమశివుడు మరియు అమ్మవార్ల తేజస్సు, నేత్రాగ్ని, స్వేద బిందువుల నుంచి గాయత్రీదేవి అనేక దివ్య రూపాలతో అవతరించింది.
శ్లోకం 9
ఆనన్దజననీ దుర్గా దశధా పరిపఠ్యతే ।వరేణ్యా వరదా చైవ వరిష్ఠా వరవర్ణినీ ॥ ౯
- ప్రతిపదార్థము:ఆనన్దజననీ = భక్తులకు ఆనందాన్ని కలుగజేయునది; దుర్గా = దుర్గతులను పోగొట్టే దుర్గాదేవి; దశధా = పది విధాలుగా (పది పవిత్ర నామములతో); పరిపఠ్యతే = కీర్తింపబడుచున్నది; (అవి ఏవనగా:) వరేణ్యా = పూజింపదగినది; వరదా చ ఏవ = వరములను ఇచ్చునది; వరిష్ఠా = శ్రేష్ఠమైనది; వరవర్ణినీ = శ్రేష్ఠమైన కాంతి/వర్ణము గలది;
- తాత్పర్యము:"ఆనందాన్నిచ్చే దుర్గాదేవి పది పవిత్ర నామాలతో స్తుతించబడుతోంది. అవి: 1. వరేణ్య, 2. వరద, 3. వరిష్ఠ, 4. వరవర్ణిని..." (మిగతా నామాలు తరువాతి శ్లోకంలో చెప్పబడ్డాయి).
- విశేషాలు:గాయత్రీ మంత్రంలోని ప్రథమ పదమైన 'తత్సవితుర్వరేణ్యం' లోని "వరేణ్య" భావాన్ని వివరిస్తూ ఇక్కడ అమ్మవారి దివ్య గుణ నామాలు ప్రారంభమయ్యాయి.
శ్లోకం 10
గరిష్ఠా చ వరార్హా చ వరారోహా చ సప్తమీ ।నీలగఙ్గా తథా సన్ధ్యా సర్వదా భోగమోక్షదా ॥ ౧౦
- ప్రతిపదార్థము:గరిష్ఠా చ = మహిమాన్వితమైనది (5వ నామము); వరార్హా చ = శ్రేష్ఠమైన పూజలకు అర్హురాలైనది (6వ నామము); సప్తమీ వరారోహా చ = ఏడవది ఉత్తమమైన స్థానము కలది (వరారోహ); నీలగఙ్గా = నీలగంగ (8వ నామము); తథా = అలాగే; సన్ధ్యా = సంధ్య (9వ నామము); సర్వదా భోగమోక్షదా = ఎల్లప్పుడూ భోగములను, మోక్షమును ఇచ్చునది (10వ నామము/గుణము).
- తాత్పర్యము:"5. గరిష్ఠ, 6. వరార్హ, 7. వరారోహ, 8. నీలగంగ, 9. సంధ్య, 10. సర్వదా భోగమోక్షద (సర్వభోగాలనూ, మోక్షాన్ని ఇచ్చేది) అనే పది రూపాలతో దుర్గా-గాయత్రి ప్రసిద్ధి చెందింది."
- విశేషాలు:ఈ పది నామాలు గాయత్రీ దేవి యొక్క దశవిధ శక్తులను తెలియజేస్తాయి. వీటిని జపించడం వల్ల ఇహలోక భోగాలు, పరలోక మోక్షం రెండూ లభిస్తాయి.
శ్లోకం 11
భాగీరథీ మర్త్యలోకే పాతాలే భోగవత్యపి ।త్రిలోకవాహినీ దేవీ స్థానత్రయనివాసినీ ॥ ౧౧
- ప్రతిపదార్థము:మర్త్యలోకే = భూలోకమునందు; భాగీరథీ = గంగానదిగాను; పాతాలే = పాతాళ లోకమునందు; భోగవతీ అపి = భోగవతీ నదిగాను (స్వర్గమున మందాకినిగాను); త్రిలోకవాహినీ = ముల్లోకములలో ప్రవహించునదిగా; స్థానత్రయనివాసినీ = మూడు లోకములలోను నివసించునట్టి; దేవీ = జగన్మాతవు నీవే.
- తాత్పర్యము:"భూలోకంలో భాగీరథిగా, పాతాళంలో భోగవతిగా (స్వర్గంలో మందాకినిగా) ముల్లోకాలలో ప్రవహిస్తూ, మూడు లోకాలనూ పావనం చేసే త్రిపథగ గాయత్రీ దేవివి నీవే."
- విశేషాలు:జలరూపంలో ఉండి లోక కల్మషాలను కడిగివేసే పవిత్ర గంగానది తత్త్వం కూడా గాయత్రీ దేవి విస్తరణే అని ఈ శ్లోకం చెబుతోంది.
శ్లోకం 12
భూర్లోకస్థా త్వమేవాసి ధరిత్రీ లోకధారిణీ ।భువో లోకే వాయుశక్తిః స్వర్లోకే తేజసాం నిధిః ॥ ౧౨
- ప్రతిపదార్థము:భూర్లోకస్థా = భూలోకమున ఉన్నట్టి; లోకధారిణీ = సమస్త లోకములను భరించే; ధరిత్రీ = భూదేవివి; త్వమ్ ఏవ అసి = నీవే అయి ఉన్నావు; భువః లోకే = భువర్లోకము నందు; వాయుశక్తిః = ప్రాణవాయు శక్తివి; స్వర్లోకే = సువర్లోకము (స్వర్గము) నందు; తేజసామ్ నిధిః = కాంతులకు/తేజస్సులకు నిలయమైన సూర్య ప్రకాశానివి.
- తాత్పర్యము:"భూలోకంలో సర్వజీవులను మోసే ధరిత్రివి నీవే. భువర్లోకంలో ప్రాణాధారమైన వాయుశక్తివి నీవే. స్వర్లోకంలో సమస్త తేజస్సులకు నిధివైన సూర్య ప్రకాశానివి నీవే."
- విశేషాలు:గాయత్రీ మహా మంత్రంలోని వ్యాహృతులైన 'భూః', 'భువః', 'సువః' లలో అమ్మవారు ఏయే శక్తులుగా వ్యాపించి ఉందో ఇక్కడ వివరించబడింది.
శ్లోకం 13
మహర్లోకే మహాసిద్ధిర్జనలోకే జనేత్యపి ।తపస్వినీ తపోలోకే సత్యలోకే తు సత్యవాక్ ॥ ౧౩
- ప్రతిపదార్థము:మహర్లోకే = మహర్లోకమునందు; మహాసిద్ధిః = గొప్ప సిద్ధుల స్వరూపానివి; జనలోకే = జనలోకమునందు; జనా ఇతి అపి = 'జన' అను శక్తి స్వరూపానివి; తపోలోకే = తపోలోకమునందు; తపస్వినీ = తపస్సు చేయు తపస్వినివి; సత్యలోకే తు = సత్యలోకము నందైతే; సత్యవాక్ = సత్యమైన వాక్కువు/వాగ్దేవివి.
- తాత్పర్యము:"మహర్లోకంలో మహాసిద్ధివి, జనలోకంలో ఉత్పాదక శక్తివి, తపోలోకంలో తపస్వినివి, సత్యలోకంలో పరమ సత్యవాక్కువు (సరస్వతి) నీవే."
- విశేషాలు:సప్త ఊర్ధ్వ లోకాలైన 'భూః, భువః, సువః, మహః, జనః, తపః, సత్యం' అనే సప్త లోకాలలో అంతర్లీనంగా ఉండే మూల చైతన్యం గాయత్రీ మాతేనని స్పష్టమౌతోంది.
శ్లోకం 14
కమలా విష్ణులోకే చ గాయత్రీ బ్రహ్మలోకదా ।రుద్రలోకే స్థితా గౌరీ హరార్ధాఙ్గనివాసినీ ॥ ౧౪
- ప్రతిపదార్థము:విష్ణులోకే చ = వైకుంఠము నందైతే; కమలా = లక్ష్మీదేవివి; బ్రహ్మలోకదా = బ్రహ్మజ్ఞానమును / బ్రహ్మలోక ప్రాప్తిని కలిగించే; గాయత్రీ = గాయత్రీ దేవివి; రుద్రలోకే = కైలాసము నందు; స్థితా = ఉన్నట్టి; హరార్ధాఙ్గనివాసినీ = పరమశివుని శరీరంలో సగభాగమున నివసించే (అర్ధనారీశ్వరియైన); గౌరీ = గౌరీదేవివి నీవే.
- తాత్పర్యము:"వైకుంఠంలో లక్ష్మీదేవిగా, బ్రహ్మలోకంలో బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే గాయత్రిగా, రుద్రలోకంలో పరమశివుని వామార్ధ భాగాన వెలుగొందే గౌరీదేవిగా నిలిచిన పరమేశ్వరివి నీవే."
- విశేషాలు:సమస్త సృష్టి కార్యాలను నడిపించే త్రిశక్తులు (లక్ష్మి, సరస్వతి/గాయత్రి, గౌరి) ఆ ఒక్క ఆదిపరాశక్తి అయిన శ్రీ గాయత్రీ దేవి యొక్క విభిన్న రూపాలే అని ఈ శ్లోకంతో నిరూపితమవుతోంది.
శ్లోకం 15
అహమో మహతశ్చైవ ప్రకృతిస్త్వం హి గీయసే ।సామ్యావస్థాత్మికా త్వం హి శబలబ్రహ్మరూపిణీ ॥ ౧౫
- ప్రతిపదార్థము:త్వమ్ హి = నీవే; అహమః = అహంకార తత్త్వమునకును; మహతః చ ఏవ = మహత్తత్త్వమునకును; ప్రకృతిః = మూల ప్రకృతివిగా; గీయసే = స్తుతింపబడుచున్నావు; త్వమ్ హి = నీవే; సామ్యావస్థాత్మికా = త్రిగుణాల సమతౌల్య స్థితి (గుణసామ్యావస్థ) స్వరూపిణివి; శబలబ్రహ్మరూపిణీ = మాయతో కూడిన బ్రహ్మ (శబల బ్రహ్మ / సగుణ పరబ్రహ్మ) స్వరూపిణివి.
- తాత్పర్యము:"తల్లీ! మహత్తత్త్వము, అహంకార తత్త్వాలకు మూలకారణమైన 'మూలప్రకృతి'వి నీవేనని వేదాలు గానం చేస్తున్నాయి. సత్త్వ, రజస్, తమో గుణాలు సమాన స్థితిలో ఉండే 'సామ్యావస్థ' రూపానివి, సృష్టి సంకల్పం కలిగిన 'శబల బ్రహ్మ' స్వరూపిణివి నీవే."
- విశేషాలు:సాంఖ్య మరియు వేదాంత దర్శనాల ప్రకారం సృష్టి ఆరంభానికి పూర్వముండే గుణ సామ్యావస్థ, ఆ తరువాత సృష్టిని విస్తరింపజేసే ప్రకృతి-మహత్-అహంకారాలు అన్నీ గాయత్రీ దేవి స్వరూపాలే అని తాత్త్విక వివరణ.
శ్లోకం 16
తతః పరా పరా శక్తిః పరమా త్వం హి గీయసే ।ఇచ్ఛాశక్తిః క్రియాశక్తిర్జ్ఞానశక్తిస్త్రిశక్తిదా ॥ ౧౬
- ప్రతిపదార్థము:తతః = ప్రకృతి కంటే కూడా; పరా = ఉత్కృష్టమైన; పరా శక్తిః = పరాశక్తివిగాను; పరమా = సర్వోత్కృష్టమైన పరబ్రహ్మ తత్త్వముగాను; త్వమ్ హి గీయసే = నీవే కీర్తింపబడుచున్నావు; ఇచ్ఛాశక్తిః = సంకల్పించే ఇచ్ఛాశక్తిగాను; క్రియాశక్తిః = కార్యాలను నిర్వర్తించే క్రియాశక్తిగాను; జ్ఞానశక్తిః = విజ్ఞానాన్ని ప్రసాదించే జ్ఞానశక్తిగాను; త్రిశక్తిదా = ఈ మూడు శక్తులను ఇచ్చే/ధరించే దానవు నీవే.
- తాత్పర్యము:"ప్రకృతి కంటే అతీతమైన పరమోత్కృష్ట 'పరాశక్తి'వి నీవే. జగత్తును సృష్టించి నడిపించే ఇచ్ఛాశక్తి, జ్ఞానశక్తి, క్రియాశక్తి అనే త్రిశక్తులు నీవే; సాధకులకు ఆ త్రిశక్తులను ప్రసాదించే అమృతమూర్తివి నీవే."
- విశేషాలు:సృష్టి సంకల్పం 'ఇచ్ఛ', దానికి కావలసిన అవగాహన 'జ్ఞానం', ఆచరణ 'క్రియ' — ఈ మూడు శక్తులు కలగలిసిన సంపూర్ణ రూపమే గాయత్రి.
శ్లోకం 17
గఙ్గా చ యమునా చైవ విపాశా చ సరస్వతీ ।సరయూర్దేవికా సిన్ధుర్నర్మదైరావతీ తథా ॥ ౧౭
- ప్రతిపదార్థము:గఙ్గా చ = గంగానదివి; యమునా చ ఏవ = యమునానదివి; విపాశా చ = విపాశా (బియాస్) నదివి; సరస్వతీ = అంతర్వాహినియైన సరస్వతీ నదివి; సరయూః = సరయూ నదివి; దేవికా = దేవికా నదివి; సిన్ధుః = సింధు నదివి; నర్మదా = నర్మదా నదివి; తథా = అలాగే; ఐరావతీ = ఐరావతీ (రావి) నదివి (నీవే అయి ఉన్నావు).
- తాత్పర్యము:"గంగ, యమున, విపాశ, సరస్వతి, సరయు, దేవిక, సింధు, నర్మద, ఐరావతి వంటి పవిత్ర జీవనదులన్నింటిలో జలరూప చైతన్యంగా ప్రవహించేది నీవే."
- విశేషాలు:భారతవర్షంలోని పుణ్యతీర్థాలలో గాయత్రీ దేవి జలరూపంలో ఉండి పాపాలను ప్రక్షాళన చేస్తుందని భావం.
శ్లోకం 18
గోదావరీ శతద్రూశ్చ కావేరీ దేవలోకగా ।కౌశికీ చన్ద్రభాగా చ వితస్తా చ సరస్వతీ ॥ ౧౮
- ప్రతిపదార్థము:గోదావరీ = గోదావరి నదివి; శతద్రూః చ = శతద్రు (సట్లెజ్) నదివి; కావేరీ = కావేరి నదివి; దేవలోకగా = స్వర్గలోకంలో ప్రవహించే ఆకాశగంగవు (మందాకినివి); కౌశికీ = కౌశికీ (కోసి) నదివి; చన్ద్రభాగా చ = చంద్రభాగా (చీనాబ్) నదివి; వితస్తా చ = వితస్తా (జీలం) నదివి; సరస్వతీ = జ్ఞాన ప్రదాయినియైన సరస్వతివి.
- తాత్పర్యము:"గోదావరి, శతద్రు, కావేరి, దేవలోకంలో ప్రవహించే మందాకిని, కౌశికి, చంద్రభాగ, వితస్త మొదలైన సమస్త దివ్య నదీ రూపాలన్నీ నీవే."
- విశేషాలు:ఉత్తర, దక్షిణ భారత దేశాల్లోని సమస్త పుణ్య నదులూ గాయత్రీ మాతయొక్క ప్రత్యక్ష జలరూపాలే అని కీర్తించబడింది.
శ్లోకం 19
గణ్డకీ తాపినీ తోయా గోమతీ వేత్రవత్యపి ।ఇడా చ పిఙ్గలా చైవ సుషుమ్ణా చ తృతీయకా ॥ ౧౯
- ప్రతిపదార్థము:గణ్డకీ = గండకీ నదివి; తాపినీ = తాపీ (తపతి) నదివి; తోయా = సర్వ తీర్థ జలాలవు; గోమతీ = గోమతీ నదివి; వేత్రవతీ అపి = బేత్వా (వేత్రవతి) నదివి; చ ఏవ = మరియు; ఇడా చ = (శరీరంలో) ఇడా నాడివి; పిఙ్గలా చ = పింగళా నాడివి; తృతీయకా = మూడవదైన; సుషుమ్ణా చ = సుషుమ్నా నాడివి (నీవే).
- తాత్పర్యము:"గండకి, తపతి, గోమతి, వేత్రవతి మొదలైన బాహ్య నదులన్నీ నీవే. అంతేకాక అంతశ్శరీరంలోని ప్రాణ ప్రవాహ మార్గాలైన ఇడ, పింగళ, సుషుమ్న అనే ప్రధాన నాడులు కూడా నీవే."
- విశేషాలు:ఇక్కడ బాహ్య నదుల నుండి అంతర్గత యోగ సాధన వైపు దృష్టి మళ్లింపబడింది. బాహ్య జగత్తులోని నదులు పిండాండం (శరీరం) లోని నాడులకు ప్రతీకలు.
శ్లోకం 20
గాన్ధారీ హస్తిజిహ్వా చ పూషాపూషా తథైవ చ ।అలమ్బుషా కుహూశ్చైవ శఙ్ఖినీ ప్రాణవాహినీ ॥ ౨౦
- ప్రతిపదార్థము:గాన్ధారీ = గాంధారీ నాడివి; హస్తిజిహ్వా చ = హస్తిజిహ్వా నాడివి; పూషా = పూషా నాడివి; తథా ఏవ చ = అలాగే; అపూషా (యశస్వినీ) = యశస్వినీ నాడివి; అలమ్బుషా = అలంబూషా నాడివి; కుహూః చ ఏవ = కుహూ నాడివి; శఙ్ఖినీ = శంఖినీ నాడివి; ప్రాణవాహినీ = ప్రాణవాయువును నడిపించే ముఖ్య నాడుల స్వరూపిణివి.
- తాత్పర్యము:"శరీరంలోని చతుర్దశ (14) ముఖ్య నాడులైన గాంధారి, హస్తిజిహ్వ, పూష, యశస్విని, అలంబూష, కుహూ, శంఖిని మొదలైన ప్రాణవాహికలన్నీ నీవే."
- విశేషాలు:కుండలినీ యోగంలో ప్రాణ సంచారానికి ఆధారమైన సమస్త నాడీ వ్యవస్థ గాయత్రీ చైతన్యంతోనే అనుసంధానమై ఉంది.
శ్లోకం 21
నాడీ చ త్వం శరీరస్థా గీయసే ప్రాక్తనైర్బుధైః ।హృత్పద్మస్థా ప్రాణశక్తిః కణ్ఠస్థా స్వప్ననాయికా ॥ ౨౧
- ప్రతిపదార్థము:శరీరస్థా = శరీరమునందున్న; నాడీ చ = సమస్త నాడుల రూపము; త్వమ్ = నీవే అని; ప్రాక్తనైః బుధైః = ప్రాచీనులైన జ్ఞానులచేత; గీయసే = కీర్తింపబడుచున్నావు; హృత్పద్మస్థా = హృదయ పద్మమునందున్న; ప్రాణశక్తిః = ప్రాణశక్తివి; కణ్ఠస్థా = కంఠమునందు నిలిచి; స్వప్ననాయికా = స్వప్నావస్థను నడిపించే దేవతవు.
- తాత్పర్యము:"శరీరంలో ఉన్న సమస్త నాడీజాలం నీవేనని పూర్వపు జ్ఞానులు చెప్పారు. హృదయ కమలంలో ఉండే 'ప్రాణశక్తి'వి, కంఠ స్థానంలో ఉండి స్వప్నావస్థను నడిపించే అధిష్ఠాన దేవతవు నీవే."
- విశేషాలు:హృదయంలో జాగ్రదవస్థ, కంఠంలో స్వప్నావస్థలను నియంత్రించే అంతశ్చేతనగా అమ్మవారు ఇక్కడ వర్ణించబడింది.
శ్లోకం 22
తాలుస్థా త్వం సదాధారా బిన్దుస్థా బిన్దుమాలినీ ।మూలే తు కుణ్డలీశక్తిర్వ్యోమవ్యాపినీ కేశమూలగా ॥ ౨౨
- ప్రతిపదార్థము:త్వమ్ = నీవు; తాలుస్థా = తాలువు (అంగిలి) యందుండి; సదాధారా = ఎల్లప్పుడూ అమృత ధారలను కురిపించుదానవు; బిన్దుస్థా = ఆజ్ఞాచక్ర బిందు స్థానంలో ఉండుదానవు; బిన్దుమాలినీ = బిందుమాలినివి; మూలే తు = మూలాధార చక్రమునందైతే; కుణ్డలీశక్తిః = కుండలినీ శక్తివి; వ్యోమవ్యాపినీ = చిదాకాశమంతటా వ్యాపించినదానవు; కేశమూలగా = శిరోజాల మూలాల (సహస్రారం) వరకు వ్యాపించినదానవు.
- తాత్పర్యము:"తాలు స్థానంలో అమృతధారవు, ఆజ్ఞాచక్ర బిందువులో వెలిగే బిందుమాలినివి, మూలాధారంలో నిద్రిస్తున్న కుండలినీ శక్తివి, సహస్రార కేశమూలాల వరకు ఆకాశంలా వ్యాపించియున్న పరమేశ్వరివి నీవే."
- విశేషాలు:ఇందులో షట్చక్రాల రహస్యం చెప్పబడింది. మూలాధారం నుంచి సహస్రారం వరకు ఉన్న కుండలినీ ప్రయాణమే గాయత్రీ ఉపాసన.
శ్లోకం 23
శిఖామధ్యాసనా త్వం హి శిఖాగ్రే తు మనోన్మనీ ।కిమన్యద్ బహునోక్తేన యత్కిఞ్చిజ్జగతీత్రయే ॥ ౨౩
- ప్రతిపదార్థము:త్వమ్ హి = నీవే; శిఖామధ్యాసనా = సహస్రార శిఖామధ్యమున ఆసీనురాలైనదానవు; శిఖాగ్రే తు = శిఖాగ్రమునందు; మనోన్మనీ = మనస్సును లయం చేసి తురీయావస్థను ఇచ్చే 'మనోన్మని' శక్తివి; బహునా ఉక్తేన = ఎక్కువ మాటలతో; అన్యత్ కిమ్ = వేరే చెప్పడానికి ఏమున్నది?; జగతీత్రయే = ముల్లోకముల యందును; యత్ కిఞ్చిత్ = ఏది ఏది కలదో...
- తాత్పర్యము:"సహస్రార శిఖ మధ్యలో కొలువైన దేవివి, శిఖాగ్రాన మనస్సును లయమొనర్చే 'మనోన్మనీ' శక్తివి నీవే. ఇక ఎక్కువగా చెప్పడం ఎందుకు? ఈ మూడు లోకాలలో ఏ వస్తువైతే ఉన్నదో..." (తరువాతి శ్లోకంతో అన్వయం).
- విశేషాలు:'మనోన్మని' అంటే మనస్సు సంకల్ప వికల్పాలను దాటి నిశ్చల సమాధి స్థితికి చేరుకోవడం. యోగ సాధనలో ఇది అత్యున్నత శిఖరం.
శ్లోకం 24
తత్సర్వం త్వం మహాదేవి శ్రియే సన్ధ్యే నమోఽస్తు తే ।ఇతీదం కీర్తితం స్తోత్రం సన్ధ్యాయాం బహుపుణ్యదమ్ ॥ ౨౪
- ప్రతిపదార్థము:మహాదేవి = ఓ మహాదేవీ!; తత్ సర్వమ్ = ఆ సమస్తమును; త్వమ్ = నీవే అయి ఉన్నావు; శ్రియే = మంగళప్రదాయినివైన; సన్ధ్యే = ఓ సంధ్యాదేవీ!; తే నమః అస్తు = నీకు నమస్కారము అగుగాక; ఇతి = ఈ విధముగా; సన్ధ్యాయామ్ = సంధ్యాదేవి యొక్క; బహుపుణ్యదమ్ = మిక్కిలి పుణ్యమును ప్రసాదించే; ఇదం స్తోత్రమ్ = ఈ స్తోత్రము; కీర్తితమ్ = చెప్పబడినది.
- తాత్పర్యము:"...ఆ సమస్త సృష్టి జగత్తు నీవే ఓ మహాదేవీ! సర్వమంగళ స్వరూపిణివైన ఓ సంధ్యాదేవీ! నీకు నమస్కారము. ఈ విధంగా అపరిమితమైన పుణ్యాన్ని ప్రసాదించే దివ్య సంధ్యా స్తోత్రం గానం చేయబడింది."
- విశేషాలు:సమస్త చరాచర సృష్టిలో గాయత్రీ దేవి తప్ప అన్యమేదీ లేదనే 'సర్వం ఖల్విదం బ్రహ్మ' అనే అద్వైత భావనతో స్తోత్ర ప్రధాన భాగం పూర్తవుతోంది.
శ్లోకం 25
మహాపాపప్రశమనం మహాసిద్ధివిధాయకమ్ ।య ఇదం కీర్తయేత్స్తోత్రం సన్ధ్యాకాలే సమాహితః ॥ ౨౫
- ప్రతిపదార్థము:మహాపాపప్రశమనమ్ = ఘోరమైన మహాపాపాలను సైతం నశింపజేసేది; మహాసిద్ధివిధాయకమ్ = గొప్ప సిద్ధులను అనుగ్రహించేది అయిన; ఇదం స్తోత్రమ్ = ఈ స్తోత్రమును; యః = ఎవడైతే; సన్ధ్యాకాలే = సంధ్యా సమయాలలో; సమాహితః = ఏకాగ్ర చిత్తముతో; కీర్తయేత్ = పఠించునో / గానము చేయునో...
- తాత్పర్యము:"ఈ స్తోత్రం మహాపాపాలను నశింపజేస్తుంది మరియు సకల సిద్ధులను ప్రసాదిస్తుంది. ఎవరైతే సంధ్యా సమయాల్లో ఏకాగ్రతతో ఈ స్తోత్రాన్ని పఠిస్తారో..." (ఫలశ్రుతి ప్రారంభం).
- విశేషాలు:ఏకాగ్రమైన మనస్సుతో త్రిసంధ్యలలో ఈ స్తోత్రం చదవడం వల్ల అంతఃకరణ శుద్ధి, సాధనా సిద్ధి కలుగుతాయి.
శ్లోకం 26
అపుత్రః ప్రాప్నుయాత్పుత్రం ధనార్థీ ధనమాప్నుయాత్ ।సర్వతీర్థతపోదానయజ్ఞయోగఫలం లభేత్ ॥ ౨౬
- ప్రతిపదార్థము:అపుత్రః = సంతానము లేనివాడు; పుత్రమ్ = సత్సంతానమును; ప్రాప్నుయాత్ = పొందును; ధనార్థీ = ధనమును కోరువాడు; ధనమ్ = సంపదను; ఆప్నుయాత్ = పొందును; సర్వతీర్థ = సమస్త పుణ్యతీర్థముల స్నాన ఫలమును; తపః = సమస్త తపస్సుల ఫలమును; దాన = సర్వ దానముల ఫలమును; యజ్ఞ = సర్వ యజ్ఞముల ఫలమును; యోగఫలమ్ = యోగ సాధనా ఫలమును; లభేత్ = పొందును.
- తాత్పర్యము:"...సంతానం లేనివారికి సత్సంతానం కలుగుతుంది. ధనాన్ని కోరేవారికి సంపదలు లభిస్తాయి. సమస్త తీర్థయాత్రలు, తపస్సులు, దానాలు, యజ్ఞాలు మరియు యోగాభ్యాసాల ద్వారా లభించే సంపూర్ణ ఫలితం దక్కుతుంది."
- విశేషాలు:ఇహలోక పరమైన కోరికలు (సంతానం, సంపద) నెరవేరడంతో పాటు సర్వ పుణ్యకార్యాల ఫలం ఒక్క గాయత్రీ స్తోత్ర పఠనం వల్ల లభిస్తుందని ఫలశ్రుతి.
శ్లోకం 27
భోగాన్భుక్త్వా చిరం కాలమన్తే మోక్షమవాప్నుయాత్ ।తపస్విభిః కృతం స్తోత్రం స్నానకాలే తు యః పఠేత్ ॥ ౨౭
- ప్రతిపదార్థము:చిరం కాలమ్ = చిరకాలము; భోగాన్ భుక్త్వా = ధర్మబద్ధమైన భోగాలను అనుభవించి; అన్తే = ఆయురంతమునందు; మోక్షమ్ = మోక్ష సామ్రాజ్యమును; అవాప్నుయాత్ = పొందును; తపస్విభిః కృతమ్ = తపస్వుల చేత చేయబడిన / ఆచరింపబడిన; స్తోత్రమ్ = ఈ స్తోత్రమును; స్నానకాలే తు = స్నాన సమయమునందు; యః = ఎవడైతే; పఠేత్ = పఠించునో...
- తాత్పర్యము:"వారు దీర్ఘకాలం ఇహలోక సుఖాలను అనుభవించి, అంత్యకాలంలో పరమ మోక్షాన్ని పొందుతారు. తపస్వులచే సేవింపబడిన ఈ స్తోత్రాన్ని స్నాన సమయంలో పఠించే మానవుడు..."
- విశేషాలు:భారతీయ ధర్మం లక్ష్యమైన 'భుక్తి' (జీవిత ఆనందం) మరియు 'ముక్తి' (శాశ్వత మోక్షం) రెండింటినీ గాయత్రి ప్రసాదిస్తుంది.
శ్లోకం 28
యత్ర కుత్ర జలే మగ్నః సన్ధ్యామజ్జనజం ఫలమ్ ।లభతే నాత్ర సన్దేహః సత్యం సత్యం చ నారద ॥ ౨౮
- ప్రతిపదార్థము:యత్ర కుత్ర = ఎక్కడైనా సరే; జలే = సాధారణ నీటియందు; మగ్నః = మునిగి స్నానము చేసినవాడైనను; సన్ధ్యామజ్జనజమ్ = సమస్త పుణ్య నదులలో సంధ్యా సమయాన స్నానము చేసినట్టి; ఫలమ్ = పుణ్య ఫలమును; లభతే = పొందును; అత్ర = ఈ విషయమునందు; సన్దేహః న = ఎటువంటి సందేహము లేదు; నారద = ఓ నారద మహర్షీ!; సత్యం సత్యం చ = ఇది ముమ్మాటికీ పరమ సత్యము.
- తాత్పర్యము:"ఓ నారదా! ఈ స్తోత్రం చదువుతూ ఏ సాధారణ జలంలో స్నానం చేసినా సరే, అతడు సమస్త పుణ్య నదుల త్రిసంధ్యా స్నాన ఫలాన్ని పొందుతాడు. ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు, ఇది ముమ్మాటికీ సత్యం!"
- విశేషాలు:భావశుద్ధితో స్తోత్రం చదివితే సామాన్య జలమైనా గంగాది పుణ్యతీర్థ జలంగా మారుతుందని ప్రమాణపూర్వకంగా నారాయణుడు స్పష్టం చేశాడు.
శ్లోకం 29
శృణుయాద్యోఽపి తద్భక్త్యా స తు పాపాత్ప్రముచ్యతే ।పీయూషసదృశం వాక్యం సన్ధ్యోక్తం నారదేరితమ్ ॥ ౨౯
- ప్రతిపదార్థము:యః అపి = ఎవరైనా సరే; తత్ = ఆ స్తోత్రమును; భక్త్యా = భక్తిశ్రద్ధలతో; శృణుయాత్ = విన్నప్పటికినీ; సః తు = అతడు కూడా; పాపాత్ = సమస్త పాపముల నుండి; ప్రముచ్యతే = విముక్తుడగును; నారదేరితమ్ = నారదుని ప్రార్థనచే నారాయణుని ద్వారా చెప్పబడిన; సన్ధ్యోక్తమ్ = సంధ్యాదేవి తత్త్వమును తెలిపే; వాక్యమ్ = ఈ వచనములు; పీయూషసదృశమ్ = అమృతముతో సమానమైనవి.
- తాత్పర్యము:"ఈ స్తోత్రాన్ని భక్తితో విన్నవారు సైతం సర్వ పాపాల నుండి విముక్తులవుతారు. నారదుని అభ్యర్థన మేరకు సాక్షాత్ శ్రీమన్నారాయణుని ముఖతః వెలువడిన సంధ్యా స్తుతి అమృతం వంటిది."
- విశేషాలు:చదవడమే కాక భక్తితో శ్రవణం చేసినా (వినడం ద్వారా కూడా) పాపపరిహారమై మోక్షదాయకమైన ఫలితం దక్కుతుందని స్తోత్రం ముగింపులో తెలియజేయబడింది.

No comments:
Post a Comment